پیشرفت بدون بازگشایی در هرمز؛ ایران و عمان به چه توافقی نزدیک شده‌اند؟

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، اعلام کرد روزهای جمعه و شنبه چند دور گفت‌وگو میان ایران و عمان در سطح معاونان وزرای امور خارجه در تهران برگزار شده است. به گفته او، مذاکرات بر اصول مشترک و سازوکارهای عملیاتی لازم برای مدیریت تردد ایمن کشتیرانی در تنگه هرمز، با رعایت حقوق حاکمیتی ایران و عمان به‌عنوان دو دولت ساحلی، متمرکز بوده است. هیئت عمانی عصر شنبه تهران را ترک کرد، اما رایزنی‌های سیاسی و فنی ادامه دارد.

بقائی هم‌زمان تأکید کرد وضعیت تردد در تنگه هرمز تغییری نکرده است. این جمله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد پیشرفت مذاکرات هنوز به اجرای یک مسیر جدید، افزایش رسمی عبور کشتی‌ها یا ارائه تضمین امنیتی تازه منجر نشده است. به بیان دیگر، تهران و مسقط در مرحله طراحی چارچوب قرار دارند و نمی‌توان از توافق نهایی یا بازگشایی کامل تنگه سخن گفت.

مذاکرات ایران و عمان دقیقاً درباره چیست؟

براساس توضیحات رسمی، گفت‌وگوها دو بخش اصلی دارد: نخست، تعیین «اصول مشترک» و دوم، طراحی «سازوکارهای عملیاتی». اصول مشترک می‌تواند شامل امنیت کشتی‌های تجاری، جلوگیری از حمله یا توقیف، رعایت حاکمیت ایران و عمان و تعهد شناورها به مقررات تردد باشد. سازوکار عملیاتی نیز احتمالاً مسائلی مانند مسیر عبور، اطلاع‌رسانی قبلی، شناسایی کشتی‌ها، هماهنگی دریایی و نحوه واکنش به حوادث را در بر می‌گیرد.

جزئیات این چارچوب هنوز منتشر نشده است. بنابراین ادعاهایی مانند دریافت عوارض از کشتی‌ها، ضرورت اخذ مجوز از ایران یا ایجاد دو مسیر کاملاً مجزا فعلاً نباید به‌عنوان مفاد قطعی توافق مطرح شوند.

رویترز پیش‌تر گزارش داده بود آمریکا خواهان تعهد عمومی ایران برای توقف حملات به کشتی‌ها، بازبودن همه مسیرها و عبور بدون دریافت عوارض است. در همان گزارش، به نقل از شبکه سی‌ان‌ان، پیش‌نویسی منتسب به عمان مطرح شد که بر عبور آزاد از مسیر جنوبی در آب‌های عمان و دریافت مجوز قبلی برای مسیر شمالی در آب‌های ایران تأکید داشت؛ اما این طرح به‌طور رسمی از سوی تهران، مسقط یا واشنگتن تأیید نشده است.

چرا عبارت «حقوق حاکمیتی دولت‌های ساحلی» مهم است؟

تنگه هرمز میان سواحل ایران در شمال و شبه‌جزیره مسندم عمان در جنوب قرار دارد. تأکید وزارت خارجه ایران بر حقوق حاکمیتی دو دولت ساحلی را می‌توان پیامی دانست که مدیریت امنیت و تردد در این گذرگاه نباید صرفاً به آمریکا یا یک ائتلاف نظامی خارجی واگذار شود.

این برداشت با نقش عملی ایران و عمان نیز همخوانی دارد. سازمان بین‌المللی دریانوردی اعلام کرده دو کشور ساحلی در مدیریت جریان ترافیک، جلوگیری از برخورد کشتی‌ها و هماهنگی مسیرهای عبور نقش دارند. طرح‌های پیشین تخلیه و عبور شناورها نیز با مشارکت ایران و عمان تنظیم شده بود.

