جام جهانی ۶۴ تیمی در راه است؟ نقشه تازه فیفا برای ۲۰۳۰ و شانس بیشتر ایران

ایده برگزاری جام جهانی با حضور ۶۴ تیم دیگر صرفاً یک گمانه‌زنی رسانه‌ای نیست. بر اساس سندی که رویترز مشاهده کرده، فیفا قصد دارد یک مؤسسه مستقل را مأمور بررسی آثار گسترش جام جهانی از ۴۸ به ۶۴ تیم کند. این مطالعه باید پیامدهای طرح بر کیفیت مسابقات، تعادل رقابتی، نحوه انتخاب تیم‌ها، سلامت بازیکنان، تقویم بین‌المللی و درآمدهای حاصل از بلیت‌فروشی، تبلیغات و حق پخش را ارزیابی کند.

طبق برنامه مندرج در این سند، مؤسسه ارزیاب تا ۱۴ اوت ۲۰۲۶ انتخاب می‌شود و چهار هفته فرصت دارد گزارش خود را تا ۱۱ سپتامبر تحویل دهد. با وجود سرعت بالای این فرایند، هنوز تاریخی رسمی برای رأی‌گیری نهایی یا تصویب طرح اعلام نشده است؛ بنابراین ادعای قطعی شدن جام جهانی ۶۴ تیمی یا تصمیم‌گیری نهایی تا پایان سال، در شرایط فعلی زودهنگام است.

پیشنهاد اولیه از سوی کنفدراسیون فوتبال آمریکای جنوبی مطرح شد. کونمبول می‌خواهد دوره صدمین سالگرد جام جهانی با حضور کشورهای بیشتری برگزار شود و آرژانتین، اروگوئه و پاراگوئه نیز به‌جای میزبانی تنها یک مسابقه، سهم بزرگ‌تری در برگزاری رقابت‌ها داشته باشند.

موفقیت مالی جام جهانی ۲۰۲۶ به فیفا انگیزه داد

جام جهانی ۲۰۲۶ نخستین دوره این مسابقات با حضور ۴۸ تیم بود. رقابت‌ها طی ۳۹ روز، با برگزاری ۱۰۴ مسابقه در آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار شد و بیش از ۶.۸ میلیون تماشاگر در ورزشگاه‌ها حضور یافتند؛ آماری که فیفا آن را رکوردی تازه در تاریخ جام جهانی اعلام کرده است.

موفقیت تجاری این دوره نیز فراتر از پیش‌بینی‌ها بود. گاردین گزارش داد درآمد منتسب به جام جهانی ۲۰۲۶ به حدود ۱۵ میلیارد دلار رسیده، در حالی که پیش‌بینی اولیه ۱۱ میلیارد دلار بود. افزایش فروش بسته‌های میزبانی ویژه، قیمت بالای بلیت‌ها و دریافت کارمزد از بازار رسمی فروش مجدد بلیت، از عوامل اصلی رشد درآمد عنوان شده‌اند.

بااین‌حال، درباره رقم ۱۵ میلیارد دلار باید به یک تفاوت حسابداری توجه کرد. فیفا در اعلام رسمی خود این عدد را درآمد مورد انتظار در چرخه مالی کامل ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ معرفی کرده است؛ چرخه‌ای که جام جهانی مهم‌ترین منبع درآمد آن محسوب می‌شود. بنابراین نمی‌توان تمام این مبلغ را بدون توضیح، درآمد خالص خود مسابقات دانست.

در چرخه مالی منتهی به جام جهانی ۲۰۲۲ قطر، کل درآمد فیفا حدود ۷.۵۷ میلیارد دلار بود. از این منظر، درآمد چرخه ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ تقریباً دو برابر شده است؛ رشدی که جذابیت اقتصادی افزایش تعداد تیم‌ها و مسابقات را برای مدیران فیفا توضیح می‌دهد.

