هشدار قالیباف درباره «ضعیف‌نمایی» ایران؛ نقد ممنوع نیست، اما این دو خط قرمز چیست؟

محمدباقر قالیباف امروز یکشنبه ۱۵ شهریور در نطق پیش از دستور مجلس، بخشی مهم از سخنان خود را به رابطه میان امنیت خارجی، انسجام داخلی و نحوه مواجهه مسئولان با مشکلات کشور اختصاص داد.

رئیس مجلس در این سخنان گفت حفظ «انسجام درونی» و «قدرت بازدارندگی خارجی» دو ابزار اساسی در شرایط فعلی است و هر اقدامی که به تضعیف آنها منجر شود، از نگاه او برخلاف تدبیر عقلانی خواهد بود. او همچنین توصیه اخیر رهبر انقلاب درباره پرهیز از ضعیف نمایاندن کشور را «دستورالعملی راهبردی» خواند.

اما بخش مهم‌تر سخنان قالیباف شاید جمله بعدی او باشد؛ جایی که تصریح کرد این رویکرد به معنای فراموش کردن مشکلات یا نقد عملکردها نیست و اشکالات باید در جلسات مسئولان به‌طور جدی بررسی و برای حل آنها برنامه‌ریزی شود.

همین توضیح، مرز مهمی را در اظهارات امروز رئیس مجلس ترسیم می‌کند: تفاوت میان نقد برای اصلاح و روایتی که از نگاه حاکمیت به تضعیف اعتماد و قدرت ملی منتهی می‌شود.

قالیباف دقیقاً درباره «ضعیف‌نمایی» چه گفت؟

سخنان امروز رئیس مجلس مستقیماً به پیام اخیر رهبر انقلاب به مناسبت هفته دولت بازمی‌گردد.

در آن پیام بر «تبیین و روایت قدرت و قوت ایران» تأکید شده و در عین حال آمده بود که ضعف، نقص و کمبود به جای برجسته‌سازی، نیازمند برنامه‌ریزی و اقدام برای برطرف شدن است. در همان پیام همچنین نسبت به سخنان ناامیدکننده، تضعیف انگیزه‌های عمومی و دوگانه‌سازی‌هایی که می‌تواند به انسجام اجتماعی آسیب بزند هشدار داده شد.

رهبر انقلاب در بخش دیگری از همان پیام گفته بود هر اقدامی که به زیان انسجام اجتماعی باشد باید مورد پرهیز قرار گیرد و تصمیم‌های مهم در حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و امنیتی با توجه به اثر آنها بر انسجام جامعه اتخاذ شوند.

قالیباف امروز در واقع همین چارچوب را به دو مفهوم مشخص‌تر پیوند زد: «انسجام درونی» در داخل کشور و «بازدارندگی» در برابر تهدید خارجی.

انسجام داخلی در این معادله چه معنایی دارد؟

انسجام داخلی در ادبیات سیاسی صرفاً به معنی نبود اختلاف نظر نیست.

جامعه‌ای می‌تواند دارای دیدگاه‌های سیاسی و اجتماعی متفاوت باشد، اما در موضوعات اساسی مانند امنیت ملی، تمامیت ارضی و مقابله با تهدید خارجی دچار شکاف عمیق نشود.

قالیباف نیز در هفته‌های اخیر بارها میان «اختلاف سیاسی طبیعی» و «تنازع آسیب‌زننده» تفاوت گذاشته است. او در نطق ۲۷ مرداد گفته بود مسائل ملی نباید به میدان رقابت‌های سیاسی و انتخاباتی تبدیل شوند و اختلافی که موجب ضعف داخلی و امیدواری طرف خارجی شود، باید مدیریت شود.

از این منظر، انسجام مورد نظر رئیس مجلس به معنای یکدست شدن کامل فضای سیاسی نیست؛ بلکه هدف آن جلوگیری از تبدیل اختلافات داخلی به شکافی است که در شرایط تنش خارجی هزینه امنیتی ایجاد کند.

با این حال حفظ چنین انسجامی تنها با دعوت سیاسی امکان‌پذیر نیست. اعتماد عمومی، کارآمدی دستگاه‌های اجرایی، وضعیت معیشتی و نحوه پاسخ‌گویی مسئولان نیز مستقیماً بر آن اثر می‌گذارند؛ موضوعی که خود قالیباف در ادامه نطق امروز به آن اشاره کرد.

جمله مهم قالیباف: مردم سختی را تحمل می‌کنند، سوءمدیریت را نه

رئیس مجلس در همان نطقی که بر پرهیز از ضعیف‌نمایی تأکید داشت، یکی از صریح‌ترین انتقادهای خود را نیز متوجه عملکرد مدیریتی کرد.

