وعده بزرگ تاج برای VAR کامل در لیگ برتر؛ داوری ایران آماده فصل ۳۰۶ مسابقه‌ای است؟

سمینار پیش‌فصل داوران و کمک‌داوران لیگ برتر به میزبانی هیات فوتبال استان اصفهان برگزار شد. مهدی تاج رئیس فدراسیون فوتبال، علی طاهری عضو هیات‌رئیسه فدراسیون و رئیس هیات فوتبال اصفهان، مدیران ورزش استان و تعدادی از روسای هیات‌های فوتبال استانی در مراسم افتتاحیه حضور داشتند. هدف اصلی دوره، هماهنگ‌سازی تیم‌های داوری، بررسی اصلاحات جدید قوانین، افزایش دانش فنی و آماده‌سازی داوران برای فصل تازه عنوان شده است.

برنامه این سمینار فقط به جلسات تئوری محدود نیست. طبق توضیحات دانیال مرادی، رئیس دپارتمان داوری، شرکت‌کنندگان آزمون آمادگی جسمانی را پشت سر می‌گذارند و در کلاس‌های عملی و دوره‌های مرتبط با VAR حضور پیدا می‌کنند. مصوبه کمیته داوران نیز این است که داوران ناموفق در آزمون بدنی تا نیم‌فصل امکان قضاوت نداشته باشند؛ تصمیمی که اهمیت آمادگی جسمانی در فصل فشرده آینده را نشان می‌دهد.

تاج چرا داوری را یکی از پایه‌های اقتدار فدراسیون می‌داند؟

رئیس فدراسیون فوتبال در سخنان خود تیم‌های ملی و داوری را دو حوزه راهبردی فوتبال ایران دانست. به گفته تاج، فدراسیون در طول سال نزدیک به ۶۹۰۰ مسابقه برگزار می‌کند؛ حجمی که مدیریت داوران، ناظران، سفرها، اسکان و چینش تیم‌های قضاوت را به عملیاتی بزرگ و پیوسته تبدیل کرده است.

این عدد شامل رده‌ها و لیگ‌های مختلف است، اما حتی در سطح لیگ برتر نیز حجم کار فصل جدید افزایش خواهد یافت. بیست‌وششمین دوره لیگ برتر با حضور ۱۸ تیم از ۲۳ مرداد آغاز می‌شود و هر هفته ۹ مسابقه خواهد داشت. در یک لیگ رفت‌وبرگشت کامل با ۱۸ تیم، مجموع مسابقات به ۳۰۶ دیدار می‌رسد؛ بنابراین اجرای VAR در تمام بازی‌ها به معنی پوشش ویدئویی صدها مسابقه در ورزشگاه‌های مختلف کشور است.

تمام مسابقات لیگ برتر با VAR برگزار می‌شوند؟

مهم‌ترین بخش اظهارات تاج، وعده استفاده از کمک‌داور ویدئویی در همه دیدارهای لیگ برتر بود. او همچنین گفت بخش مهمی از مسابقات لیگ دسته اول با VAR برگزار خواهد شد و تمام بازی‌های لیگ برتر فوتسال نیز از فناوری پشتیبانی ویدئویی یا VS بهره می‌برند.

اجرای کامل این برنامه، در صورت تحقق، می‌تواند یکی از بزرگ‌ترین تغییرات ساختاری داوری فوتبال ایران در سال‌های اخیر باشد. استفاده گزینشی از VAR در مسابقات حساس، همواره این انتقاد را به همراه داشت که تیم‌ها در شرایط یکسان رقابت نمی‌کنند. پوشش همه بازی‌ها می‌تواند این دوگانگی را کاهش دهد و یک استاندارد مشترک برای تمام تیم‌ها ایجاد کند.

بااین‌حال، عبارت «تمام مسابقات» تعهد اجرایی سنگینی ایجاد می‌کند. فدراسیون باید برای هر ۹ بازی یک هفته، تجهیزات تاییدشده، داور و کمک‌داور ویدئویی آموزش‌دیده، اپراتور، ارتباط پایدار، تصاویر تلویزیونی مناسب و برنامه جایگزین در صورت خرابی دستگاه داشته باشد. تاج پیش‌تر از خرید سه دستگاه جدید VAR خبر داده بود، اما تعداد کل سامانه‌های فعال و نحوه توزیع آن‌ها میان ورزشگاه‌ها هنوز به‌صورت عمومی تشریح نشده است.

فصل فشرده چگونه داوری را تحت فشار می‌گذارد؟

تاج صراحتاً از یک فصل سخت در حوزه لجستیک سخن گفت و پرواز تیم‌های داوری، اسکان و جابه‌جایی عوامل مسابقه را از مهم‌ترین چالش‌ها دانست. افزایش تعداد تیم‌ها، گستردگی جغرافیایی شهرهای میزبان و محدودیت احتمالی پروازها می‌تواند زمان استراحت و بازیابی داوران را کاهش دهد.

VAR نیز تعداد نیروی موردنیاز برای هر مسابقه را افزایش می‌دهد. علاوه بر داور وسط، کمک‌داوران و داور چهارم، باید تیم ویدئویی و عوامل فنی آماده باشند. اگر چند مسابقه در یک روز و در شهرهای دور از یکدیگر برگزار شود، استفاده مکرر از گروه‌های محدود داوری خطر خستگی ذهنی و کاهش تمرکز را بالا می‌برد.

ورود ۹ داور جدید به لیگ برتر می‌تواند بخشی از نیاز فصل آینده را پاسخ دهد، اما افزایش تعداد افراد بدون آموزش یکسان کافی نیست. مهم‌ترین معیار، هماهنگی در تفسیر صحنه‌هاست؛ به‌خصوص درباره خطاهای داخل محوطه، برخورد دست با توپ، شدت خطا و زمان مداخله VAR.

