هوش مصنوعی وارد داوری ایران شد؛ ۳ ون VAR به لیگ می‌آیند | آیا جنجال‌های داوری کمتر می‌شود؟

فدراسیون فوتبال امروز رسماً مراسم «روز تکنولوژی و فوتبال» را در مرکز ملی فوتبال برگزار کرد. در این مراسم ابتدا پروژه داوری و هوش مصنوعی و شبکه اجتماعی «فوتبال طلایی» معرفی شد، سپس سامانه جامع پایش فوتبال، فوتسال و فوتبال ساحلی به نمایش درآمد و در پایان نیز از VanVARهای تازه ناوگان داوری رونمایی شد.

این پروژه‌ها روی کاغذ می‌توانند بخشی از فاصله فناوری فوتبال ایران با ساختارهای حرفه‌ای‌تر را کاهش دهند؛ اما یک سوءبرداشت مهم باید از ابتدا کنار گذاشته شود: هوش مصنوعی قرار نیست جای داور بنشیند و درباره پنالتی یا اخراج تصمیم نهایی بگیرد.

هوش مصنوعی داور نمی‌شود؛ قرار است داورها را زیر ذره‌بین ببرد

سامانه هوش مصنوعی فدراسیون پیش از مراسم امروز نیز آزمایش شده بود.

فدراسیون فوتبال در اردیبهشت اعلام کرد این سیستم در دو دیدار درون‌تیمی تیم ملی مورد استفاده آزمایشی قرار گرفته است. طبق توضیح رسمی، گزارش ناظر مسابقه وارد سامانه می‌شود و هوش مصنوعی اطلاعات عملکرد داور، نقاط قوت، اشتباهات، نمره و موارد قابل بهبود را در پروفایل اختصاصی او ثبت و تحلیل می‌کند. سیستم همچنین می‌تواند تصاویر مربوط به عملکرد داور را بررسی و گزارش تحلیلی تکمیلی تولید کند.

هدف بلندپروازانه‌تر، استفاده از این داده‌ها در چیدمان داوران است.

فدراسیون گفته اگر سامانه به‌طور کامل راه‌اندازی شود، می‌تواند به دپارتمان داوری برای انتخاب داور مسابقات پیشنهاد بدهد؛ برای نمونه اگر داوری در مسابقه یک تیم اشتباه مهمی مانند اعلام‌نکردن یک پنالتی داشته باشد، سیستم می‌تواند پیشنهاد کند در مسابقات بعدی همان باشگاه انتخاب نشود.

این یعنی کاربرد فعلی هوش مصنوعی بیشتر در حوزه ارزیابی، آموزش و تصمیم‌یار مدیریتی است، نه قضاوت مستقیم مسابقه.

یک نکته مهم؛ تصمیم نهایی VAR همچنان با انسان است

استفاده از عبارت «هوش مصنوعی در داوری» ممکن است این تصور را ایجاد کند که کامپیوتر می‌تواند تصمیم داور را تغییر دهد؛ اما قوانین فوتبال چنین اجازه‌ای نمی‌دهد.

پروتکل رسمی IFAB تصریح می‌کند که VAR فقط می‌تواند به داور کمک یا بازبینی را پیشنهاد کند و تصمیم نهایی همیشه توسط داور مسابقه گرفته می‌شود؛ چه براساس اطلاعات VAR و چه پس از مشاهده تصاویر روی مانیتور کنار زمین.

بنابراین حتی اگر سامانه ایرانی در آینده بتواند هزاران صحنه را تحلیل کند، در چارچوب فعلی فوتبال نمی‌تواند خودش اعلام کند «این صحنه پنالتی است» و تصمیم مسابقه را مستقلاً تغییر دهد.

این تفکیک اهمیت زیادی دارد: فناوری باید ابزار کاهش خطای انسانی باشد، نه جایگزین مسئولیت داور.

سه ون VAR ایرانی؛ مهم‌ترین بخش عملیاتی پروژه

شاید ملموس‌ترین بخش رونمایی امروز، خودروهای سیار VAR باشد.

فدراسیون فوتبال پیش‌تر اعلام کرده بود سه دستگاه ون VAR با استفاده از توان متخصصان داخلی طراحی و تجهیز شده است. هدف اصلی، امکان جابه‌جایی سریع تجهیزات میان ورزشگاه‌ها و شهرهایی است که زیرساخت ثابت VAR ندارند.

امروز این خودروها به‌طور رسمی در مقابل هتل آکادمی ملی فوتبال رونمایی شدند و محسن حکیم، رئیس دپارتمان VAR فدراسیون، درباره آنها توضیح داد.

