ادعای تازه سنتکام درباره محاصره بنادر ایران؛ ۷۱ کشتی تغییر مسیر دادند، چه بر سر تردد در هرمز آمده است؟

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، شامگاه دوشنبه ۲۴ اوت مصادف با ۲ شهریور، آمار تازه‌ای از اجرای محدودیت‌های دریایی علیه ایران منتشر کرد؛ آماری که نشان می‌دهد دامنه عملیات آمریکا علیه کشتی‌هایی که قصد تردد به مقصد یا از مبادی مرتبط با ایران را دارند، طی هفته‌های اخیر افزایش یافته است.

سنتکام در حساب رسمی خود اعلام کرد نیروهای آمریکایی تا ۲۴ اوت مسیر ۷۱ کشتی تجاری را تغییر داده‌اند، سه شناور را از کار انداخته‌اند و برای بررسی رعایت مقررات محاصره وارد عرشه دو کشتی دیگر شده‌اند.

این فرماندهی همزمان مدعی شد بیش از ۴۰ کشتی حامل کمک‌های بشردوستانه اجازه یافته‌اند از محدوده تحت کنترل نیروهای آمریکایی عبور کنند. گزارش‌های مستقل منتشرشده در روز سه‌شنبه نیز ارقام اعلام‌شده از سوی سنتکام را بازتاب داده‌اند، هرچند جزئیات مربوط به هویت همه کشتی‌ها و نحوه از کار افتادن سه شناور به‌طور عمومی منتشر نشده است.

سنتکام چه ادعایی درباره کشتی‌های ایران مطرح کرده است؟

در پیام سنتکام، نیروهای مستقر روی ناو هواپیمابر «یواس‌اس جورج اچ. دبلیو. بوش» در حال اجرای مأموریت محاصره علیه ایران توصیف شده‌اند. آمریکا این عملیات را بخشی از تلاش خود برای اعمال محدودیت بر رفت‌وآمد دریایی مرتبط با ایران معرفی می‌کند.

عدد ۷۱ کشتی در مقایسه با گزارش‌های قبلی نشان‌دهنده افزایش عملیات است. تا ۸ اوت، سنتکام گفته بود مسیر ۵۳ کشتی تجاری را تغییر داده، دو شناور را از کار انداخته و وارد دو کشتی شده است. بنابراین طی حدود دو هفته، شمار کشتی‌هایی که بنا بر ادعای آمریکا مجبور به تغییر مسیر شده‌اند ۱۸ فروند افزایش یافته است.

نکته مهم این است که عبارت «از کار انداختن» لزوماً به معنای غرق کردن کشتی‌ها نیست. سنتکام در اطلاعیه خود از واژه disabled استفاده کرده و جزئیات فنی بیشتری درباره سرنوشت این سه شناور ارائه نکرده است.

به همین دلیل نمی‌توان بدون اطلاعات تکمیلی مشخص کرد که آیا این کشتی‌ها با اقدام نظامی مستقیم آسیب دیده‌اند، سیستم حرکتی آنها مختل شده یا به روش دیگری از ادامه مسیر بازمانده‌اند.

تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز به‌شدت سقوط کرده است

در کنار آمارهای نظامی آمریکا، داده‌های رهگیری کشتی‌ها تصویری روشن‌تر از تأثیر بحران بر تجارت دریایی منطقه ارائه می‌دهد.

رویترز به نقل از شرکت تحلیل داده‌های کشتیرانی Kpler گزارش داده که در تعطیلات آخر هفته اخیر کمتر از ۲۰ کشتی کالایی از تنگه هرمز عبور کرده‌اند. روز یکشنبه فقط چهار شناور و روز شنبه ۱۳ شناور از این آبراه عبور کردند.

داده‌های منتشرشده در روز سه‌شنبه نیز نشان می‌دهد تنها یک کشتی کالایی در روز دوشنبه در تنگه ثبت شده است. اگرچه بخشی از کشتی‌ها ممکن است سامانه شناسایی خودکار یا AIS خود را خاموش کرده باشند و در آمارهای عمومی دیده نشوند، سطح تردد همچنان فاصله زیادی با شرایط عادی دارد.

رویترز گزارش کرده حجم فعالیت دریایی در هفته‌های اخیر حدود ۹۰ درصد پایین‌تر از سطح قبل از درگیری‌ها بوده است. با این حال، نسبت دادن این کاهش تنها به محاصره آمریکا تصویر کاملی ارائه نمی‌کند.

در سوی دیگر بحران، ایران نیز مقررات تازه‌ای برای تردد کشتی‌ها در هرمز وضع کرده و اخیراً ده‌ها نفتکش را به دلیل آنچه نقض مقررات عبور می‌خواند در فهرست هشدار قرار داده است. بنابراین شرکت‌های کشتیرانی اکنون با مجموعه‌ای از خطرات نظامی، محدودیت‌های آمریکایی، مقررات ایران و افزایش شدید هزینه بیمه مواجه هستند.

ژست بشردوستانه سنتکام؛ بیش از ۴۰ کشتی اجازه عبور گرفتند؟

بخش دیگری از اطلاعیه سنتکام به موضوع کمک‌های بشردوستانه اختصاص دارد. ارتش آمریکا می‌گوید با وجود اعمال محاصره، به بیش از ۴۰ کشتی که در حال پشتیبانی از عملیات بشردوستانه بوده‌اند اجازه عبور داده است.

این ادعا از نظر سیاسی برای واشنگتن اهمیت دارد؛ زیرا آمریکا می‌کوشد میان فشار اقتصادی بر حکومت ایران و کالاهایی که مستقیماً با نیازهای انسانی مردم مرتبط هستند تمایز قائل شود.