بااین‌حال، حقوق حاکمیتی دولت‌های ساحلی نامحدود نیست. براساس بخش سوم کنوانسیون حقوق دریاها، حاکمیت کشورهای ساحلی بر آب‌های تنگه حفظ می‌شود، اما کشتی‌ها و هواپیماها در تنگه‌های مورد استفاده برای کشتیرانی بین‌المللی از حق «عبور ترانزیتی» برخوردارند. دولت‌های ساحلی می‌توانند درباره ایمنی، مسیرهای تردد و جلوگیری از آلودگی مقررات وضع کنند، اما نباید عبور ترانزیتی را مختل کنند.

شورای سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز اخیراً تأکید کرده هر ترتیبی میان کشورهای ساحلی باید عبور بدون تبعیض و بدون مانع کشتی‌ها را از طرح تفکیک ترافیک به‌رسمیت‌شناخته‌شده تضمین کند. این موضع نشان می‌دهد هر توافق احتمالی ایران و عمان علاوه بر ملاحظات سیاسی، با نظارت و حساسیت گسترده صنعت کشتیرانی روبه‌رو خواهد بود.

عمان فقط میانجی نیست

عمان سال‌هاست در اختلافات ایران و غرب نقش میانجی ایفا می‌کند، اما در پرونده هرمز جایگاه این کشور با میانجی‌گری‌های معمول تفاوت دارد. عمان خود یکی از دو کشور ساحلی تنگه است و بخشی از مسیرهای دریایی در آب‌های سرزمینی آن قرار دارد. بنابراین، مسقط هم انتقال‌دهنده پیام‌های ایران و آمریکا است و هم مستقیماً در طراحی قواعد تردد نقش دارد.

عباس عراقچی و بدر البوسعیدی، وزیران خارجه ایران و عمان، پیش‌تر درباره سازوکارهای عبور ایمن کشتی‌ها گفت‌وگو کرده بودند و خبرگزاری رسمی عمان اعلام کرده بود مذاکرات در سطوح سیاسی و فنی ادامه می‌یابد. دور تازه رایزنی‌ها در تهران را می‌توان ادامه همان مسیر و نشانه ورود مذاکرات به جزئیات اجرایی دانست.

اهمیت عمان برای آمریکا نیز از همین موقعیت ناشی می‌شود. واشنگتن می‌خواهد عبور کشتی‌ها آزاد، امن و بدون محدودیت تبعیض‌آمیز باشد؛ در مقابل، ایران می‌خواهد نقش مدیریتی و حقوق حاکمیتی خود نادیده گرفته نشود. عمان یکی از معدود بازیگرانی است که می‌تواند این دو مطالبه را در یک طرح مشترک کنار یکدیگر قرار دهد.

«عدم تغییر در تردد» به چه معناست؟

اعلام بقائی مبنی بر اینکه تغییری در وضعیت تنگه ایجاد نشده، مانع از برداشت شتاب‌زده درباره بازگشت شرایط عادی می‌شود. این جمله احتمالاً به آن معناست که کشتی‌ها همچنان بر اساس محدودیت‌ها، ارزیابی‌های امنیتی و ترتیبات قبلی حرکت می‌کنند و دور جدید مذاکرات هنوز دستورالعمل عملیاتی تازه‌ای تولید نکرده است.

سازمان بین‌المللی دریانوردی طی ماه‌های گذشته بارها درباره نبود تضمین‌های امنیتی قابل‌اعتماد در هرمز هشدار داده و تأکید کرده مسئولیت نهایی ارزیابی خطر بر عهده مالکان و فرماندهان کشتی‌هاست. این سازمان همچنین اعلام کرده بود ایران و عمان برای هماهنگی عملیات تردد همکاری می‌کنند، اما امنیت پایدار بدون توافق سیاسی گسترده‌تر قابل تضمین نیست.

گزارش‌های روز یکشنبه نیز نشان می‌دهد تلاش‌های دیپلماتیک هم‌زمان با وقفه در حملات آمریکا ادامه دارد، ولی محاصره دریایی بنادر ایران همچنان برقرار است و تنش از خلیج فارس به دریای سرخ و دریای خزر نیز سرایت کرده است. بنابراین، مذاکرات هرمز در فضایی آرام و جدا از درگیری‌های منطقه‌ای انجام نمی‌شود.

