شوک ارزانی در بازار حبوبات؛ لوبیا ۲۵ درصد ارزان شد، چرا فروشگاه‌ها کوتاه نمی‌آیند؟

بازار حبوبات در هفته‌های اخیر نخستین نشانه‌های عقب‌نشینی از قیمت‌های بالای ماه‌های گذشته را نشان داده است. رضا کنگری، رئیس اتحادیه بنکداران مواد غذایی تهران، از کاهش حدود ۲۰ تا ۲۵ درصدی قیمت انواع حبوبات خبر داده و نزدیک‌شدن فصل برداشت، افزایش عرضه و تمایل واردکنندگان به تخلیه کالاهای موجود در انبار را از دلایل اصلی این افت دانسته است.

کاهش قیمت فعلاً بیشتر در معاملات بنکداری و فروش فله‌ای دیده می‌شود. لوبیا که در مقاطعی با قیمت بیش از ۵۰۰ هزار تومان به دست مصرف‌کننده می‌رسید، اکنون بسته به نوع و کیفیت، در عمده‌فروشی‌ها حدود ۲۷۵ تا ۳۳۰ هزار تومان عرضه می‌شود. لوبیا قرمز نیز در محدوده ۲۰۰ تا ۲۲۰ هزار تومان قرار گرفته و قیمت نخود عمده بین ۱۲۵ تا ۱۶۵ هزار تومان اعلام شده است.

با وجود این افت، بررسی قیمت‌ها در سطح فروشگاه‌ها نشان می‌دهد هنوز فاصله‌ای بزرگ میان نرخ بنکداری و رقم درج‌شده روی برخی بسته‌های حبوبات وجود دارد؛ فاصله‌ای که در بعضی اقلام با هزینه معمول بسته‌بندی و حاشیه سود خرده‌فروش قابل توضیح نیست.

قیمت حبوبات در بنکداری چقدر کاهش یافت؟

بر اساس نرخ‌های اعلام‌شده، وضعیت تقریبی چند قلم پرمصرف در بازار عمده‌فروشی به شکل زیر است:

این قیمت‌ها نرخ مصرف‌کننده نیستند و هزینه حمل، سورت، پاک‌سازی، بسته‌بندی و سود شبکه توزیع به آنها اضافه می‌شود. با این حال، اختلاف نرخ عمده و فروشگاهی در بعضی محصولات بسیار بیشتر از هزینه‌های متعارف به نظر می‌رسد.

برای نمونه، در گزارش میدانی ایسنا قیمت برخی نخودهای بسته‌بندی‌شده معادل کیلویی حدود ۵۰۰ هزار تومان ثبت شده است؛ یعنی حتی با در نظر گرفتن بالاترین نرخ عمده‌فروشی اعلام‌شده، قیمت پشت ویترین تقریباً سه برابر می‌شود. لوبیا قرمز بسته‌بندی‌شده نیز در بعضی فروشگاه‌ها معادل کیلویی ۵۱۱ تا ۵۳۳ هزار تومان عرضه شده، در حالی که نرخ عمده این محصول حدود ۲۰۰ تا ۲۲۰ هزار تومان است.

تفاوت کیفیت، برند و نوع محصول می‌تواند بخشی از این فاصله را توضیح دهد؛ اما زمانی که اختلاف از صد درصد عبور می‌کند، موضوع موجودی‌های قدیمی، نحوه قیمت‌گذاری و حاشیه سود حلقه‌های مختلف توزیع نیز باید بررسی شود.

چرا ارزانی هنوز به فروشگاه‌ها نرسیده است؟

مهم‌ترین توضیح فعالان بازار، وجود کالاهایی است که با قیمت بالاتر خریداری و وارد شبکه فروش شده‌اند. شرکت بسته‌بندی یا فروشگاهی که حبوبات را در دوره گرانی تهیه کرده، تلاش می‌کند ابتدا موجودی قبلی خود را با همان قیمت بفروشد و سپس محصول جدید را با نرخ پایین‌تر جایگزین کند.

این تأخیر در بازار کالاهای بسته‌بندی‌شده رایج است. قیمت بازار عمده ممکن است طی چند روز تغییر کند، اما محصول موجود در انبار شرکت‌ها و قفسه فروشگاه‌ها گاهی چند هفته پیش خریداری و قیمت‌گذاری شده است.

