انباشت خرما در سردخانه‌ها؛ مضافتی در مبدأ ۲۴۰ هزار تومان، در بازار تا سه برابر

محسن رشید فرخی، رئیس انجمن خرما، اعلام کرده بررسی‌های این تشکل نشان می‌دهد در برخی مناطق خرماخیز، حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد محصول سال گذشته هنوز در سردخانه‌ها باقی مانده است. او این انباشت را نتیجه مجموعه‌ای از مشکلات مدیریتی، محدودیت‌های صادراتی، تحریم‌ها و شرایط جنگی دانسته است. این درصد به موجودی برخی مناطق اشاره دارد و نباید بدون آمار تفصیلی، به کل تولید خرمای کشور تعمیم داده شود.

باقی‌ماندن محصول قبلی تا آستانه برداشت جدید، قدرت چانه‌زنی نخلداران را کاهش می‌دهد. تولیدکننده‌ای که باید سردخانه را برای محصول تازه خالی کند، ممکن است ناچار شود خرمای موجود را با قیمت پایین‌تری بفروشد؛ درحالی‌که هزینه برق، نگهداری، بسته‌بندی و سرمایه در گردش همچنان ادامه دارد.

مهم‌ترین ارقام بازار خرمای ایران

رئیس انجمن خرما می‌گوید الگوی متعادل بازار باید بر مصرف حدود ۷۰ درصد محصول در داخل و صادرات ۳۰ درصد آن استوار باشد. آمارهای سال‌های گذشته نیز این نسبت را تأیید می‌کنند؛ ایران معمولاً سالانه بین ۱.۳ تا ۱.۴ میلیون تن خرما تولید می‌کند و حدود یک‌سوم آن راهی بازارهای صادراتی می‌شود.

ممنوعیت صادرات برداشته شد، اما آثار آن باقی ماند

رشید فرخی از این موضوع انتقاد کرده که صنعت خرما به‌جای دریافت مشوق صادراتی، بارها با ممنوعیت یا محدودیت صادرات روبه‌رو شده است. به گفته او، توقف صادرات در دوره اوج تقاضای خارجی باعث شده بخشی از محصول روی دست تولیدکنندگان باقی بماند و بازگشت به بازارهای از‌دست‌رفته نیز زمان‌بر باشد.

بااین‌حال، آخرین وضعیت رسمی نشان می‌دهد ممنوعیت صادرات خرما در ۲۹ تیر ۱۴۰۵ لغو شده است. مدیرکل دفتر توسعه تجارت وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده در حال حاضر محدودیتی برای صادرات این محصول وجود ندارد. بنابراین، مشکل فعلی نه وجود یک ممنوعیت فعال، بلکه پیامد وقفه قبلی، دشواری بازگشت ارز و ازدست‌رفتن بخشی از زمان فروش است.

بازار صادراتی محصولات کشاورزی با یک دستور اداری متوقف نمی‌ماند. خریدار خارجی در صورت نرسیدن محصول ایران، از کشور دیگری خرید می‌کند و بازگرداندن قرارداد، مسیر حمل و اعتماد تجاری ممکن است چند ماه طول بکشد. همین مسئله توضیح می‌دهد چرا لغو ممنوعیت الزاماً به تخلیه فوری سردخانه‌ها منجر نمی‌شود.

هدف ۳۵۰ میلیون دلاری صادرات چقدر دست‌یافتنی است؟

رئیس انجمن خرما ابراز امیدواری کرده است ارزآوری صادرات تا پایان فصل به ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیون دلار برسد. این هدف در مقایسه با ظرفیت تاریخی صادرات ایران دست‌یافتنی به نظر می‌رسد، اما به تسهیل انتقال پول، ثبات مقررات و سرعت خروج موجودی سردخانه‌ها وابسته است.

براساس آمار گمرک، ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۲۳ هزار و ۵۰۰ تن خرما به ارزش ۳۹۱ میلیون و ۲۶۰ هزار دلار به ۸۴ کشور صادر کرد. میانگین ارزش صادراتی هر کیلو خرما در آن سال حدود ۹۰ سنت بود. در سال ۱۴۰۲ نیز صادرات نزدیک به ۳۸۹ هزار و ۵۰۰ تن، حدود ۳۴۵ میلیون دلار درآمد ایجاد کرده بود.

بنابراین، هدف ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیون دلاری کمتر از عملکرد سال ۱۴۰۳ است. این موضوع می‌تواند بازتاب نگرانی فعالان صنعت از محدودیت‌های تجاری، کاهش فرصت‌های فروش و باقی‌ماندن محصول قبلی باشد.

خرمای مضافتی در مبدأ چند است؟

براساس نرخ اعلام‌شده از سوی رئیس انجمن خرما، هر کیلو خرمای مضافتی در استان‌های تولیدکننده حدود ۲۰۰ تا ۲۴۰ هزار تومان فروخته می‌شود. او تأکید کرده باوجود کاهش قیمت در مبدأ، بخشی از محصول همچنان مشتری کافی ندارد.

