پاول دوروف تحت تعقیب روسیه؛ جنگ تازه کرملین و تلگرام بر سر کنترل اینترنت

سازمان امنیت فدرال روسیه یا FSB روز ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد پاول دوروف در یک پرونده کیفری به تسهیل فعالیت‌های تروریستی متهم شده است. مقام‌های روسی مدعی‌اند مدیریت تلگرام کانال‌ها، گروه‌ها و ربات‌هایی را حذف نکرده که به ادعای آنها، سرویس‌های اطلاعاتی اوکراین و سازمان‌های افراطی برای طراحی خرابکاری، حملات تروریستی، قتل و جرایم سایبری از آنها استفاده کرده‌اند. این ادعاها تاکنون در یک دادگاه مستقل اثبات نشده‌اند و روایت رسمی مسکو از پرونده محسوب می‌شوند.

یکی از محورهای مشخص پرونده، رباتی موسوم به «Daivinchik/Leo» است؛ یک ربات دوست‌یابی پرطرفدار که FSB ادعا می‌کند مأموران اوکراینی با هویت‌های جعلی از طریق آن جوانان روس را شناسایی و برای انجام عملیات خرابکارانه تحت فشار قرار داده‌اند. روسیه همچنین می‌گوید تلگرام درخواست‌های متعدد برای حذف محتوای غیرقانونی را نادیده گرفته است؛ ادعایی که تلگرام آن را بخشی از تلاش دولت برای محدود کردن این پلتفرم می‌داند.

آیا دوروف واقعاً در فهرست اینترپل قرار گرفته است؟

FSB از صدور حکم تعقیب بین‌المللی سخن گفته، اما سازوکار اجرای آن را توضیح نداده است. تا زمان تنظیم این گزارش، تأیید عمومی مستقلی درباره صدور «اعلان قرمز» اینترپل برای دوروف منتشر نشده است. بنابراین، عبارت دقیق این است که روسیه روند تعقیب بین‌المللی او را آغاز کرده؛ نه اینکه بازداشت دوروف در تمام کشورها به‌طور خودکار الزامی شده باشد. رویترز نیز تصریح کرده که مقام‌های روسی مشخص نکرده‌اند این حکم از چه مسیر حقوقی بین‌المللی پیگیری خواهد شد.

بازداشت یا استرداد احتمالی دوروف به قوانین کشور محل حضور او، تابعیت‌هایش، قرارداد استرداد با روسیه و ارزیابی سیاسی یا قضایی بودن پرونده بستگی دارد. به همین دلیل، حتی صدور اعلان بین‌المللی نیز لزوماً به تحویل او به مسکو منجر نمی‌شود.

ورود نام دوروف به فهرست تروریست‌ها و افراط‌گرایان روسیه

نهاد نظارت مالی روسیه، موسوم به Rosfinmonitoring، روز ۳۰ ژوئیه نام پاول دوروف را به فهرست تروریست‌ها و افراط‌گرایان افزود. قرار گرفتن در این فهرست می‌تواند دارایی‌ها و فعالیت‌های مالی شخص را در داخل روسیه با محدودیت‌های جدی مواجه کند و زمینه تشکیل پرونده علیه اشخاصی را فراهم آورد که با او همکاری مالی دارند.

بااین‌حال، این تصمیم فعلاً متوجه شخص دوروف است و تلگرام به‌عنوان یک شرکت یا پلتفرم، رسماً سازمان ممنوعه اعلام نشده است. خود Rosfinmonitoring نیز گفته محدودیت‌های اعمال‌شده علیه بنیان‌گذار تلگرام به شخصیت حقوقی این پیام‌رسان تسری پیدا نمی‌کند. کرملین و وزارت دفاع روسیه نیز باوجود محدودسازی فنی تلگرام، همچنان از کانال‌های رسمی خود در این پلتفرم استفاده می‌کنند.

پاسخ تلگرام به اتهام‌های مسکو چه بود؟

حساب رسمی تلگرام در شبکه اجتماعی ایکس در واکنش به اعلام اتهام، تصویری اعتراضی از دوروف منتشر کرد. خود او نیز پس از ورود نامش به فهرست روسیه، با انتشار تصویری طنزآمیز، رفتار مسکو را متناقض توصیف کرد. این واکنش‌ها نشان می‌دهد تلگرام قصد ندارد در برابر فشار جدید، دست‌کم در عرصه عمومی، موضعی مصالحه‌جویانه اتخاذ کند.

