پیام عراقچی از بیشکک به واشنگتن؛ شرط ایران برای خروج از بحران چیست؟
سید عباس عراقچی در حاشیه نشست سران سازمان همکاری شانگهای در قرقیزستان، بار دیگر «تفاهمنامه اسلامآباد» را به محور اصلی موضع دیپلماتیک تهران تبدیل کرد. وزیر خارجه ایران میگوید آمریکا توافقی را که رؤسای جمهور دو کشور پای آن را امضا کردهاند نقض کرده و راه خروج از وضعیت فعلی روشن است: واشنگتن باید به تعهدات خود بازگردد. این موضع در شرایطی مطرح میشود که درگیری نظامی ایران و آمریکا دوباره شدت گرفته، تنگه هرمز همچنان یکی از کانونهای بحران است و کشورهای منطقه بیش از هر زمان دیگری به دنبال جلوگیری از بازگشت جنگ به مقیاس گسترده هستند. اما تفاهمنامه اسلامآباد دقیقاً چه بود و چرا حالا دوباره به مهمترین کلیدواژه سیاست خارجی ایران تبدیل شده است؟
۲۳:۵۰ - ۰۹ شهريور ۱۴۰۵
وانانیوز|
سید عباس عراقچی پس از نخستین روز نشست سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک گفت دیدارهای هیأت ایرانی بیش از آنکه تشریفاتی باشد، روی مسائل اقتصادی، همکاریهای منطقهای و بحران جاری میان ایران و آمریکا متمرکز بوده است.
به گفته وزیر خارجه، موضوع عملیات نظامی آمریکا و پیامدهای آن در همه ملاقاتهای هیأت ایرانی مطرح شده و تهران تأکید کرده برای پیگیری آنچه «حقوق ملت ایران» میخواند ایستادگی خواهد کرد. او همچنین گفت تفاهمنامه اسلامآباد تقریباً در تمام مذاکرات مورد بحث بوده و از نگاه ایران، راه توقف بحران به بازگشت آمریکا به همین توافق بستگی دارد.
تفاهمنامه اسلامآباد چیست و چه کسانی آن را امضا کردند؟
برای فهم اهمیت صحبت عراقچی باید به ژوئن ۲۰۲۶ برگشت؛ زمانی که پاکستان میان تهران و واشنگتن برای کاهش درگیریها میانجیگری کرد.
بر اساس گزارش رویترز، ایران و آمریکا بر سر یک چارچوب چندمرحلهای برای توقف جنگ به تفاهم رسیدند. این سند شامل توقف عملیات نظامی، کاهش محدودیتهای دریایی، برنامهای برای بازگشایی تنگه هرمز و ادامه مذاکرات درباره پرونده هستهای و تحریمها بود. دو طرف البته از همان ابتدا درباره بعضی جزئیات توافق روایتهای متفاوتی ارائه میکردند.
نسخه منتشرشده از توافق نشان میداد دو طرف متعهد شدهاند عملیات نظامی علیه یکدیگر را متوقف کنند و مسیر مذاکرات سیاسی را ادامه دهند. همچنین برای عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز یک دوره موقت در نظر گرفته شده بود و آمریکا نیز تعهداتی درباره محدودیتهای دریایی و اقدامات اقتصادی داشت.
دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان این تفاهمنامه را امضا کردند و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، نیز به عنوان میانجی آن را تأیید کرد. دولت پاکستان رسماً اعلام کرد سندی را در اختیار دارد که امضای رؤسای جمهور ایران و آمریکا روی آن قرار گرفته است.
بنابراین وقتی عراقچی میگوید «آمریکا باید به توافقی که رئیسجمهورش امضا کرده بازگردد»، به یک تفاهم شفاهی یا پیام غیررسمی اشاره نمیکند.
عراقچی چرا میگوید آمریکا توافق را نقض کرده است؟
اختلاف اصلی در هفتههای بعد از امضای تفاهمنامه بر سر شیوه اجرای آن شکل گرفت.
ایران، واشنگتن را به نقض تعهدات مربوط به تنگه هرمز و اقدامات نظامی متهم کرده است. عراقچی پیشتر نیز گفته بود ایجاد مسیرهای جایگزین کشتیرانی و برخی اقدامات آمریکا در منطقه با چارچوب توافق اسلامآباد سازگار نیست.
در مقابل، روایت واشنگتن متفاوت است. مقامهای آمریکایی ایران را متهم کردهاند که الزامات مربوط به امنیت کشتیرانی و تنگه هرمز را رعایت نکرده و در روزهای اخیر مدعی شدهاند نیروهای ایرانی در حال آمادهسازی برای مینگذاری در این آبراه بودهاند.
آمریکا بر همین مبنا در ۳۰ اوت مواضعی در جزیره لارک را هدف قرار داد. ایران نیز در پاسخ حملاتی علیه مواضع آمریکا انجام داد و دونالد ترامپ تهدید کرد در صورت ادامه حملات تهران، پاسخ شدیدتری خواهد داد.
پس نقطه کلیدی این است که هر دو طرف، دیگری را مسئول شکستن روند توافق میدانند.
این تفاوت روایت باعث شده توافقی که قرار بود پایه خروج تدریجی از جنگ باشد، خود به یکی از موضوعات اصلی اختلاف تبدیل شود.
چرا عراقچی در نشست شانگهای روی اسلامآباد تأکید کرد؟
زمان و مکان اظهارات وزیر خارجه ایران اهمیت زیادی دارد.
