پیام مهم عراقچی به همسایگان؛ «زمان اتکا به خود فرا رسیده است» / تهران چه سیگنالی به منطقه داد؟

پیام تازه وزیر امور خارجه ایران ساعت ۲۱:۵۹ جمعه منتشر شد و برخلاف بسیاری از مواضع دیپلماتیک که مخاطب مشخص خارجی دارند، این بار عراقچی مجموعه همسایگان ایران را مستقیماً خطاب قرار داد.

او نوشت نیروهای مسلح ایران «آمادگی، توانمندی و اقتدار» خود را در برابر آنچه «پیشرفته‌ترین نیروی نظامی جهان» خواند، به اثبات رسانده‌اند و سپس بر ظرفیت کشورهای مسلمان برای مقابله با چالش‌های خارجی در صورت اتحاد تأکید کرد. در بخش پایانی پیام نیز عراقچی خواستار اتکای کشورهای منطقه به خود و شکل‌گیری «برادری واقعی» شد.

تعبیر مربوط به توان نیروهای مسلح، ارزیابی خود وزیر خارجه ایران از درگیری‌های اخیر است و باید به همین شکل، یعنی به‌عنوان موضع رسمی تهران، خوانده شود. اهمیت اصلی پیام تازه عراقچی اما فقط در بخش نظامی آن نیست؛ بخش سیاسی پیام نشان می‌دهد تهران بار دیگر ایده ایجاد ساختاری امنیتی با نقش پررنگ‌تر کشورهای منطقه و وابستگی کمتر به بازیگران خارجی را برجسته کرده است.

عراقچی دقیقاً چه پیامی به همسایگان داد؟

پیام وزیر امور خارجه را می‌توان در سه سطح خواند: نمایش بازدارندگی، دعوت به همکاری منطقه‌ای و کاهش وابستگی امنیتی به قدرت‌های فرامنطقه‌ای.

در سطح نخست، عراقچی تلاش می‌کند عملکرد نظامی ایران را سرمایه‌ای برای سیاست خارجی تهران معرفی کند. پیام ضمنی این بخش آن است که ایران خود را نه یک بازیگر نیازمند حمایت امنیتی خارجی، بلکه کشوری می‌داند که قادر به دفاع از خود است.

سطح دوم بر هویت مشترک کشورهای مسلمان متمرکز است. هنگامی که عراقچی از اتحاد مسلمانان سخن می‌گوید، عملاً تلاش دارد امنیت منطقه را از قالب رقابت صرف ایران با کشورهای عربی خارج و آن را در چارچوب همکاری گسترده‌تر کشورهای اسلامی تعریف کند.

بخش سوم و شاید مهم‌ترین بخش، عبارت «تنها به خود متکی باشیم» است. این گزاره با یکی از محورهای قدیمی سیاست خارجی جمهوری اسلامی یعنی مخالفت با حضور و وابستگی امنیتی منطقه به قدرت‌های خارجی همخوانی دارد.

چرا زمان انتشار پیام عراقچی مهم است؟

زمان انتشار این پیام به‌اندازه محتوای آن اهمیت دارد.

خاورمیانه پس از ماه‌ها درگیری ایران با آمریکا و اسرائیل با یک بازآرایی جدی امنیتی روبه‌رو شده است. رویترز امروز گزارش داد عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان «توافق دفاعی مشترک مکه» را امضا کرده‌اند؛ توافقی که براساس بیانیه طرف‌ها، حمله مسلحانه به یکی از سه کشور را حمله به همه آنها تلقی می‌کند. جزئیات دقیق تعهدات نظامی این توافق هنوز اعلام نشده است.

مقام‌های ترکیه تأکید کرده‌اند این پیمان علیه کشور مشخصی طراحی نشده و ماهیتی دفاعی دارد. در عین حال، تحلیلگران به رویترز گفته‌اند شکل‌گیری چنین سازوکاری نشان‌دهنده تمایل قدرت‌های منطقه‌ای برای نقش‌آفرینی بیشتر در معماری امنیتی خاورمیانه است.

این تحول با بخش‌هایی از پیام عراقچی که بر «اتکا به خود» تأکید دارد، نقطه اشتراک قابل‌توجهی پیدا می‌کند؛ با این تفاوت که درباره نوع نظم امنیتی مطلوب تهران و نگرانی‌های امنیتی برخی همسایگان ایران همچنان اختلاف‌های جدی وجود دارد.

یک تناقض مهم؛ دعوت به برادری در میانه نگرانی‌های امنیتی

مهم‌ترین چالش عملی پیام عراقچی نیز همین‌جاست.

تهران از همگرایی و کنار گذاشتن وابستگی به بیگانگان سخن می‌گوید، اما برخی کشورهای منطقه همزمان درباره تهدیدهای ناشی از گسترش درگیری و حملات به زیرساخت‌های خود ابراز نگرانی کرده‌اند.

رویترز پنجم اوت گزارش داد عراقچی طی تماس‌هایی با مقام‌های عربستان، ترکیه، قطر و پاکستان از آنها خواسته بود برای جلوگیری از حملات جدید آمریکا به ایران، از نفوذ دیپلماتیک خود استفاده کنند. منابع منطقه‌ای به رویترز گفته بودند تهران همزمان هشدار داده است تشدید دوباره حملات آمریکا می‌تواند باعث گسترش پاسخ ایران در منطقه شود.

بنابراین مسئله پیش روی دیپلماسی ایران فقط ارائه پیشنهاد برای امنیت منطقه‌ای نیست؛ تهران برای تبدیل این ایده به یک چارچوب عملی باید نگرانی همسایگان درباره درگیرشدن مستقیم آنها در منازعات بزرگ‌تر را نیز کاهش دهد.

