نفت در آستانه ۱۰۰ دلار؛ هرمز و باب‌المندب بازار انرژی را به آتش کشیدند

بازار جهانی انرژی روز پنجشنبه ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶ وارد مرحله تازه‌ای از التهاب شد. قیمت نفت برنت که در بخشی از معاملات روی رقم ۹۶ دلار و ۸۲ سنت قرار گرفته بود، با ادامه خریدها تا ۹۷ دلار و ۸۷ سنت بالا رفت؛ یعنی چهار درصد بیشتر از روز قبل و بالاترین سطح ثبت‌شده از سوم ژوئن. نفت وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز به حدود ۸۹ دلار و ۶۳ سنت در هر بشکه رسید.

این پنجمین روز متوالی افزایش قیمت نفت بود. برنت روز چهارشنبه نیز با رشد بیش از سه‌درصدی در رقم ۹۴ دلار و هفت سنت بسته شده بود؛ در حالی که سقف روزانه آن به ۹۵ دلار و ۴۷ سنت رسید. تشدید درگیری میان آمریکا و ایران و افزایش تهدید علیه مسیرهای انتقال انرژی، مهم‌ترین محرک این جهش بود.

قیمت نفت در یک ماه چقدر افزایش یافت؟

مقایسه قیمت‌های امروز با نرخ‌های اواخر ژوئن، شدت جهش بازار را آشکار می‌کند. نفت برنت در ۲۶ ژوئن در محدوده ۷۱ دلار و ۹۹ سنت بسته شده بود. رسیدن آن به حدود ۹۷ دلار و ۸۷ سنت به معنای افزایش نزدیک به ۲۶ دلار در کمتر از چهار هفته است.

اگر قیمت پایانی ۲۳ ژوئن، یعنی ۷۷ دلار و هشت سنت، معیار قرار گیرد، رشد برنت حدود ۲۰ دلار خواهد بود. بنابراین میزان افزایش دقیق به تاریخ و ساعت مبنا بستگی دارد؛ اما ادعای رشد بیش از ۲۵ دلاری از کف‌های اواخر ژوئن با داده‌های بازار هم‌خوانی دارد.

برنت از ابتدای ژوئیه نیز حدود ۲۸ درصد افزایش یافته است. این رشد در شرایطی رخ داده که پیش از آغاز موج تازه درگیری‌ها، بازار انتظار داشت با بازگشت تدریجی صادرات خلیج فارس، نفت در محدوده‌های پایین‌تر باقی بماند.

آیا تنگه هرمز واقعاً کاملاً بسته شده است؟

سپاه پاسداران اعلام کرده تنگه هرمز تحت کنترل ایران و تا زمانی که اقدامات نظامی آمریکا ادامه داشته باشد، «کاملاً بسته» است. همچنین اعلام شده یک نفتکش هنگام تلاش برای عبور از یک مسیر مین‌گذاری‌شده در جنوب تنگه دچار انفجار و آتش‌سوزی شده و دو کشتی دیگر مسیر خود را تغییر داده‌اند.

بااین‌حال، داده‌های ردیابی کشتی‌ها نشان می‌دهد تعبیر دقیق‌تر برای وضعیت فعلی، «تعطیلی عملیاتی گسترده» یا «کاهش شدید تردد» است، نه توقف مطلق همه عبورها. بر اساس داده‌های شرکت کپلر، روز چهارشنبه سه کشتی حامل کالا از تنگه هرمز عبور کردند؛ این رقم یک روز قبل چهار کشتی و چهارشنبه هفته پیش ۱۸ کشتی بود.

برخی کشتی‌ها نیز با خاموش‌کردن سامانه‌های ردیابی، حرکت در آب‌های ایران یا استفاده از هماهنگی‌های ویژه تلاش می‌کنند از مسیر عبور کنند. بنابراین مسیر از نظر فیزیکی کاملاً خالی نیست، اما حجم تردد آن در مقایسه با شرایط عادی به‌شدت کاهش یافته و بازار نفت عملاً با یک اختلال بزرگ روبه‌روست.

تا ۲۰ ژوئیه، ۲۵۳ نفتکش و کشتی حامل انرژی با محموله در خلیج فارس باقی مانده بودند. این تعداد شامل ۱۰۲ نفتکش، ۶۴ کشتی حمل گاز طبیعی مایع و ۶۶ کشتی حمل گاز مایع بود. انباشته‌شدن این کشتی‌ها به معنای قفل‌شدن میلیاردها دلار محموله انرژی در منطقه است.