مهدی تاج نیز در مراسم امروز تأکید کرد که فدراسیون قصد دارد تمام مسابقات لیگ برتر را با VAR پوشش دهد. او توضیح داد در گذشته به دلیل مجهزنبودن تمام ورزشگاه‌ها، تجهیزات بین استان‌ها جابه‌جا می‌شد و بخشی از زیرساخت‌ها نیز در برخی ورزشگاه‌ها به‌صورت ثابت نصب شده بود.

اگر این وعده محقق شود، لیگ جدید از نظر پوشش VAR شرایط متفاوتی خواهد داشت.

چرا ون VAR می‌تواند یک گره قدیمی را باز کند؟

یکی از مشکلات اصلی اجرای VAR در ایران، پراکندگی جغرافیایی لیگ و یکسان نبودن امکانات ورزشگاه‌ها بوده است.

تجهیز ثابت تمام استادیوم‌ها پرهزینه است و حتی اگر سخت‌افزار خریداری شود، مسئله تعمیر، نگهداری، اپراتور، ارتباطات و انتقال تصویر همچنان باقی می‌ماند.

ون سیار یک راه‌حل میانی است.

تجهیزات در خودرو مستقر می‌شوند و برای مسابقه به شهر موردنظر انتقال پیدا می‌کنند. در نتیجه فدراسیون مجبور نیست برای هر ورزشگاهی یک اتاق دائمی و مجموعه کامل سخت‌افزاری جداگانه ایجاد کند.

اما همین مزیت یک چالش هم دارد: اگر برنامه جابه‌جایی خودروها، فاصله شهرها یا خرابی یکی از واحدها با تقویم مسابقات تداخل پیدا کند، شبکه باید ظرفیت جایگزین داشته باشد.

پس موفقیت پروژه را نمی‌توان فقط با تعداد ون‌ها سنجید.

۵۵ نیروی فنی برای VAR آموزش دیدند

فدراسیون ظاهراً به بخش نیروی انسانی نیز توجه کرده است.

در اوایل مرداد یک دوره سه‌روزه برای اپراتورها و عوامل فنی VAR برگزار شد که ۵۵ متخصص حوزه نصب، راه‌اندازی، تعمیر و نگهداری در آن حضور داشتند. محسن حکیم، مدرس فیفا، تازه‌ترین مباحث اپراتوری و پشتیبانی فنی را در این دوره آموزش داد.

این بخش شاید حتی مهم‌تر از خود ون‌ها باشد.

VAR یک تلویزیون و چند تصویر آهسته نیست. فیفا در برنامه استانداردسازی این فناوری، عواملی مانند کیفیت ویدئو، همگام‌بودن تصاویر و تأخیر انتقال را جزو عناصر فنی کلیدی می‌داند و برای ورود سیستم VAR به رقابت‌ها سازوکار تأیید و آموزش دارد.

به همین دلیل یک سیستم گران‌قیمت با اپراتور ضعیف می‌تواند از یک سیستم ساده‌تر با نیروی متخصص عملکرد بدتری داشته باشد.

«فوتبال طلایی» دقیقاً چیست؟

در مراسم امروز از «شبکه اجتماعی فوتبال طلایی» نیز رونمایی شد که فدراسیون آن را پلتفرم هوشمند خود معرفی کرده است.

دانیال مرادی، رئیس دپارتمان داوری، و سیدعلی عسگری، مشاور هوش مصنوعی فدراسیون، درباره بخش داوری این پلتفرم توضیح دادند.

براساس گزارش ایسنا، این سامانه امکان ثبت سابقه داوران و تحلیل صحنه‌های حساس با کمک هوش مصنوعی را دارد و قرار است برای جامعه فوتبال قابل استفاده باشد.

اگر این سیستم به پرونده جامع داوران تبدیل شود، می‌تواند یک تغییر مهم ایجاد کند: ارزیابی داور به جای اتکا به چند گزارش پراکنده، تبدیل به سابقه‌ای قابل جست‌وجو و مقایسه شود.

اما برای قضاوت درباره موفقیت آن هنوز اطلاعات مهمی منتشر نشده؛ از جمله اینکه چه کسانی به داده‌های کامل دسترسی دارند، الگوریتم چگونه به اشتباهات وزن می‌دهد و آیا داور امکان اعتراض یا اصلاح اطلاعات ثبت‌شده در پرونده خود را خواهد داشت یا خیر.

یک اصلاح؛ سامانه معرفی‌شده فقط «آنالیز فوتبال» نیست

در توضیحات اولیه از «سامانه جامع آنالیز فوتبال، فوتسال و فوتبال ساحلی» نام برده شده بود، اما عنوانی که فدراسیون در گزارش رسمی مراسم استفاده کرده «سامانه جامع پایش فوتسال، فوتبال و فوتبال ساحلی» است.