عامل دوم، هزینه‌های تبدیل محصول فله‌ای به کالای بسته‌بندی‌شده است. حبوبات باید پاک‌سازی و سورت شوند، بخشی از محصول در این فرایند به‌عنوان ضایعات کنار گذاشته می‌شود و هزینه‌هایی مانند دستمزد، بسته‌بندی، چاپ، انبارداری، حمل‌ونقل، بازاریابی و سهم شرکت پخش نیز به قیمت نهایی اضافه خواهد شد.

به گفته رئیس اتحادیه بنکداران، کالای فله‌ای در صورت رعایت سود قانونی باید با حدود ۱۵ درصد افزایش به دست مصرف‌کننده برسد. هزینه‌های جانبی محصولات بسته‌بندی‌شده نیز ممکن است قیمت را حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد بالاتر ببرد؛ اما اختلاف مشاهده‌شده در بعضی برندها بسیار فراتر از این محدوده است.

آیا قیمت‌های بالا فقط مربوط به موجودی قدیمی است؟

استناد به موجودی گران‌قیمت قبلی می‌تواند در کوتاه‌مدت قابل قبول باشد، اما نمی‌تواند برای مدت نامحدود ادامه پیدا کند. با ورود محموله‌های جدید و خرید مواد اولیه با قیمت پایین‌تر، انتظار می‌رود قیمت محصولات تازه‌تولیدشده نیز اصلاح شود.

مشکل اینجاست که مصرف‌کننده معمولاً نمی‌داند یک بسته چه زمانی تولید شده، مواد اولیه آن با چه قیمتی خریداری شده و چه میزان از قیمت نهایی مربوط به محصول خام یا هزینه‌های جانبی است. همین نبود شفافیت، امکان حفظ قیمت‌های بالا پس از کاهش نرخ عمده‌فروشی را فراهم می‌کند.

رقابت میان برندها می‌تواند این روند را تغییر دهد. شرکتی که حبوبات جدید را با قیمت پایین‌تر خریداری کرده، در صورت عرضه محصول ارزان‌تر می‌تواند سهم بیشتری از بازار به دست آورد. فروشگاه‌ها نیز ممکن است برای جلوگیری از ماندن اجناس گران روی قفسه، تخفیف یا اصلاح قیمت را آغاز کنند.

در مقابل، اگر عرضه‌کنندگان بزرگ تقریباً با الگوی یکسانی قیمت‌ها را بالا نگه دارند، انتقال کاهش قیمت به مصرف‌کننده کندتر خواهد شد و نقش نهادهای نظارتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

فصل برداشت چگونه لوبیا و نخود را ارزان کرد؟

بخش مهمی از حبوبات مصرفی کشور در داخل تولید می‌شود. داوود لپه‌چی، رئیس انجمن حبوبات ایران، سهم تولید داخلی از نیاز کلی کشور را حدود ۷۰ درصد و سهم واردات را نزدیک به ۳۰ درصد اعلام کرده است. البته وابستگی به واردات در همه محصولات یکسان نیست؛ بیش از ۹۰ درصد برخی انواع لوبیا در داخل تولید می‌شود، اما حدود ۷۰ درصد عدس مورد نیاز کشور وارداتی است.

نزدیک‌شدن به فصل برداشت باعث می‌شود فروشندگان و واردکنندگان برای آزادکردن فضای انبار و تأمین نقدینگی، موجودی‌های خود را سریع‌تر عرضه کنند. هم‌زمان، انتظار ورود محصول جدید نیز قدرت چانه‌زنی خریداران را افزایش می‌دهد.

شرایط مناسب بارندگی در سال جاری نیز امید به افزایش برداشت نخود و عدس را بالا برده است. انجمن حبوبات پیش‌بینی کرده تولید داخلی امسال شرایط مطلوب‌تری داشته باشد و این افزایش عرضه به کنترل قیمت تمام‌شده کمک کند.

در زمینه نخود، میزان تولید سالانه کشور حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار تن اعلام شده است؛ در حالی که مصرف داخلی این محصول حدود ۲۰۰ تا ۲۲۰ هزار تن برآورد می‌شود. بنابراین نخود یکی از محصولاتی است که ظرفیت تولید بیش از نیاز داخلی و حتی صادرات دارد.

ارز و واردات همچنان می‌توانند قیمت را تغییر دهند

با وجود امیدواری به برداشت داخلی، بازار حبوبات از تحولات ارزی جدا نیست. عدس و بخشی از انواع لوبیا از طریق واردات تأمین می‌شوند و افزایش نرخ ارز مستقیماً هزینه خرید خارجی، حمل‌ونقل و ترخیص را بالا می‌برد.

