پیام تازه سردار قاآنی درباره فلسطین؛ چرا شهرک‌سازی اسرائیل دوباره به محور تنش تبدیل شد؟

اسماعیل قاآنی روز یکشنبه اول شهریور ۱۴۰۵ در پیامی که رسانه‌های داخلی آن را از حساب او در شبکه اجتماعی ویراستی منتشر کردند، بار دیگر بر ادامه حمایت جمهوری اسلامی از مسئله فلسطین تأکید کرد.

فرمانده نیروی قدس در این پیام، گسترش شهرک‌سازی اسرائیل و تحولات امنیتی در سرزمین‌های فلسطینی را در امتداد بحران‌هایی دانست که به اعتقاد او از زمان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ برای اسرائیل ایجاد شده است.

قاآنی همچنین تأکید کرد نگاه جمهوری اسلامی به مسئله فلسطین تغییر نکرده و عبارت «فلسطین از بحر تا نهر» را در توصیف دیدگاه خود به کار برد. اصل انتشار این پیام و متن آن در گزارش امروز خبرگزاری تسنیم نیز تأیید شده است.

با این حال، بخش‌هایی از سخنان فرمانده نیروی قدس درباره «شکست‌های راهبردی» اسرائیل، ارزیابی سیاسی او از تحولات منطقه است و نباید آن را به عنوان یک واقعیت مستقل و مورد اجماع همه طرف‌ها تلقی کرد.

چرا موضوع شهرک‌سازی در پیام قاآنی برجسته شده است؟

زمان انتشار این پیام اهمیت زیادی دارد. مسئله شهرک‌سازی در کرانه باختری در ماه‌های اخیر دوباره به یکی از مهم‌ترین محورهای مناقشه اسرائیل و فلسطینی‌ها تبدیل شده است.

دولت اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۶ برنامه ساخت بیش از ۲۱۰۰ واحد مسکونی جدید در شهرک‌های کرانه باختری را پیش برد. بزالل اسموتریچ، وزیر دارایی اسرائیل و یکی از چهره‌های اصلی جناح راست این کشور، توسعه شهرک‌ها را صراحتاً بخشی از سیاست تقویت کنترل اسرائیل بر کرانه باختری توصیف کرده است.

بخش عمده جامعه بین‌المللی شهرک‌های اسرائیلی در کرانه باختری اشغالی را مغایر حقوق بین‌الملل می‌داند. سازمان ملل نیز بارها خواستار توقف توسعه شهرک‌ها شده است.

همین هفته، دبیرکل سازمان ملل نسبت به گزارش‌های مربوط به ایجاد پایگاه‌ها و شهرک‌های جدید در کرانه باختری و همچنین پیشبرد پروژه‌هایی در منطقه حساس E1 ابراز نگرانی کرد و خواستار توقف این روند شد.

بنابراین اشاره قاآنی به شهرک‌سازی صرفاً بازگویی یک موضوع قدیمی نیست؛ این مسئله در تابستان ۲۰۲۶ بار دیگر به یکی از مهم‌ترین نقاط تنش سیاسی و امنیتی در کرانه باختری تبدیل شده است.

هشدار سازمان ملل درباره کرانه باختری

آمارهای جدید سازمان ملل نیز نشان می‌دهد شرایط امنیتی در کرانه باختری طی سال جاری وخیم‌تر شده است.

معاون هماهنگ‌کننده ویژه سازمان ملل برای روند صلح خاورمیانه در گزارش ماه اوت اعلام کرد خشونت شهرک‌نشینان به سطوح بی‌سابقه رسیده است. بر اساس داده‌های سازمان ملل، تا ۱۰ اوت بیش از ۱۴۳۰ مورد حمله شهرک‌نشینان در سال ۲۰۲۶ ثبت شده که حدود ۲۶۰ جامعه فلسطینی را تحت تأثیر قرار داده است.

در همین مدت، هزاران فلسطینی نیز در نتیجه خشونت‌ها، تخریب منازل یا تخلیه اجباری جابه‌جا شده‌اند.

یکی از نمونه‌های خبرساز اخیر در روستای قصره در نزدیکی نابلس رخ داد؛ جایی که خانواده‌های فلسطینی برای مدتی با مسدود شدن مسیرهای ورودی و قطع آب و برق روبه‌رو شدند. سازمان ملل وضعیت ایجادشده در این منطقه را فراتر از «نقطه جوش» توصیف کرد.

این تحولات زمینه‌ای است که اظهارات تازه فرمانده نیروی قدس در آن مطرح شده است.

حتی آمریکا هم به برخی اقدامات شهرک‌نشینان اعتراض کرد

یکی از تحولات قابل توجه روزهای اخیر، واکنش مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل، به رفتار برخی شهرک‌نشینان بود.

هاکبی که سال‌ها به دلیل دیدگاه‌های نزدیک به جریان حامی شهرک‌های اسرائیلی شناخته شده است، این هفته در واکنش به تلاش برای تصرف زمین و خانه‌های متعلق به فلسطینی‌ها در قصره، از این اقدامات انتقاد کرد و حتی از احتمال برخورد با افراد دخیل سخن گفت.

این موضع‌گیری نشان می‌دهد افزایش خشونت و تصرف زمین در کرانه باختری اکنون حتی برای برخی حامیان سنتی سیاست‌های اسرائیل نیز به مسئله‌ای حساس تبدیل شده است.

از همین منظر، برجسته کردن شهرک‌سازی در پیام قاآنی را می‌توان بخشی از تلاش ایران برای پیوند دادن موضع سنتی خود درباره فلسطین با تحولات جاری کرانه باختری دانست.

