هشدار نفت ۱۲۰ دلاری؛ اختلال در تنگه هرمز بازار انرژی را وارد فاز خطر کرد

نفت برنت روز چهارشنبه با رشد حدود دو درصدی تا محدوده ۹۲ دلار و ۸۵ سنت در هر بشکه بالا رفت و نفت وست‌تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز در محدوده ۸۶ دلار معامله شد. قیمت‌ها پس از تشدید دوباره حملات میان واشنگتن و تهران و افزایش نگرانی درباره مسیرهای صادراتی خاورمیانه، به بالاترین سطح نزدیک به شش هفته اخیر 3376news17

بازار نفت از ابتدای ژوئیه نوسانات شدیدی را تجربه کرده است. پس از تفاهم موقت ایران و آمریکا در ژوئن، بخشی از تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز از سر گرفته شد و قیمت‌ها کاهش یافت؛ اما ازسرگیری درگیری‌ها، روند بازگشت صادرات را مختل کرد و بار دیگر حق‌بیمه ریسک ژئوپلیتیکی را به قیمت نفت 376search2

بازار نفت واقعاً با کمبود عرضه روبه‌رو است؟

گزارش ماه ژوئیه آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد عرضه جهانی نفت در ماه ژوئن روزانه ۴.۱ میلیون بشکه افزایش یافت و به ۹۸.۸ میلیون بشکه در روز رسید. این بهبود عمدتاً نتیجه ازسرگیری نسبی جریان نفت از تنگه هرمز بود.

بااین‌حال، تولید جهانی همچنان روزانه ۹.۴ میلیون بشکه کمتر از سطح پیش از آغاز جنگ باقی ماند. آژانس پیش‌بینی کرده است عرضه جهانی نفت در سال ۲۰۲۶، در صورت کاهش سریع تنش‌ها، به‌طور متوسط ۳.۷ میلیون بشکه در روز کمتر از سال قبل باشد و به ۱۰۲.۶ میلیون 961search0

این ارقام نشان می‌دهند بهبود عرضه در ژوئن به معنای بازگشت کامل بازار به شرایط عادی نبوده است. تردد نفتکش‌ها و تولید کشورهای حاشیه خلیج فارس همچنان پایین‌تر از سطح پیش از جنگ قرار دارد و هر موج تازه‌ای از درگیری می‌تواند عرضه موجود را محدودتر کند.

راز آمار ظاهراً متناقض ذخایر نفت

آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است ذخایر قابل‌رصد جهانی در ژوئن ۲۱ میلیون بشکه افزایش یافته‌اند؛ اما همزمان ذخایر کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی ۶۲ میلیون بشکه کاهش یافته است.

این دو آمار با یکدیگر تناقض ندارند. حجم نفت ذخیره‌شده روی آب در ژوئن ۱۱۷ میلیون بشکه افزایش یافت، درحالی‌که ذخایر مستقر در خشکی حدود ۹۶ میلیون بشکه پایین آمد. بنابراین افزایش کلی ذخایر بیشتر به نفت موجود در نفتکش‌ها مربوط بوده است، نه افزایش ذخایر قابل‌دسترسی پالایشگاه‌ها و مصرف‌کنندگان.

پس از کاهش ۷۳ میلیون بشکه‌ای ذخایر OECD در ماه مه، این ذخایر در ژوئن نیز ۶۲ میلیون بشکه دیگر پایین آمدند. حدود ۴۴ میلیون بشکه از این افت به برداشت دولت‌ها از ذخایر اضطراری 471search2

در نتیجه، عبارت «ذخایر جهانی افزایش یافت» به‌تنهایی می‌تواند گمراه‌کننده باشد؛ زیرا نفت روی آب الزاماً در زمان و مکان موردنیاز پالایشگاه‌ها قابل‌استفاده نیست.