نشست امسال سازمان همکاری شانگهای در بیشکک با حضور رهبران چین، روسیه، هند، ایران و دیگر اعضای این سازمان برگزار شده است. مسعود پزشکیان نیز برای شرکت در نشست سران و نشست «شانگهای پلاس» به قرقیزستان رفته و دیدارهایی با رهبران کشورهای عضو داشته است.
تهران از چنین نشستی دو هدف را همزمان دنبال میکند.
هدف نخست سیاسی است؛ ایران میخواهد روایت خود درباره جنگ و مسئولیت آمریکا در ازسرگیری درگیریها را برای شرکای مهم غیرغربی تشریح کند.
هدف دوم اقتصادی است. عراقچی خود گفته بخش قابل توجهی از ملاقاتها به زمینههای همکاری اقتصادی اختصاص داشته است. ایران در شرایطی که تحریمها، جنگ و محدودیتهای کشتیرانی بر اقتصاد فشار وارد کردهاند، به توسعه تجارت با چین، روسیه، هند و کشورهای آسیای مرکزی اهمیت بیشتری میدهد.
سازمان همکاری شانگهای نیز اگرچه یک اتحاد نظامی ضدغربی نیست، در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مجامعی تبدیل شده که چین و روسیه از طریق آن بر نظم چندقطبی و کاهش وابستگی به ساختارهای تحت نفوذ غرب تأکید میکنند.
تنگه هرمز؛ گره اصلی بحران ایران و آمریکا
یکی از دلایلی که اجرای توافق اسلامآباد چنین اهمیت جهانی پیدا کرده، مسئله تنگه هرمز است.
تنشهای چند ماه گذشته جریان عادی حملونقل در این مسیر حیاتی انرژی را مختل کرده است. رویترز گزارش داده در روزهای اخیر تعداد کشتیهای عبوری همچنان پایینتر از میانگین بوده و مذاکرات ایران و عمان برای ایجاد مسیر موقت کشتیرانی و پاکسازی مینها ادامه دارد.
بازگشت درگیری نظامی نیز بلافاصله بازار نفت را تحت تأثیر قرار داده است. نفت برنت پس از حملات تازه بیش از ۲.۵ درصد بالا رفت و به بالای ۹۰ دلار در هر بشکه رسید.
بنابراین پایان اختلاف ایران و آمریکا فقط موضوعی دوجانبه نیست. کشورهای واردکننده نفت در آسیا و اروپا، دولتهای عربی خلیج فارس و قدرتهایی مانند چین و هند همگی از ادامه ناامنی در هرمز متضرر میشوند.
همین مسئله توضیح میدهد چرا عراقچی میگوید تقریباً همه کشورهایی که با هیأت ایرانی ملاقات کردهاند خواهان پایان سریع جنگ هستند.
آیا بازگشت آمریکا به تفاهمنامه واقعاً میتواند جنگ را متوقف کند؟
روی کاغذ، تفاهمنامه اسلامآباد هنوز یکی از معدود چارچوبهای موجود برای بازگشت دو طرف به دیپلماسی است.
سند اولیه قرار بود یک دوره تنفس ایجاد کند تا تهران و واشنگتن درباره مسائل دشوارتر از جمله برنامه هستهای، تحریمها و ترتیبات امنیت منطقهای مذاکره کنند.
اما مشکل اصلی اعتماد است.
از زمان امضای تفاهم، هر دو طرف بارها دیگری را به نقض تعهدات متهم کردهاند. حتی پیش از دور تازه حملات، واشنگتن اعلام کرده بود مذاکرات مستقیمی با تهران جریان ندارد و فشار اقتصادی را ادامه خواهد داد؛ در مقابل ایران رفع تحریمها و تغییر رفتار آمریکا را از شروط اساسی بازگشت به مسیر توافق میدانست.
بنابراین صرف اعلام بازگشت به تفاهمنامه احتمالاً کافی نیست. اجرای دوباره آن نیازمند توافق بر سر این مسئله است که کدام تعهد باید ابتدا اجرا شود و چه سازوکاری اجرای تعهدات متقابل را تضمین میکند.
پیام تهران از بیشکک؛ هنوز در دیپلماسی بسته نشده است
در شرایطی که دوباره موشکها و حملات نظامی میان دو طرف ردوبدل شدهاند، شاید مهمترین بخش سخنان عراقچی نه انتقاد از آمریکا، بلکه اشاره مکرر او به یک مسیر مشخص برای خروج از بحران باشد.
موضع رسمی تهران این است که واشنگتن باید به تفاهمنامه اسلامآباد و تعهدات امضاشده بازگردد. موضع آمریکا اما همچنان بر فشار اقتصادی و امنیت کشتیرانی در هرمز متمرکز است و واشنگتن نیز ایران را مسئول بخشی از نقضهای توافق میداند.
نشست شانگهای میتواند به تهران فرصت دهد چین، روسیه، هند، پاکستان و دیگر بازیگران منطقهای را برای فشار به سمت یک سازوکار دیپلماتیک فعالتر کند؛ اما اینکه این تلاش به توقف واقعی حملات منجر شود، بیش از هر چیز به تصمیم تهران و واشنگتن در روزهای آینده وابسته است.
فعلاً پیام عراقچی از بیشکک روشن است: ایران میگوید یک توافق امضاشده برای توقف بحران وجود دارد و حاضر است از همان نقطه حرکت کند؛ به شرط آنکه آمریکا نیز دوباره خود را متعهد به اجرای آن بداند.
پرونده ویژه
لینک کپی شد
ارسال نظر
جدیدترین اخبار
روی خط
پربحث