عبارت «از بحر تا نهر» چه معنایی در مواضع ایران دارد؟

عبارت «از بحر تا نهر» یا «از رود تا دریا» یکی از مناقشه‌برانگیزترین اصطلاحات در ادبیات سیاسی مربوط به فلسطین و اسرائیل است.

جریان‌های مختلف برداشت‌های متفاوتی از آن دارند. برخی آن را مطالبه حاکمیت فلسطینی بر کل سرزمین میان رود اردن و دریای مدیترانه می‌دانند؛ برخی دیگر این شعار را نفی موجودیت اسرائیل تلقی می‌کنند و گروه‌هایی نیز آن را به عنوان مطالبه حقوق برابر برای فلسطینی‌ها تفسیر می‌کنند.

در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی، این عبارت در سال‌های گذشته معمولاً در کنار پیشنهاد برگزاری همه‌پرسی با مشارکت ساکنان اصلی فلسطین مطرح شده است. مقامات ایران بارها از مدل یک دولت مبتنی بر رأی فلسطینیان مسلمان، مسیحی و یهودی سخن گفته‌اند.

با این حال پیام تازه قاآنی وارد جزئیات راهکار سیاسی نشده و بیشتر بر استمرار موضع ایران و مخالفت با توسعه شهرک‌ها تمرکز دارد.

«شکست‌های بعد از ۷ اکتبر»؛ ادعا یا واقعیت؟

یکی از بخش‌های مهم پیام قاآنی این است که او توسعه شهرک‌ها را تلاشی برای پنهان کردن «شکست‌های راهبردی» اسرائیل از ۷ اکتبر تاکنون می‌داند.

این تعبیر بخشی از روایت سیاسی جمهوری اسلامی و گروه‌های همسو با ایران در منطقه است. در طرف مقابل، مقام‌های اسرائیلی عملیات نظامی چند سال اخیر را با اهدافی مانند تضعیف حماس، کاهش توان نظامی گروه‌های مسلح و تغییر شرایط امنیتی توجیه کرده‌اند.

از نظر میدانی، جنگ پس از ۷ اکتبر پیامدهای بسیار گسترده انسانی، امنیتی و سیاسی برای همه طرف‌ها داشته است و اختلاف درباره نتیجه راهبردی آن همچنان ادامه دارد.

در سال ۲۰۲۶ نیز تنش به‌طور کامل پایان نیافته است. اگرچه در غزه یک چارچوب آتش‌بس از اواخر سال گذشته برقرار شده، حملات و درگیری‌ها به طور کامل متوقف نشده و مذاکرات برای اجرای کامل‌تر طرح سیاسی همچنان ادامه دارد.

به همین دلیل، استفاده از عبارت‌هایی مانند «پیروزی» یا «شکست راهبردی» بیش از آنکه توصیفی بی‌طرفانه باشد، به زاویه دید سیاسی طرف‌های درگیر وابسته است.

چرا پیام فرمانده نیروی قدس اهمیت دارد؟

نیروی قدس شاخه برون‌مرزی سپاه پاسداران است و طی دهه‌های گذشته یکی از بازیگران اصلی سیاست منطقه‌ای جمهوری اسلامی، به‌خصوص در ارتباط با گروه‌های همسو با ایران، بوده است.

به همین دلیل موضع‌گیری فرمانده این نیرو درباره فلسطین معمولاً فقط یک اظهارنظر عمومی تلقی نمی‌شود و از منظر سیاسی به عنوان نشانه‌ای از استمرار راهبرد منطقه‌ای ایران مورد توجه قرار می‌گیرد.

قاآنی در ماه‌های گذشته نیز چند بار در پیام‌های عمومی خود بر تداوم حمایت از جریان موسوم به «محور مقاومت» تأکید کرده است. گزارش‌های چند ماه اخیر همچنان او را فرمانده نیروی قدس سپاه معرفی می‌کنند.

پیام امروز نیز در همان چارچوب قرار می‌گیرد؛ با این تفاوت که محور اصلی آن به جای یک درگیری نظامی مشخص، بر مسئله شهرک‌سازی و آینده فلسطین متمرکز شده است.

پیام قاآنی چه سیگنالی برای تحولات منطقه دارد؟

از منظر سیاسی، این پیام بیش از هر چیز نشان می‌دهد موضوع فلسطین همچنان یکی از ارکان ثابت سیاست منطقه‌ای جمهوری اسلامی باقی مانده است.

همزمان، تمرکز قاآنی بر شهرک‌سازی نشان می‌دهد کرانه باختری در حال تبدیل شدن به یکی از کانون‌های اصلی توجه سیاسی و امنیتی منطقه است. افزایش شمار حملات شهرک‌نشینان، توسعه پایگاه‌های جدید و هشدارهای سازمان ملل احتمالاً باعث خواهد شد این موضوع در ماه‌های آینده سهم بیشتری از مناقشات دیپلماتیک را به خود اختصاص دهد.

در مجموع، پیام تازه اسماعیل قاآنی در اول شهریور ۱۴۰۵ را باید در متن تشدید تنش بر سر شهرک‌سازی در کرانه باختری تحلیل کرد. فرمانده نیروی قدس از این تحولات برای تأکید دوباره بر موضع سنتی ایران درباره فلسطین استفاده کرده است؛ در حالی که در سطح بین‌المللی نیز فشار بر اسرائیل برای متوقف کردن توسعه شهرک‌ها افزایش یافته است.

آنچه در ادامه اهمیت خواهد داشت، نه فقط ادامه جنگ لفظی و موضع‌گیری‌های سیاسی، بلکه وضعیت میدانی کرانه باختری، تصمیم‌های دولت اسرائیل درباره شهرک‌های جدید و واکنش آمریکا و سازمان ملل به گسترش این روند است.