واردکنندگان همچنین با مطالبات ارزی پرداخت‌نشده و تغییر سیاست‌های تخصیص ارز روبه‌رو بوده‌اند. رئیس انجمن حبوبات ایران اعلام کرده بخشی از مطالبات فعالان این حوزه به سال‌های گذشته مربوط است و تغییر نرخ‌های ارزی، به برخی واردکنندگان زیان زده است.

بنابراین ادامه کاهش قیمت به ثبات ارز، روان‌شدن ثبت سفارش و نبود اختلال در مسیرهای وارداتی وابسته است. افزایش ناگهانی دلار یا محدودیت دوباره واردات می‌تواند بخشی از افت کنونی را جبران کند؛ به‌ویژه در محصولاتی مانند عدس که وابستگی بیشتری به بازار خارجی دارند.

کاهش قدرت خرید، بازار حبوبات را هم وارد رکود کرد

حبوبات همواره یکی از منابع نسبتاً ارزان پروتئین در سبد غذایی خانوارها بوده‌اند؛ اما افزایش شدید قیمت‌ها باعث شده خرید آنها نیز برای بخشی از مصرف‌کنندگان دشوار شود.

نیاز یا مصرف سالانه حبوبات در ایران حدود یک میلیون تن برآورد شده و سرانه مصرف هر ایرانی بین ۹ تا ۱۰ کیلوگرم است. این رقم از میانگین جهانی ۱۲ تا ۱۳ کیلوگرمی پایین‌تر است.

کاهش قدرت خرید و کوچک‌ترشدن سبد خانوار می‌تواند یکی از دلایل افزایش تمایل عمده‌فروشان و واردکنندگان به فروش سریع‌تر باشد. وقتی تقاضا ضعیف می‌شود، نگهداری کالا در انبار هزینه‌زا خواهد بود و فروشنده برای تبدیل موجودی به پول، ناچار به کاهش قیمت می‌شود.

در نتیجه، افت فعلی فقط حاصل افزایش عرضه نیست؛ رکود تقاضا نیز می‌تواند در آن نقش داشته باشد. این نوع کاهش قیمت از نگاه مصرف‌کننده مثبت است، اما از منظر اقتصاد خانوار نشانه نگران‌کننده‌ای دارد: ممکن است مردم نه به دلیل ارزانی، بلکه به دلیل گرانی طولانی‌مدت، خرید خود را کاهش داده باشند.

قیمت حبوبات چه زمانی برای مردم ارزان می‌شود؟

انتقال کامل کاهش قیمت از بنکداری به فروشگاه معمولاً فوری نیست، اما اگر نرخ‌های عمده‌فروشی در همین محدوده باقی بماند، انتظار می‌رود نخست در فروش فله‌ای و سپس در محصولات بسته‌بندی‌شده اثر آن دیده شود.

در فروشگاه‌هایی که گردش کالای بیشتری دارند، موجودی‌های قدیمی زودتر تمام می‌شوند و احتمال اصلاح قیمت نیز بالاتر است. فروشگاه‌های کوچک‌تر یا برندهایی که انبار بزرگ‌تری از کالای گران دارند، ممکن است دیرتر واکنش نشان دهند.

برای ماندگارشدن روند نزولی، چند شرط ضروری است: برداشت داخلی مطابق انتظار انجام شود، محصول جدید بدون وقفه وارد بازار شود، نرخ ارز جهش نکند، واردات عدس و انواع مورد نیاز لوبیا با مانع مواجه نشود و نظارت کافی بر فاصله قیمت عمده‌فروشی و مصرف‌کننده وجود داشته باشد.

کاهش ۲۰ تا ۲۵ درصدی فعلی یک سیگنال مثبت است، اما هنوز نمی‌توان آن را ارزانی کامل حبوبات برای خانوارها دانست. آزمون اصلی بازار زمانی آغاز می‌شود که محموله‌های تازه با قیمت‌های جدید وارد قفسه فروشگاه‌ها شوند.

تا آن زمان، مصرف‌کنندگان می‌توانند با مقایسه قیمت کیلویی محصولات بسته‌بندی‌شده، خرید از مراکز معتبر عرضه فله‌ای و توجه به تاریخ تولید، از پرداخت اختلاف‌های غیرمتعارف جلوگیری کنند.

حبوبات در مبدأ ارزان شده‌اند؛ اکنون نوبت فروشگاه‌هاست که این کاهش را به سفره مردم منتقل کنند.