تلگرام پیش‌تر نیز اتهام‌های روسیه درباره امنیت و رمزنگاری این سرویس را رد کرده و گفته بود مقام‌ها با طرح ادعاهای نادرست، به‌دنبال تضعیف تلگرام و انتقال کاربران به پیام‌رسان دولتی «MAX» هستند. روسیه از سال ۲۰۲۵ و به‌ویژه در سال ۲۰۲۶، برخی قابلیت‌ها و سرعت دسترسی به تلگرام را محدود کرده است.

درگیری قدیمی روسیه و تلگرام از کجا آغاز شد؟

تقابل کرملین و دوروف سابقه‌ای طولانی دارد. در سال ۲۰۱۸ یک دادگاه روسی دستور مسدودسازی تلگرام را صادر کرد؛ زیرا این شرکت حاضر نشد امکان دسترسی FSB به پیام‌های محرمانه کاربران را فراهم کند. این ممنوعیت در عمل موفق نبود و کاربران روس با ابزارهای مختلف همچنان به تلگرام دسترسی داشتند. دولت روسیه سرانجام در ژوئن ۲۰۲۰ ممنوعیت رسمی را لغو کرد.

دوروف پیش از راه‌اندازی تلگرام، شبکه اجتماعی VKontakte را تأسیس کرده بود. او در سال ۲۰۱۴ پس از از دست دادن کنترل این شرکت و اختلاف بر سر ارائه اطلاعات معترضان اوکراینی به نهادهای امنیتی، روسیه را ترک کرد. براساس اطلاعات رسمی تلگرام، دوروف اکنون در دبی زندگی می‌کند و تابعیت فرانسه و امارات متحده عربی را دارد.

پرونده روسیه چه تفاوتی با پرونده فرانسه دارد؟

دوروف در اوت ۲۰۲۴ پس از ورود به فرودگاه لوبورژه فرانسه بازداشت و سپس با وثیقه پنج میلیون یورویی تحت تحقیقات رسمی قرار گرفت. پرونده فرانسه مجموعه‌ای از اتهام‌ها درباره همکاری ناکافی تلگرام با تحقیقات قضایی و نقش احتمالی ضعف نظارت این پلتفرم در تسهیل جرایمی مانند کلاهبرداری، قاچاق مواد مخدر و انتشار محتوای سوءاستفاده جنسی از کودکان را دربر می‌گیرد. تحقیقات ادامه دارد و قرار گرفتن تحت تحقیق رسمی در نظام قضایی فرانسه به معنای محکومیت نیست.

محدودیت سفر دوروف بعداً کاهش یافت و او اجازه پیدا کرد فرانسه را ترک کند؛ اما پرونده قضایی بسته نشد. تفاوت مهم این دو پرونده در آن است که فرانسه عمدتاً بر مسئولیت پلتفرم و میزان همکاری آن با پلیس تمرکز دارد، درحالی‌که روسیه دوروف را مستقیماً به تسهیل تروریسم مرتبط با جنگ اوکراین متهم کرده است.

تلگرام واقعاً چقدر امن است؟

همه بخش‌های تلگرام از مدل رمزنگاری یکسانی استفاده نمی‌کنند. «گفت‌وگوهای محرمانه» یا Secret Chats دارای رمزنگاری سرتاسری هستند؛ یعنی کلید خواندن پیام فقط در اختیار دستگاه‌های دو طرف قرار می‌گیرد و این مکالمات در فضای ابری تلگرام همگام‌سازی نمی‌شوند.

در مقابل، چت‌های معمولی، گروه‌ها و کانال‌های تلگرام به‌طور پیش‌فرض از رمزنگاری میان کاربر و سرور استفاده می‌کنند، نه رمزنگاری سرتاسری. تلگرام می‌گوید داده‌های این چت‌ها در چند حوزه قضایی نگهداری و کلیدها به‌صورت توزیع‌شده ذخیره می‌شوند، اما از نظر معماری، این مدل با پیام‌رسانی مانند سیگنال متفاوت است؛ سیگنال تمام پیام‌ها و تماس‌های کاربران را به‌صورت پیش‌فرض سرتاسری رمزگذاری می‌کند.

بنابراین، معرفی تلگرام به‌عنوان پیام‌رسانی که «تمام ارتباطات آن غیرقابل دسترسی است» دقیق نیست. این پلتفرم ابزارهای حریم خصوصی قدرتمندی دارد، اما کاربران برای برخورداری از رمزنگاری سرتاسری باید در مکالمات دونفره، Secret Chat را فعال کنند.