ذخیره استراتژیک آمریکا به کف ۴۳ساله رسید

آمریکا از زمان آغاز بحران، برداشت گسترده‌ای از ذخیره استراتژیک نفت انجام داده است. آمار رسمی اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد موجودی این ذخایر به حدود ۳۱۶.۵ میلیون بشکه رسیده که پایین‌ترین سطح از سال ۱۹۸۳ محس471search3

وال‌استریت ژورنال گزارش داده است ادامه برداشت‌ها فشار بیشتری بر زیرساخت‌های قدیمی ذخیره‌سازی آمریکا وارد می‌کند. نگرانی‌هایی نیز درباره کاهش موجودی مراکز مهم تجاری، از جمله کاشینگ اوکلاهما، و نزدیک‌شدن بعضی تأسیسات به سطوح عملیاتی حساس مطر961search2

کاهش ذخایر اضطراری به این معنا نیست که آمریکا فوراً با کمبود نفت روبه‌رو خواهد شد، اما توان دولت برای مقابله با شوک‌های بعدی را محدودتر می‌کند. برداشت بیشتر نیز نمی‌تواند برای مدتی نامحدود جایگزین بازگشت عرضه پایدار از بازار جهانی شود.

چرا قیمت بنزین و گازوئیل سریع‌تر از نفت بالا می‌رود؟

بحران کنونی فقط به کمبود نفت خام محدود نیست. بازار فرآورده‌های نفتی، به‌ویژه بنزین، گازوئیل و سوخت هواپیما، با محدودیت جدی ظرفیت پالایش روبه‌رو شده است.

پالایشگاه‌های خاورمیانه به‌دلیل آسیب‌های جنگی، کاهش ورود نفت خام و اختلال در صادرات، پایین‌تر از ظرفیت عادی فعالیت می‌کنند. همزمان، حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه باعث کاهش تولید داخلی و ممنوعیت صادرات گازوئیل از سوی مسک6471news42

حاشیه سود پالایش گازوئیل در اروپا پس از ممنوعیت صادرات روسیه به رکورد بیش از ۶۶ دلار در هر بشکه رسید. پالایشگاه‌های آمریکا و اروپا نیز نزدیک به حداکثر ظرفیت فعالیت می‌کنند و امکان افزایش سریع تولید آن‌ها 71search26

این وضعیت توضیح می‌دهد چرا حتی در روزهایی که قیمت نفت خام کمی کاهش می‌یابد، قیمت سوخت الزاماً بلافاصله پایین نمی‌آید. کاهش قیمت بنزین و گازوئیل به بازگشت ظرفیت پالایش، افزایش ذخایر فرآورده‌ها و عادی‌شدن مسیرهای حمل‌ونقل نیاز دارد.

نقش روسیه در بحران گازوئیل

در برخی گزارش‌ها ادعا شده حملات پهپادی حدود ۲۵ درصد از کل ظرفیت پالایشی روسیه را از مدار خارج کرده و این کشور ۱۱ درصد گازوئیل جهان را تأمین می‌کند. این ارقام عمدتاً از گزارش‌های رسانه‌ای و برآوردهای بازار گرفته شده‌اند و نباید به‌عنوان آمار قطعی در نظر گ71search24

آنچه منابع مستقل تأیید می‌کنند این است که روسیه دومین صادرکننده بزرگ گازوئیل جهان است و میزان بارگیری گازوئیل و گازاویل این کشور در ۱۰ روز نخست ژوئیه به ۲۳۴ هزار بشکه در روز کاهش یافت؛ درحالی‌که میانگین صادرات در سال ۲۰۲۵ حدود ۸۱۷ هزار بشکه د6471news42

بنابراین حتی بدون پذیرش برآورد ۲۵ درصدی، کاهش صادرات روسیه به‌تنهایی فشار قابل‌توجهی بر بازار جهانی گازوئیل وارد می‌کند.

چین چگونه مانع جهش شدیدتر نفت شد؟

چین طی ماه‌های گذشته ذخایر نفتی قابل‌توجهی ایجاد کرده است. پس از افزایش قیمت‌ها و اختلال در هرمز، پالایشگاه‌ها و خریداران چینی بخشی از واردات خود را کاهش دادند و از ذخایر داخلی استفاده کردند.

این انعطاف‌پذیری باعث شد کاهش عرضه خاورمیانه به افزایش بسیار شدیدتر قیمت نفت خام منجر نشود. بااین‌حال، چین ذخایر مشابه و گسترده‌ای برای همه فرآورده‌های پالایش‌شده ندارد و ظرفیت پالایشی این کشور نیز در ژوئن تنها حدود ۵۸ درصد مورد استفاده قرار 6471news36

اگر چین فعالیت پالایشگاه‌های خود را افزایش دهد و صادرات فرآورده‌های نفتی را آزادتر کند، می‌تواند بخشی از کمبود بنزین و گازوئیل را جبران کند؛ اما سیاست صادراتی پکن هنوز مشخص نیست.