قوانین جدید VAR چه تغییری ایجاد می‌کنند؟

فصل ۱۴۰۶-۱۴۰۵ با مقررات تازه سال ۲۰۲۷-۲۰۲۶ هیات بین‌المللی فوتبال آغاز می‌شود. این قوانین از اول ژوئیه ۲۰۲۶ اجرایی شده‌اند و بخشی از آن‌ها به افزایش سرعت مسابقه و توسعه محدوده مداخله VAR مربوط می‌شود.

براساس اصلاحات جدید، در صورت وجود شواهد روشن، VAR می‌تواند در مواردی مانند اخراج ناشی از کارت زرد دوم اشتباه، تشخیص هویت نادرست بازیکن و در برخی رقابت‌ها اعلام کاملاً اشتباه ضربه کرنر به داور کمک کند. مقررات مربوط به اتلاف وقت در ضربات دروازه، پرتاب اوت، تعویض بازیکنان و درمان مصدومان نیز تغییر کرده است.

به همین دلیل، سمینار اصفهان فقط یک دوره آمادگی پیش‌فصل نیست؛ بلکه باید به یکسان‌سازی برداشت داوران از قوانین تازه منجر شود. اگر تفسیرها یکدست نباشد، افزایش تعداد دوربین‌ها لزوماً به کاهش اعتراض‌ها منجر نخواهد شد و حتی ممکن است بحث درباره تصمیم‌های ویدئویی را بیشتر کند.

فناوری VS در فوتسال چه تفاوتی با VAR دارد؟

تاج از استفاده VS در تمام مسابقات لیگ برتر فوتسال نیز خبر داده است. پشتیبانی ویدئویی فوتسال با VAR فوتبال تفاوت دارد. در این سیستم، داور ویدئویی به‌طور دائمی تمام صحنه‌ها را کنترل نمی‌کند و بازبینی معمولاً با درخواست سرمربی انجام می‌شود. موارد قابل بررسی شامل گل یا عدم گل، صحنه پنالتی، کارت قرمز مستقیم و اشتباه در تشخیص هویت بازیکن است.

براساس چارچوب فیفا، هر سرمربی در هر نیمه یک فرصت درخواست بازبینی دارد. در صورت درست بودن اعتراض، فرصت او حفظ می‌شود، اما اگر تصمیم اولیه داور تغییر نکند، آن درخواست از دست می‌رود. تصمیم نهایی نیز همچنان با داور مسابقه است.

اجرای سراسری VS می‌تواند لیگ فوتسال ایران را از نظر فناوری به استاندارد مسابقات مهم بین‌المللی نزدیک‌تر کند، اما باشگاه‌ها و مربیان نیز باید درباره نحوه استفاده از درخواست بازبینی آموزش ببینند.

هوش مصنوعی در داوری ایران چه نقشی خواهد داشت؟

تاج در این مراسم بر اهمیت هوش مصنوعی و تجهیزات جدید تاکید کرد، اما هنوز پروژه مشخصی درباره کاربرد عملی هوش مصنوعی در فصل آینده معرفی نشده است. بنابراین باید میان «توجه به هوش مصنوعی» و استفاده اجرایی از ابزارهایی مانند آفساید نیمه‌خودکار یا تحلیل خودکار صحنه‌ها تفاوت قائل شد.

در کوتاه‌مدت، اولویت داوری ایران باید تثبیت زیرساخت VAR، استانداردسازی تصاویر، آموزش اپراتورها و کاهش زمان بازبینی باشد. هوش مصنوعی زمانی مفید خواهد بود که داده‌های تصویری باکیفیت، دوربین‌های هماهنگ و نیروی انسانی متخصص در تمام ورزشگاه‌ها وجود داشته باشد.

وعده حضور تماشاگران؛ تصمیمی که هنوز قطعی نیست

رئیس فدراسیون فوتبال همچنین اعلام کرد تلاش مجموعه تحت مدیریت او برگزاری مسابقات با حضور تماشاگران و بدون محدودیت است. بااین‌حال، تعبیر «تلاش می‌کنیم» نشان می‌دهد تصمیم نهایی به بررسی شرایط اجرایی، امنیتی و آمادگی ورزشگاه‌ها وابسته خواهد بود و هنوز نمی‌توان حضور بدون محدودیت هواداران را قطعی دانست.

حضور تماشاگران می‌تواند کیفیت و جذابیت لیگ را افزایش دهد، اما ورزشگاه‌های میزبان باید هم‌زمان الزامات ورود هواداران، تصویربرداری استاندارد، اتاق VAR، ارتباطات فنی و امنیت مسابقه را تامین کنند.

آزمون واقعی فدراسیون از ۲۳ مرداد آغاز می‌شود

سمینار داوران در اصفهان نخستین گام برای ورود به فصلی متفاوت است. وعده پوشش تمام مسابقات لیگ برتر با VAR، استفاده گسترده‌تر از این فناوری در لیگ یک و اجرای VS در فوتسال، برنامه‌ای بلندپروازانه و مثبت محسوب می‌شود؛ اما موفقیت آن با تعداد دستگاه‌های خریداری‌شده سنجیده نخواهد شد.

معیار واقعی، برگزاری بدون وقفه مسابقات، یکسان بودن کیفیت VAR در تمام ورزشگاه‌ها، کاهش زمان بازبینی، هماهنگی داوران و شفافیت در توضیح تصمیم‌های حساس است. از ۲۳ مرداد مشخص خواهد شد که فوتبال ایران فقط دامنه استفاده از فناوری را گسترش داده یا توانسته است کیفیت تصمیم‌گیری داوران را نیز وارد مرحله‌ای تازه کند.