تفاوت این دو واژه کوچک نیست.

«آنالیز» معمولاً یادآور تحلیل مسابقه، پاس، شوت، مالکیت و تاکتیک است؛ در حالی که «پایش» می‌تواند مفهوم گسترده‌تری از ثبت و بررسی مستمر داده‌های عملکردی را شامل شود.

فدراسیون هنوز جزئیات فنی کامل این سامانه را منتشر نکرده، اما استفاده از داده در ساختار تیم‌های ملی از قبل نیز جدی‌تر شده بود. برای مثال در اردیبهشت امسال گزارش تخصصی آماده‌سازی تیم ملی شامل داده‌های GPS، بار تمرینی، وضعیت ریکاوری، شاخص‌های پزشکی و تحلیل مسابقات تدوین شده بود.

اگر سامانه جدید این اطلاعات را استاندارد و متمرکز کند، اثر آن می‌تواند از یک نرم‌افزار آنالیز ساده فراتر رود.

هوش مصنوعی چه خطری برای داوری دارد؟

هوش مصنوعی فقط فرصت نیست.

اگر داده اولیه اشتباه باشد، نتیجه تحلیل نیز می‌تواند اشتباه شود. اگر ناظر یک صحنه را نادرست برچسب بزند یا الگوریتم وزن نامتناسبی به یک خطای خاص بدهد، ممکن است رتبه‌بندی و پیشنهاد چیدمان داور نیز منحرف شود.

مسئله دوم شفافیت است.

اگر یک داور از قضاوت مسابقه‌ای کنار گذاشته شود، باید مشخص باشد این تصمیم توسط مسئول انسانی گرفته شده یا صرفاً پیشنهاد الگوریتم بوده است. سامانه نباید به «جعبه سیاه» تبدیل شود که خروجی می‌دهد اما کسی مسئول نتیجه نیست.

مسئله سوم نیز کیفیت داده و امنیت اطلاعات است. تاریخچه عملکرد داور، گزارش ناظر و تصاویر آموزشی بخشی از زیرساخت حساس مسابقات محسوب می‌شوند و نگهداری و دسترسی به آنها نیازمند چارچوب مشخص است.

بنابراین فناوری می‌تواند تصمیم‌ها را دقیق‌تر کند، اما مسئولیت مدیریتی را از بین نمی‌برد.

آزمون واقعی از هفته اول لیگ شروع می‌شود

رونمایی امروز را می‌توان یکی از جدی‌ترین تلاش‌های فدراسیون برای دیجیتالی‌کردن داوری و تحلیل فوتبال دانست، اما پاسخ نهایی را مراسم افتتاحیه نمی‌دهد.

برای ارزیابی واقعی پروژه باید در طول فصل چند شاخص را بررسی کرد: چند مسابقه واقعاً با VAR برگزار شد؟ چند بار سیستم به دلیل مشکل فنی از دسترس خارج شد؟ زمان بازبینی صحنه‌ها چقدر بود؟ آیا اشتباهات اثرگذار کمتر شد؟ گزارش عملکرد داوران چگونه در چیدمان هفته‌های بعد اثر گذاشت؟ و آیا سامانه پایش واقعاً توسط تیم‌های ملی و مربیان استفاده شد؟

سه ون VAR، سیستم ارزیابی هوشمند و بانک داده متمرکز می‌توانند زیرساخت یک تغییر جدی باشند. فدراسیون نیز رسماً می‌گوید هر سه پروژه با تکیه بر متخصصان داخلی توسعه یافته‌اند.

اما فناوری یک واقعیت ساده دارد: ارزش آن نه در روز رونمایی، بلکه در روزی مشخص می‌شود که یک مسابقه حساس در دقیقه ۹۰ به بازبینی نیاز دارد و تمام اجزای سیستم باید بدون خطا کار کنند.

اگر هوش مصنوعی به داوران کمک کند از اشتباهات گذشته یاد بگیرند، ون‌های VAR تمام ورزشگاه‌های لیگ را پوشش دهند و سامانه پایش از انباشت داده به تصمیم بهتر برسد، ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ می‌تواند شروع یک تغییر واقعی باشد.

در غیر این صورت، فوتبال ایران فقط سه ون جدید و چند صفحه نرم‌افزاری بیشتر خواهد داشت؛ در حالی که مسئله اصلی، یعنی اعتماد به کیفیت داوری و تصمیم‌گیری مبتنی بر داده، همچنان حل‌نشده باقی می‌ماند.