عربستان و عمان؛ دو بازیگر مهم در راهبرد تازه تهران

طی هفته‌های اخیر عراقچی تماس‌های متعددی با کشورهای منطقه داشته است. او در ۲۷ ژوئیه در تماس‌های جداگانه با وزیران خارجه عربستان و عمان درباره امنیت تنگه هرمز و تحولات منطقه گفت‌وگو کرد.

براساس گزارش رویترز، در بیانیه مربوط به این تماس‌ها بر «تقویت همکاری» و پیشبرد تلاش‌های دیپلماتیک مشترک برای برقراری ثبات منطقه تأکید شده بود.

این تماس‌ها نشان می‌دهد پیام جمعه عراقچی یک گزاره کاملاً جدا از تحرکات دیپلماتیک هفته‌های اخیر نیست. تهران در کنار بازدارندگی نظامی، تلاش دارد کانال‌های گفت‌وگو با ریاض، مسقط، دوحه، آنکارا و اسلام‌آباد را فعال نگه دارد.

برای ایران، عربستان اهمیت ویژه‌ای دارد. دو کشور پس از سال‌ها رقابت و قطع روابط دیپلماتیک، مسیر تنش‌زدایی را طی کردند؛ اما بحران‌های اخیر نشان داده است بازسازی روابط سیاسی با ایجاد اعتماد امنیتی پایدار تفاوت دارد.

«اتکا به خود» می‌تواند به معماری امنیتی جدید منجر شود؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که آیا دعوت عراقچی صرفاً یک پیام سیاسی است یا تهران به دنبال طرح مشخصی برای ایجاد یک سازوکار امنیتی منطقه‌ای است.

تجربه خاورمیانه نشان می‌دهد ایجاد چنین ساختاری آسان نیست. ایران، عربستان، ترکیه، پاکستان و کشورهای عربی خلیج فارس در بسیاری از پرونده‌ها منافع مشترکی دارند؛ از امنیت انرژی و تجارت دریایی گرفته تا جلوگیری از گسترش جنگ.

اما همزمان اختلافات آنها درباره نقش آمریکا، اسرائیل، گروه‌های مسلح منطقه‌ای، توازن قدرت نظامی و چگونگی مدیریت امنیت خلیج فارس همچنان جدی است.

توافق دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان نیز نمونه‌ای از همین پیچیدگی است. این سه کشور از یک سو به دنبال افزایش استقلال امنیتی خود هستند و از سوی دیگر روابط گسترده‌ای با آمریکا و ساختارهای امنیتی غرب دارند. رویترز گزارش داده طرف‌های توافق مکه تأکید کرده‌اند این پیمان، توافقات موجود آنها با دیگر کشورها را لغو نمی‌کند.

بنابراین «اتکا به خود» لزوماً به معنای خروج فوری قدرت‌های خارجی از ساختار امنیت منطقه نخواهد بود.

پیام عراقچی به آمریکا هم بود؟

اگرچه عراقچی پیام خود را خطاب به همسایگان نوشته است، بخشی از آن آشکارا مخاطبی فراتر از کشورهای همسایه دارد.

تأکید بر توان نیروهای مسلح و ایستادگی مقابل قدرت‌های خارجی را می‌توان بخشی از راهبرد بازدارندگی تهران دانست؛ یعنی انتقال این پیام که فشار نظامی جدید هزینه بالایی خواهد داشت.

در عین حال، فعالیت‌های دیپلماتیک روزهای اخیر تصویر دیگری را نیز نشان می‌دهد. تهران در کنار هشدارهای نظامی، از کشورهای منطقه خواسته است برای جلوگیری از گسترش جنگ و بازگشت مسیر دیپلماتیک ایفای نقش کنند.

در نتیجه، پیام تازه عراقچی را می‌توان ترکیبی از بازدارندگی و دیپلماسی منطقه‌ای دانست: نمایش قدرت برای افزایش هزینه حمله و همزمان دعوت از همسایگان برای ساختن سازوکاری که مانع تکرار بحران شود.

پیام تازه تهران؛ آغاز یک مسیر یا فقط یک هشدار سیاسی؟

از نظر سیاسی، عبارت «زمان آن فرا رسیده است» نشان می‌دهد تهران می‌خواهد تحولات اخیر را به نقطه‌ای برای بازتعریف روابط امنیتی منطقه تبدیل کند.

اما موفقیت این رویکرد به رفتار همه طرف‌ها وابسته است. ایران باید بتواند به همسایگان اطمینان دهد امنیت آنها قربانی تقابل تهران با واشنگتن یا تل‌آویو نخواهد شد. کشورهای عربی نیز باید تصمیم بگیرند تا چه اندازه حاضرند مدل چنددهه‌ای اتکا به چتر امنیتی آمریکا را تغییر دهند.

در همین حال، حرکت عربستان، ترکیه و پاکستان برای ایجاد یک توافق دفاعی جدید نشان می‌دهد ایده افزایش نقش کشورهای منطقه در تأمین امنیت دیگر صرفاً یک بحث نظری نیست؛ بااین‌حال شکل و بازیگران این نظم جدید هنوز محل رقابت است.

به همین دلیل پیام جمعه‌شب عراقچی را می‌توان فراتر از یک واکنش کوتاه سیاسی ارزیابی کرد. وزیر خارجه ایران عملاً پیشنهادی را پیش روی همسایگان گذاشته است: کاهش اتکا به قدرت‌های بیرونی و حرکت به سمت همکاری امنیتی کشورهای منطقه.

اینکه همسایگان این پیشنهاد را فرصتی برای ایجاد نظم امنیتی تازه ببینند یا همچنان برای مهار ریسک‌های منطقه‌ای به اتحادهای موازی روی بیاورند، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های سیاست خاورمیانه در ماه‌های آینده خواهد بود.