با این حال، حتی زمانی که مواد غذایی یا دارویی مستقیماً هدف محدودیت قرار نمی‌گیرند، اختلال در شبکه حمل‌ونقل، مبادلات بانکی، بیمه کشتی‌ها، واردات مواد اولیه و درآمدهای صادراتی می‌تواند به صورت غیرمستقیم بر دسترسی شهروندان به کالاهای اساسی اثر بگذارد.

گزارش آسوشیتدپرس از شرایط اقتصادی ایران در روزهای اخیر نشان می‌دهد فشار اقتصادی بر خانوارها افزایش چشمگیری یافته است. این گزارش تأکید می‌کند که مشکل لزوماً خالی شدن فروشگاه‌ها نیست؛ بلکه کاهش ارزش پول، افزایش قیمت‌ها و افت قدرت خرید باعث شده بسیاری از خانواده‌ها برای تهیه کالاهای روزمره با دشواری روبه‌رو شوند.

از همین رو، اعلام عبور ده‌ها کشتی بشردوستانه به تنهایی نمی‌تواند تمام آثار انسانی محدودیت‌های گسترده‌تر بر تجارت ایران را نشان دهد.

صادرات نفت ایران زیر فشار محاصره بنادر

یکی از مهم‌ترین اهداف عملیاتی محدودیت‌های دریایی آمریکا، کاهش تجارت خارجی و به‌ویژه درآمد نفتی ایران است.

بر اساس داده‌هایی که رویترز منتشر کرده، صادرات نفت ایران به چین در ماه اوت به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز کاهش یافته؛ در حالی که این رقم در ژوئیه حدود ۸۲۳ هزار بشکه در روز بوده است. چین طی سال‌های گذشته بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران بوده و کاهش این جریان می‌تواند مستقیماً درآمد ارزی تهران را تحت فشار قرار دهد.

داده‌های Kpler نیز شدت این افت را نشان می‌دهد. این شرکت تخمین زده است بارگیری نفت خام ایران از حدود ۸۹۳ هزار بشکه در روز در ماه ژوئیه، در نیمه نخست اوت به حدود ۱۵۶ هزار بشکه در روز رسیده است.

البته ارقام صادرات نفت در دوره‌های جنگ و تحریم با عدم قطعیت همراه هستند؛ کشتی‌ها ممکن است سامانه‌های رهگیری را خاموش کنند، محموله‌ها در دریا بین شناورها جابه‌جا شوند یا منشأ نفت در اسناد تجاری تغییر کند. بنابراین اعداد مختلف منابع الزاماً یکسان نیستند.

نبرد ایران و آمریکا حالا به مسیرهای تجاری کشیده شده است

آنچه در تنگه هرمز رخ می‌دهد دیگر فقط یک رویارویی نظامی میان شناورها و نیروهای مسلح نیست. بخش مهمی از نبرد اکنون بر سر کنترل جریان تجارت، نفت، کشتی‌های تجاری و هزینه اقتصادی جنگ شکل گرفته است.

آمریکا از یک سو محاصره دریایی بنادر ایران را اجرا می‌کند و همزمان فشار تحریمی خود را افزایش داده است. واشنگتن روز سه‌شنبه بسته جدیدی از تحریم‌ها علیه ده‌ها فرد، شرکت و شناور مرتبط با ایران اعلام کرد. تهران نیز وعده واکنش داده و مقام‌های ایرانی نسبت به هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های کشور هشدار داده‌اند.

در مقابل، ایران نیز تلاش کرده کنترل بیشتری بر تردد در تنگه هرمز اعمال کند. این وضعیت باعث شده یکی از مهم‌ترین آبراه‌های انرژی جهان به میدان فشار متقابل دو طرف تبدیل شود.

پیش از بحران، حدود یک‌پنجم تجارت دریایی نفت و گاز طبیعی مایع جهان از این مسیر عبور می‌کرد؛ به همین دلیل حتی کاهش محدود تردد در هرمز می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، حق بیمه جنگی و قیمت انرژی را در بازارهای جهانی افزایش دهد.

آمار ۷۱ کشتی چه پیامی دارد؟

اعلام تغییر مسیر ۷۱ کشتی از سوی سنتکام بیش از آنکه صرفاً یک آمار نظامی باشد، پیامی درباره میزان کنترل عملیاتی آمریکا بر بخشی از مسیرهای دریایی پیرامون ایران است. واشنگتن با انتشار این ارقام تلاش دارد نشان دهد محاصره همچنان اجرا می‌شود و کشتی‌های تجاری نمی‌توانند مقررات اعلامی آمریکا را نادیده بگیرند.

در مقابل، تهران چنین فشارهایی را بخشی از جنگ اقتصادی و نظامی علیه ایران می‌داند و تلاش کرده با ایجاد مقررات مستقل برای تنگه هرمز، هزینه اقدامات آمریکا و متحدانش را افزایش دهد.

نتیجه این تقابل اکنون در آمارهای کشتیرانی قابل مشاهده است: تعداد کشتی‌ها کاهش یافته، صادرات نفت ایران تحت فشار قرار گرفته و یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای تجارت انرژی جهان با سطحی از نااطمینانی مواجه شده که شرکت‌های کشتیرانی را وادار به بازنگری در مسیرها و برنامه‌های خود کرده است.

بنابراین در کنار ادعای سنتکام درباره عبور بیش از ۴۰ کشتی بشردوستانه، عدد مهم‌تر شاید همان ۷۱ کشتی تجاری تغییر مسیر داده‌شده باشد؛ عددی که نشان می‌دهد نبرد ایران و آمریکا اکنون نه فقط در آسمان و دریا، بلکه مستقیماً در مسیر حرکت کالا، نفت و تجارت منطقه نیز جریان دارد.