تقاضا چرا با وجود گرانی کاهش زیادی پیدا نکرد؟

افزایش قیمت انرژی بخشی از مصرف غیرضروری را کاهش داده، اما تقاضای بنزین و گازوئیل نسبتاً مقاوم باقی مانده است. حمل‌ونقل کالا، کشاورزی، صنایع، خطوط هوایی و رفت‌وآمد روزانه وابستگی بالایی به سوخت‌های فسیلی دارند و در کوتاه‌مدت نمی‌توانند مصرف خود را به‌راحتی متوقف کنند.

دولت‌ها نیز معمولاً برای جلوگیری از فشار ناگهانی بر خانوارها و کسب‌وکارها از یارانه، کاهش مالیات یا آزادسازی ذخایر استفاده می‌کنند. این سیاست‌ها فشار مستقیم بر مصرف‌کننده را کاهش می‌دهند، اما همزمان مانع افت سریع تقاضا می‌شوند.

در چنین شرایطی، افزایش قیمت یکی از ابزارهایی است که بازار از طریق آن عرضه و تقاضا را متعادل می‌کند. این فرایند ممکن است با کاهش سفر، افت فعالیت اقتصادی یا افزایش هزینه تولید همراه شود و به همین دلیل آثار تورمی قابل‌توجهی دارد.

نفت ۱۲۰ دلاری چقدر جدی است؟

گلدمن ساکس در تازه‌ترین ارزیابی خود هشدار داده است اگر اختلال در تنگه هرمز ادامه یابد و تولید نفت کشورهای خلیج فارس تا پایان سال احیا نشود، قیمت نفت خام می‌تواند در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۶ از ۱۲۰ دلار در هر بشکه0961news77

اما این عدد، سناریوی پایه گلدمن ساکس نیست. سناریوی اصلی این بانک بر کاهش تنش‌ها استوار است و میانگین نفت را در سه‌ماهه چهارم حدود ۸۰ دلار و در سال ۲۰۲۷ حدود ۷۵ دلار پیش‌بینی می‌کند.

بنابراین رسیدن نفت به ۱۲۰ دلار به مجموعه‌ای از شرایط منفی وابسته است:

• ادامه طولانی‌مدت اختلال در تنگه هرمز؛

• بازنگشتن تولید کشورهای حاشیه خلیج فارس؛

• تداوم آسیب پالایشگاه‌های خاورمیانه؛

• ادامه محدودیت صادرات فرآورده‌های روسیه؛

• ناتوانی چین و سایر پالایشگاه‌های آسیایی در جبران کمبود.

تحقق‌نیافتن هریک از این عوامل می‌تواند شدت افزایش قیمت را محدود کند.

چشم‌انداز بازار نفت

بازار نفت در کوتاه‌مدت همچنان به خبرهای نظامی، وضعیت تردد در تنگه هرمز و تحولات مسیر دریای سرخ حساس خواهد بود. روز سه‌شنبه نفت برنت در ۹۱.۰۱ دلار بسته شد و در معاملات چهارشنبه تا محدوده ۹۲.۸۵ دلار اف3376news17

حتی در صورت کاهش تنش و افت قیمت نفت خام، پایین‌آمدن قیمت بنزین و گازوئیل ممکن است با تأخیر اتفاق بیفتد؛ زیرا ذخایر فرآورده‌ها محدود است و بازسازی ظرفیت پالایش زمان می‌برد.

در مقابل، بازگشایی پایدار تنگه هرمز، افزایش فعالیت پالایشگاه‌های چین، لغو محدودیت صادرات روسیه و کاهش تقاضای جهانی می‌تواند قیمت‌ها را پایین بیاورد.

نفت ۱۲۰ دلاری هنوز سناریوی قطعی بازار نیست، اما کاهش ذخایر خشکی، اختلال در پالایشگاه‌ها و محدودشدن مسیرهای دریایی نشان می‌دهد خطر افزایش بیشتر قیمت انرژی را نمی‌توان صرفاً یک واکنش هیجانی و کوتاه‌مدت دانست.