جام جهانی ۶۴ تیمی چگونه برگزار می‌شود؟

محتمل‌ترین ساختار برای جام جهانی ۶۴ تیمی، تشکیل ۱۶ گروه چهار تیمی است. در این مدل، دو تیم نخست هر گروه مستقیماً به مرحله یک‌شانزدهم نهایی راه پیدا می‌کنند و سپس مسابقات حذفی با حضور ۳۲ تیم ادامه می‌یابد.

چنین ساختاری در مجموع ۱۲۸ مسابقه خواهد داشت؛ یعنی ۲۴ بازی بیشتر از جام جهانی ۴۸ تیمی ۲۰۲۶ و دقیقاً دو برابر ۶۴ مسابقه‌ای که در دوره‌های ۳۲ تیمی برگزار می‌شد. رویترز برآورد کرده است که حفظ فاصله استراحت استاندارد میان مسابقات می‌تواند مدت برگزاری تورنمنت را حدود یک هفته افزایش دهد، مگر اینکه فیفا بازی‌های بیشتری را به‌طور هم‌زمان برگزار کند یا برنامه را فشرده‌تر سازد.

از نظر ساختار رقابتی، فرمت ۶۴ تیمی یک مزیت روشن دارد: دیگر نیازی به مقایسه تیم‌های سوم گروه‌ها نخواهد بود. در جام جهانی ۲۰۲۶، هشت تیم از میان ۱۲ تیم سوم به مرحله حذفی رسیدند؛ فرمولی که محاسبات پیچیده و تفاوت در شرایط گروه‌ها را به همراه داشت. در قالب ۱۶ گروه چهار تیمی، صعود دو تیم اول هر گروه ساده‌تر و برای هواداران قابل‌فهم‌تر خواهد بود.

سهمیه آسیا و شانس صعود ایران چقدر افزایش می‌یابد؟

هنوز هیچ سهمیه رسمی برای قاره‌ها در جام جهانی احتمالی ۶۴ تیمی تصویب نشده است. اعدادی مانند ۱۱ سهمیه برای آسیا، ۱۳ سهمیه برای آفریقا و ۲۱ سهمیه برای اروپا، فعلاً برآوردهای رسانه‌ای بر اساس افزایش متناسب سهمیه‌های فعلی هستند و نباید به‌عنوان تصمیم قطعی فیفا منتشر شوند.

برای نمونه، یک برآورد مبتنی بر حفظ سهم فعلی قاره‌ها، ۲۱ سهمیه برای اروپا و حدود ۱۰ سهمیه برای آسیا در نظر گرفته است. تخصیص نهایی می‌تواند با توجه به نتایج جام جهانی ۲۰۲۶، تعداد اعضای هر کنفدراسیون، سهم میزبانان و مذاکرات سیاسی میان قاره‌ها تغییر کند.

در جام جهانی ۲۰۳۰، اسپانیا، پرتغال و مراکش میزبانان اصلی هستند و آرژانتین، اروگوئه و پاراگوئه نیز مسابقات بزرگداشت صدمین سالگرد را برگزار می‌کنند. فیفا اعلام کرده است سهمیه مستقیم این شش کشور از سهمیه کنفدراسیون‌های مربوط کسر خواهد شد؛ موضوعی که محاسبه تعداد جایگاه‌های باقی‌مانده برای سایر تیم‌ها را پیچیده‌تر می‌کند.

با وجود این ابهامات، افزایش جام جهانی به ۶۴ تیم بدون تردید احتمال صعود ایران را بیشتر می‌کند. آسیا در جام جهانی ۲۰۲۶ هشت سهمیه مستقیم و یک جایگاه در پلی‌آف بین‌قاره‌ای داشت. اضافه شدن دو یا سه سهمیه دیگر می‌تواند حاشیه امنیت تیم‌های بالای جدول آسیا را افزایش دهد و خطر حذف در مرحله انتخابی را کاهش دهد.