چرا هرمز برای بازار نفت حیاتی است؟

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان است. داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد در سال ۲۰۲۴ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از این مسیر عبور می‌کرد؛ رقمی معادل نزدیک به ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی. حدود یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع نیز از همین آبراه عبور می‌کرد.

بیش از یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان به هرمز وابسته است و مسیرهای جایگزین ظرفیت کافی برای انتقال همه این حجم را ندارند. عربستان و امارات خطوط لوله‌ای برای دورزدن تنگه دارند، اما ظرفیت خالی قابل استفاده آنها در مجموع حدود ۲.۶ میلیون بشکه در روز برآورد شده است؛ بسیار کمتر از نفتی که در شرایط عادی از هرمز عبور می‌کند.

همین شکاف بزرگ میان حجم عبوری و ظرفیت جایگزین باعث شده هر تهدید علیه هرمز، فوراً یک «حق بیمه ژئوپلیتیکی» به قیمت نفت اضافه کند. معامله‌گران فقط نفتی را که امروز صادر نمی‌شود قیمت‌گذاری نمی‌کنند؛ آنها احتمال کمبود شدیدتر در هفته‌های آینده را نیز وارد محاسبات خود می‌کنند.

آیا باب‌المندب هم بسته شده است؟

در باب‌المندب نیز شرایط به‌شدت بحرانی است، اما داده‌ها توقف کامل تردد را نشان نمی‌دهند. حوثی‌های یمن اعلام کرده‌اند علیه عربستان محاصره دریایی اعمال می‌کنند و گفته‌اند دو نفتکش سعودی را با موشک و پهپاد هدف قرار داده‌اند. یک کشتی سعودی نیز در دریای سرخ مورد حمله قرار گرفت و دچار آتش‌سوزی شد؛ هرچند خدمه آن سالم ماندند.

روز چهارشنبه ۲۷ کشتی از باب‌المندب عبور کردند که پنج فروند آنها نفتکش و یک فروند حامل گاز مایع بود. این تعداد نسبت به ۳۸ کشتی در روز قبل کاهش یافته است. دو ابرنفتکش چینی حامل مجموع چهار میلیون بشکه نفت عربستان نیز روز پنجشنبه به سمت این تنگه حرکت کردند؛ عبوری که آزمونی برای میزان عملی‌بودن محاصره اعلام‌شده محسوب می‌شود.

در نتیجه، استفاده از عبارت «بسته‌شدن کامل باب‌المندب» هنوز دقیق نیست. آنچه داده‌های فعلی تأیید می‌کند، افزایش حملات، کاهش تردد، تغییر مسیر کشتی‌ها و رشد شدید ریسک بیمه و حمل‌ونقل است.

تهدید هم‌زمان دو گلوگاه چه معنایی دارد؟

شرایط فعلی با بحران‌های قبلی تفاوت مهمی دارد. کشتی‌هایی که نمی‌توانند از باب‌المندب عبور کنند، معمولاً مسیر طولانی دماغه امیدنیک در جنوب آفریقا را انتخاب می‌کنند. این تغییر مسیر زمان سفر، مصرف سوخت و هزینه حمل را افزایش می‌دهد، اما انتقال کالا همچنان امکان‌پذیر است.

در مورد هرمز، گزینه‌ها بسیار محدودتر هستند. کشورهای تولیدکننده خلیج فارس نمی‌توانند تمام نفت خود را از راه زمینی منتقل کنند. اگر هرمز و باب‌المندب به‌طور هم‌زمان مختل شوند، حتی نفتی که با خط لوله عربستان به بنادر دریای سرخ می‌رسد، برای خروج از منطقه با مشکل مواجه خواهد شد.

گلدمن ساکس برآورد کرده طی یک ماه اخیر روزانه نزدیک به ۹ میلیون بشکه نفت از باب‌المندب عبور کرده است. حدود چهار میلیون بشکه از این حجم، در صورت اختلال هم‌زمان چند گلوگاه منطقه، به‌سادگی قابل تغییر مسیر نخواهد بود.