این قیمت یک نرخ واحد برای تمام محصول نیست. اندازه، درصد رطوبت، کیفیت ظاهری، نوع بسته‌بندی، درجه‌بندی، محل تولید و زمان خرید می‌تواند رقم معامله را تغییر دهد. مضافتی درجه ممتاز و محصول سردخانه‌ای صادراتی نیز معمولاً با خرمای فله یا درجه‌های پایین‌تر قیمت یکسانی ندارد.

نکته قابل‌توجه، رشد نرخ مبدأ در ماه‌های گذشته است. در بهمن ۱۴۰۴ قیمت مضافتی حدود ۲۲۰ هزار تومان اعلام شده بود و دامنه جدید ۲۰۰ تا ۲۴۰ هزار تومان نشان می‌دهد نرخ تولیدکننده، بسته به کیفیت و منطقه، هم کاهش و هم افزایش محدود را تجربه کرده است.

اختلاف سه‌برابری قیمت از کجا ایجاد می‌شود؟

رئیس انجمن خرما می‌گوید فاصله قیمت از مبدأ تولید تا مقصد مصرف در برخی موارد به سه برابر می‌رسد. اگر نرخ ۲۰۰ تا ۲۴۰ هزار تومانی مبنا قرار گیرد، سه‌برابرشدن آن معادل قیمت تقریبی ۶۰۰ تا ۷۲۰ هزار تومان برای هر کیلو است؛ این محاسبه صرفاً نمایش دامنه اختلاف مورد اشاره است و قیمت متوسط بازار محسوب نمی‌شود.

بخشی از افزایش قیمت به هزینه سردخانه، سورت، شست‌وشو، بسته‌بندی، حمل، افت وزن، مالیات و سود عمده‌فروش و خرده‌فروش مربوط می‌شود. بااین‌حال، فاصله سه‌برابری را نمی‌توان تنها با هزینه‌های طبیعی توزیع توضیح داد، به‌ویژه وقتی محصول در استان مبدأ بدون مشتری باقی مانده است.

انتشار قیمت خرید نخلدار، قیمت درِ سردخانه، قیمت عمده‌فروشی و قیمت خرده‌فروشی می‌تواند محل جهش اصلی را مشخص کند. توزیع مستقیم از طریق فروشگاه‌های زنجیره‌ای، میادین میوه‌وتره‌بار و سکوهای آنلاین نیز می‌تواند بخشی از واسطه‌گری را کاهش دهد.

قطعی برق چه خطری برای محصول جدید دارد؟

فعالان صنعت خرما از قطعی دو تا چهار ساعته برق در برخی مناطق خبر داده‌اند. این خاموشی‌ها می‌تواند هم آبیاری نخلستان‌هایی را که به پمپ‌های برقی وابسته‌اند مختل کند و هم هزینه و خطر نگهداری محصول در سردخانه‌ها را افزایش دهد. رئیس انجمن خرما گفته تا زمان برداشت نمی‌توان برآورد دقیقی از میزان تولید و کیفیت محصول جدید ارائه کرد.

گزارش‌های بخش کشاورزی نیز نشان می‌دهد خاموشی‌های طولانی در مناطق خرماخیز، آبیاری نخلستان‌ها را مختل کرده و در کنار شوری و کمبود آب، کیفیت و پایداری تولید را تهدید می‌کند.

در خرمای نرم مانند مضافتی، حفظ زنجیره سرد اهمیت بیشتری دارد. افزایش دمای سردخانه می‌تواند سرعت تغییر رنگ، تخمیر و افت کیفیت محصول را بالا ببرد. واحدهای ذخیره‌سازی ناچارند برای مقابله با خاموشی از مولد برق استفاده کنند؛ هزینه‌ای که در نهایت یا از درآمد تولیدکننده کم می‌شود یا به قیمت مصرف‌کننده انتقال می‌یابد.

چشم‌انداز بازار در آستانه برداشت

بازار خرما اکنون با سه فشار هم‌زمان روبه‌روست: موجودی بالای محصول قبلی، نزدیک‌شدن برداشت جدید و نااطمینانی درباره برق و صادرات. در سناریوی مطلوب، تداوم صادرات بدون محدودیت و توسعه توزیع مستقیم می‌تواند سردخانه‌ها را پیش از ورود محصول تازه تخلیه کند.

در سناریوی نامطلوب، کندی صادرات و قطعی برق، تولیدکننده را مجبور به فروش فوری و ارزان می‌کند، درحالی‌که مصرف‌کننده همچنان محصول را با قیمت بالا می‌خرد. در چنین شرایطی، سود اصلی نه به نخلدار می‌رسد و نه کاهش قیمت به خانوار منتقل می‌شود.

راه‌حل کوتاه‌مدت، جلوگیری از مقررات ناگهانی، تسهیل بازگشت ارز، تأمین برق سردخانه‌ها و شفاف‌سازی زنجیره قیمت است. در بلندمدت نیز توسعه فرآوری محصول به شیره، خمیر، قند مایع و سایر فرآورده‌ها می‌تواند وابستگی صنعت به فروش خرمای خام در یک بازه زمانی محدود را کاهش دهد.