تلگرام؛ پیام‌رسان یا میدان نبرد اطلاعاتی؟

جنگ روسیه و اوکراین تلگرام را به یکی از مهم‌ترین منابع انتشار سریع خبر، تصاویر میدان جنگ، هشدارهای حمله و تبلیغات سیاسی تبدیل کرده است. پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهند کانال‌های حامی کرملین و مخالف آن هر دو از تلگرام برای تولید و گسترش روایت‌های خود استفاده کرده‌اند. به همین دلیل، این پلتفرم هم ابزار ارتباطی شهروندان و خبرنگاران است و هم محیطی که تبلیغات، اطلاعات نادرست و عملیات نفوذ در آن جریان دارد.

همین وضعیت، تناقض سیاست روسیه را برجسته می‌کند: دولت از یک سو تلگرام را تهدید امنیتی می‌نامد و از سوی دیگر، مقام‌ها، نهادهای نظامی و رسانه‌های وابسته به حکومت برای ارتباط با میلیون‌ها مخاطب از آن استفاده می‌کنند.

تلگرام بزرگ‌تر از یک کشور

تلگرام در سال ۲۰۱۳ به‌وسیله پاول و نیکلای دوروف راه‌اندازی شد و در سال ۲۰۲۵ از مرز یک میلیارد کاربر فعال ماهانه عبور کرد. دفتر اصلی شرکت در دبی قرار دارد و اطلاعات عمومی محدودی درباره ساختار تیم‌ها و محل فعالیت کارکنان منتشر می‌شود.

فوربس در فهرست سال ۲۰۲۶ دارایی پاول دوروف را حدود ۶.۶ میلیارد دلار برآورد کرده است. این رقم قطعی یا حسابرسی‌شده نیست؛ زیرا تلگرام شرکتی خصوصی است و ارزش‌گذاری دارایی‌های دوروف می‌تواند میان مؤسسات مالی تفاوت زیادی داشته باشد. برای نمونه، بلومبرگ در مه ۲۰۲۶ ثروت او را حدود ۱۲.۲ میلیارد دلار تخمین زده بود.

آیا مدیر یک پلتفرم مسئول تمام رفتار کاربران است؟

پرونده دوروف یکی از سخت‌ترین پرسش‌های حقوق دیجیتال را دوباره مطرح کرده است: یک پیام‌رسان تا چه اندازه باید مسئول محتوای تولیدشده یا جرایم کاربران باشد؟

معافیت کامل پلتفرم‌ها می‌تواند به گسترش شبکه‌های مجرمانه و محتوای خشونت‌آمیز منجر شود. در مقابل، مسئول دانستن مدیر شرکت برای تمام رفتارهای میلیون‌ها کاربر نیز می‌تواند دولت‌ها را قادر کند با تهدید کیفری، شرکت‌های فناوری را به سانسور گسترده یا ایجاد مسیرهای دسترسی امنیتی وادار کنند.

مرز منطقی میان این دو، معمولاً به اقدام آگاهانه شرکت، نحوه پاسخ‌گویی به دستورهای معتبر قضایی، شفافیت فرایند حذف محتوا و تناسب درخواست دولت با حقوق کاربران بستگی دارد. اتهام‌های روسیه هنوز باید در یک روند قضایی معتبر اثبات شوند و اعلام آنها از سوی یک نهاد امنیتی به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین بررسی مستقل شواهد باشد.

جمع‌بندی؛ پرونده‌ای فراتر از پاول دوروف

قرار گرفتن پاول دوروف در فهرست تعقیب و فهرست تروریست‌ها و افراط‌گرایان روسیه، شدیدترین اقدام مسکو علیه بنیان‌گذار تلگرام تا امروز است. بااین‌حال، تلگرام هنوز در روسیه رسماً ممنوع اعلام نشده و سازوکار اجرای بین‌المللی حکم بازداشت نیز روشن نیست.

این پرونده فقط درباره یک میلیاردر یا یک پیام‌رسان نیست؛ بلکه بخشی از نبرد جهانی بر سر کنترل زیرساخت‌های ارتباطی است. دولت‌ها خواهان دسترسی، حذف سریع‌تر محتوا و پاسخ‌گویی شرکت‌ها هستند؛ پلتفرم‌ها نیز هشدار می‌دهند که چنین درخواست‌هایی می‌تواند به نظارت فراگیر و حذف حریم خصوصی منجر شود.

نتیجه این تقابل تعیین خواهد کرد آیا مدیران پلتفرم‌های جهانی در آینده مانند ناشران مسئول محتوای کاربران شناخته می‌شوند یا همچنان به‌عنوان ارائه‌دهندگان زیرساخت، مسئولیتی محدودتر خواهند داشت.