بازار نفت با کمبود واقعی روبه‌روست یا فقط از جنگ می‌ترسد؟

در مرحله نخست بحران، بخش مهمی از افزایش قیمت نفت به نگرانی و خریدهای احتیاطی مربوط بود؛ اما اکنون نشانه‌های اختلال واقعی در عرضه نیز مشاهده می‌شود. کاهش صادرات خلیج فارس، افت تردد نفتکش‌ها و گیرکردن صدها کشتی باعث شده تحلیلگران پیش‌بینی خود از تراز بازار را تغییر دهند.

نظرسنجی رویترز از هشت تحلیلگر نشان می‌دهد بازار نفت در سال ۲۰۲۶ ممکن است با کسری متوسط روزانه ۱.۵ میلیون بشکه مواجه شود. این رقم دو برابر برآورد قبلی است؛ در حالی که پیش از جنگ، انتظار مازاد عرضه بیش از ۱.۶ میلیون بشکه‌ای وجود داشت.

عرضه جهانی نفت در ماه ژوئن چهار میلیون و ۱۰۰ هزار بشکه در روز افزایش یافت، اما همچنان ۹ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه کمتر از سطح پیش از جنگ باقی ماند. بازگشت کامل بازار به تعادل به عادی‌شدن تردد در هرمز وابسته است.

آیا نفت ۱۰۰ دلاری در راه است؟

با رسیدن برنت به محدوده ۹۷ تا ۹۸ دلار، فاصله بازار با مرز روانی ۱۰۰ دلار به کمتر از سه دلار رسیده است. اگر حملات به نفتکش‌ها ادامه یابد، تعداد عبورها از هرمز کمتر شود یا محاصره باب‌المندب جدی‌تر اجرا شود، عبور نفت از ۱۰۰ دلار می‌تواند در کوتاه‌مدت اتفاق بیفتد.

ساختار قراردادهای نفتی نیز از نگرانی درباره کمبود فوری حکایت دارد. فاصله قیمت قرارداد نزدیک برنت با قرارداد سه‌ماه بعد به بیش از ۹ دلار رسیده است. این وضعیت که «بکواردیشن» نامیده می‌شود، معمولاً نشان می‌دهد خریداران برای دسترسی فوری به نفت حاضرند بهای بیشتری پرداخت کنند.

در مقابل، توافق سیاسی، بازگشایی پایدار هرمز یا موفقیت ابرنفتکش‌ها در عبور امن از باب‌المندب می‌تواند بخشی از حق بیمه جنگ را تخلیه کند. تجربه ماه گذشته نشان داد قیمت برنت پس از انتشار خبرهای مربوط به تسهیل عبور کشتی‌ها، طی چند روز تا محدوده ۷۲ دلار پایین آمد.

نفت گران چه اثری بر اقتصاد جهان دارد؟

افزایش نفت فقط به درآمد تولیدکنندگان و هزینه پالایشگاه‌ها محدود نمی‌شود. سوخت گران‌تر، هزینه حمل زمینی، دریایی و هوایی را بالا می‌برد و در ادامه به قیمت مواد غذایی، کالاهای صنعتی و خدمات منتقل می‌شود.

این شرایط می‌تواند تورم آمریکا، اروپا و آسیا را دوباره تقویت کند و بانک‌های مرکزی را به حفظ یا افزایش نرخ بهره وادار سازد. کشورهای واردکننده انرژی نیز با افزایش کسری تجاری، کاهش ارزش پول ملی و فشار بیشتر بر بودجه دولت مواجه می‌شوند.

برای بازارهای مالی، نفت ۱۰۰ دلاری یک مرز مهم روانی است. عبور پایدار از این سطح می‌تواند نگرانی از رکود تورمی را افزایش دهد؛ شرایطی که در آن رشد اقتصادی ضعیف می‌شود، اما قیمت‌ها همچنان بالا می‌روند.

بازار نفت اکنون نه‌فقط به حجم تولید اوپک‌پلاس یا ذخایر آمریکا، بلکه به تعداد کشتی‌هایی چشم دوخته است که هر روز از دو آبراه هرمز و باب‌المندب عبور می‌کنند. نفت برنت طی کمتر از یک ماه بیش از ۲۵ دلار از کف خود فاصله گرفته و تنها چند قدم تا ۱۰۰ دلار دارد. ادامه مسیر صعودی به این بستگی دارد که تهدیدهای دریایی به اختلال گسترده‌تر تبدیل شوند یا دیپلماسی پیش از واردشدن اقتصاد جهان به یک شوک انرژی تازه، مسیرهای انتقال نفت را باز کند.