چرا جهان نتیجه این مذاکرات را دنبال می‌کند؟

پیش از شروع بحران، حدود یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع دریابرد جهان از تنگه هرمز عبور می‌کرد. اختلال در این مسیر عرضه انرژی را کاهش داده، هزینه بیمه و حمل‌ونقل را افزایش داده و نوسان قیمت نفت را تشدید کرده است.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا گزارش کرده اختلالات هرمز در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ یکی از عوامل افزایش و نوسان شدید قیمت نفت بوده است. این نهاد همچنین گفته بازگشت جریان نفت به سطوح پیش از بحران ممکن است ماه‌ها زمان ببرد؛ حتی اگر توافق سیاسی برای افزایش تردد حاصل شود.

بنابراین، نتیجه مذاکرات فقط بر روابط ایران، عمان و آمریکا اثر ندارد. واردکنندگان بزرگ انرژی در آسیا، کشورهای صادرکننده خلیج فارس، شرکت‌های کشتیرانی، بیمه‌گران و بازارهای جهانی نیز منتظرند مشخص شود آیا یک مسیر پایدار و قابل پیش‌بینی ایجاد خواهد شد یا خیر.

سه سناریو پیش روی مذاکرات تهران و مسقط

در سناریوی نخست، ایران و عمان بر یک سازوکار محدود فنی توافق می‌کنند؛ برای مثال، اطلاع‌رسانی قبلی کشتی‌ها، استفاده از مسیرهای مشخص، هماهنگی مراکز دریایی و ارائه تضمین‌های امنیتی متقابل. این گزینه می‌تواند تردد را به‌تدریج افزایش دهد، بدون آنکه اختلاف‌های سیاسی بزرگ‌تر حل شده باشند.

در سناریوی دوم، توافق هرمز بخشی از تفاهم گسترده‌تر ایران و آمریکا می‌شود. در این حالت، کاهش محدودیت‌های دریایی می‌تواند با توقف حملات، تغییر محاصره بنادر یا تعهدات متقابل دیگر پیوند بخورد. گزارش آسوشیتدپرس می‌گوید طرح مورد مذاکره بر مدیریت عبور کشتی‌ها توسط ایران همراه با کاهش محدودیت‌ها متمرکز است، اما شرایط نهایی هنوز شکل نگرفته است.

در سناریوی سوم، گفت‌وگوهای فنی پیشرفت می‌کند اما اختلاف بر سر کنترل مسیرها، مجوزها و حضور نظامی خارجی مانع اجرای توافق می‌شود. در این صورت، وضعیت فعلی ادامه می‌یابد و هر حادثه تازه می‌تواند تردد و بازار انرژی را بار دیگر تحت فشار قرار دهد.

جمع‌بندی؛ گفت‌وگو جلو رفته، کشتی‌ها هنوز منتظرند

دور تازه مذاکرات ایران و عمان یک نشانه مثبت دیپلماتیک است. دو کشور درباره اصول و جزئیات عملیاتی گفت‌وگو کرده‌اند، پیشرفت‌هایی به دست آمده و رایزنی‌های فنی و سیاسی ادامه دارد. اما هیچ سند نهایی، جدول زمانی یا تغییر عملی در تردد اعلام نشده است.

مهم‌ترین اختلاف همچنان درباره تعریف «عبور ایمن» است. آمریکا و صنعت کشتیرانی بر عبور آزاد و بدون مانع تأکید دارند؛ ایران می‌خواهد حاکمیت و نقش مدیریتی کشورهای ساحلی به رسمیت شناخته شود و عمان در تلاش است میان این دو چارچوب نقطه‌ای مشترک پیدا کند.

در نتیجه، دقیق‌ترین توصیف از وضعیت فعلی این است: مذاکرات پیشرفت کرده، اما تنگه هرمز هنوز وارد مرحله تازه‌ای از تردد نشده است. آزمون واقعی زمانی آغاز خواهد شد که تهران و مسقط جزئیات سازوکار، تضمین‌های امنیتی و نحوه اجرای آن را علنی کنند.