البته آسان‌تر شدن صعود الزاماً به معنای موفقیت بیشتر ایران در خود جام جهانی نیست. تیم ملی برای عبور از مرحله گروهی همچنان به نسل‌سازی، بازی‌های تدارکاتی سطح بالا، ثبات مدیریتی و برنامه فنی بلندمدت نیاز دارد. افزایش سهمیه تنها مسیر ورود را کوتاه‌تر می‌کند و ضعف‌های ساختاری را برطرف نخواهد کرد.

چرا یوفا و کنفدراسیون فوتبال آسیا مخالف‌اند؟

مهم‌ترین نگرانی مخالفان، کاهش کیفیت فنی جام جهانی است. الکساندر چفرین، رئیس یوفا، گسترش مسابقات به ۶۴ تیم را ایده‌ای نامناسب برای خود جام جهانی و رقابت‌های انتخابی دانسته است. به اعتقاد منتقدان، وقتی بیش از ۳۰ درصد از ۲۱۱ عضو فیفا به جام جهانی راه پیدا کنند، ارزش رقابت‌های مقدماتی کاهش می‌یابد و برخی مسابقات مرحله گروهی نیز ممکن است اختلاف فنی زیادی داشته باشند.

شیخ سلمان بن ابراهیم آل‌خلیفه، رئیس کنفدراسیون فوتبال آسیا، نیز با این طرح مخالفت کرده و درباره ادامه بی‌پایان روند افزایش تیم‌ها هشدار داده است. مخالفت AFC نشان می‌دهد حتی قاره‌هایی که احتمالاً سهمیه بیشتری دریافت می‌کنند، لزوماً از طرح حمایت نمی‌کنند.

سلامت بازیکنان نگرانی دیگر است. باشگاه‌های اروپایی از هم‌اکنون نسبت به فشردگی تقویم داخلی، مسابقات قاره‌ای، جام جهانی باشگاه‌ها و دیدارهای ملی اعتراض دارند. اضافه شدن ۲۴ مسابقه به جام جهانی، نیاز به ورزشگاه، هتل، زمین تمرین، شبکه حمل‌ونقل، نیروهای امنیتی و داوطلبان بیشتری دارد و هزینه برگزاری را برای میزبانان افزایش می‌دهد.

جام جهانی جهانی‌تر یا کم‌اعتبارتر؟

حامیان طرح معتقدند جام جهانی باید واقعاً نماینده تمام جهان باشد. جانی اینفانتینو استدلال کرده است که کشورهای کوچک‌تر بدون داشتن فرصت حضور در بزرگ‌ترین صحنه فوتبال، انگیزه کافی برای سرمایه‌گذاری و پیشرفت نخواهند داشت. او عملکرد تیم‌های قاره‌های مختلف در دوره ۴۸ تیمی را نشانه افزایش سطح فوتبال در سراسر جهان می‌داند.

از سوی دیگر، منتقدان می‌گویند کمیاب بودن سهمیه جام جهانی بخشی از اعتبار این رقابت‌هاست. اگر مسیر صعود بیش از حد آسان شود، مسابقات انتخابی جذابیت تجاری و ورزشی خود را از دست می‌دهند و جام جهانی نیز ممکن است با بازی‌های کم‌کیفیت بیشتری روبه‌رو شود.

در نهایت، تصمیم فیفا تنها یک انتخاب فنی نیست. درآمدهای تجاری، قدرت سیاسی کنفدراسیون‌ها، منافع کشورهای میزبان، تقویم باشگاهی و رأی فدراسیون‌های کوچک‌تر همگی در سرنوشت جام جهانی ۶۴ تیمی نقش خواهند داشت. برای ایران، این طرح خبر مثبتی از نظر افزایش شانس صعود است؛ اما برای فوتبال جهان، پرسش اصلی همچنان باقی می‌ماند: آیا گسترش جام جهانی به معنای دموکراتیک‌تر شدن فوتبال است یا بزرگ‌ترین تورنمنت جهان را به رویدادی طولانی، پرهزینه و کم‌ارزش‌تر تبدیل می‌کند؟