قالیباف گفت فشار ناشی از نوسان ارز، تورم، بیکاری و وضعیت بازار بر معیشت مردم جدی است و برای آنها باید راهکارهای کوتاه‌مدت و پایدار در نظر گرفته شود. او سپس تأکید کرد مردم ممکن است در شرایط دشوار کشور سختی را تحمل کنند، اما «سوءمدیریت و کم‌کاری» را نمی‌پذیرند و از مسئولان انتظار مدیریت سریع دارند.

این بخش از سخنان رئیس مجلس در تحلیل مفهوم انسجام اهمیت زیادی دارد.

اگر انسجام داخلی یکی از پایه‌های قدرت ملی باشد، حفظ آن فقط مسئله رسانه و ادبیات سیاسی نیست. تورم، کاهش قدرت خرید، ناترازی انرژی و مشکلات مدیریت بازار نیز می‌توانند بر اعتماد عمومی اثر بگذارند.

به عبارت دیگر، از دل سخنان امروز قالیباف می‌توان یک رابطه دوطرفه استخراج کرد: از یک طرف مسئولان و فعالان سیاسی نباید به شکلی سخن بگویند که توان کشور را کمتر از واقعیت نشان دهد؛ از طرف دیگر دستگاه اجرایی نیز نمی‌تواند مشکلات واقعی را تنها با تغییر روایت حل کند.

نقد مشکلات ممنوع نیست؛ مرز کجاست؟

همین نقطه احتمالاً حساس‌ترین بخش این بحث است.

عبارت‌هایی مانند «ضعیف‌نمایی» در فضای سیاسی می‌توانند تفسیرهای متفاوتی داشته باشند. اگر تعریف روشنی از آنها ارائه نشود، ممکن است این نگرانی ایجاد شود که نقد عملکرد دستگاه‌ها نیز در همان دسته قرار گیرد.

اما قالیباف در سخنان امروز صریحاً تلاش کرد چنین برداشتی را رد کند. او گفت توصیه به پرهیز از ضعیف نشان دادن کشور به معنای کنار گذاشتن نقد یا فراموش کردن مشکلات نیست و مسئولان باید اشکالات را در دستور کار جلسات خود قرار دهند و برای رفع آنها برنامه داشته باشند.

این تفکیک از منظر حکمرانی اهمیت بالایی دارد.

نقدی که بر اساس آمار، شفافیت و ارائه راه‌حل انجام شود می‌تواند به اصلاح تصمیم‌ها کمک کند. در مقابل، روایت اغراق‌آمیز از شکست یا ناتوانی، به‌ویژه در شرایط درگیری و فشار خارجی، ممکن است آثار متفاوتی بر افکار عمومی و محاسبات طرف مقابل داشته باشد.

چالش اصلی برای ساختار سیاسی این است که مرز میان این دو به شکلی تعریف شود که هم امکان نظارت، مطالبه‌گری و نقد واقعی باقی بماند و هم فضای سیاسی گرفتار مسابقه در تولید تصویر بحران و ناامیدی نشود.

بازدارندگی خارجی؛ ستون دوم سخنان قالیباف

بخش دوم فرمول رئیس مجلس «قدرت بازدارندگی خارجی» بود.

قالیباف در نطق امروز ادعا کرد قواعد پاسخ ایران به حملات خارجی تغییر کرده و هرگونه تعرض جدید باید با پاسخی سریع‌تر و سنگین‌تر مواجه شود. این بخش از سخنان او در ادامه مواضع چند هفته اخیرش درباره ضرورت حفظ توان دفاعی ایران مطرح شد.

در ادبیات امنیتی، بازدارندگی زمانی شکل می‌گیرد که طرف مقابل به این جمع‌بندی برسد هزینه اقدام نظامی یا امنیتی بیشتر از منفعت احتمالی آن است.

بنابراین بازدارندگی فقط به داشتن تجهیزات یا توان نظامی محدود نمی‌شود؛ نحوه اعلام اراده سیاسی، انسجام ساختار تصمیم‌گیری و برداشت طرف مقابل از توان اجرای تهدید نیز اهمیت دارد.

از همین رو قالیباف انسجام داخلی و قدرت بازدارندگی را در کنار یکدیگر قرار داده است. در این چارچوب، اختلاف داخلی شدید می‌تواند بر برداشت طرف خارجی از اراده سیاسی اثر بگذارد و در مقابل، بازدارندگی خارجی نیز می‌تواند امنیت لازم برای مدیریت مسائل داخل کشور را افزایش دهد.

اقتصاد؛ حلقه اتصال امنیت داخلی و بازدارندگی خارجی

یکی دیگر از نکات قابل توجه نطق امروز این بود که رئیس مجلس بلافاصله پس از صحبت درباره میدان نظامی، اقتصاد و معیشت را «میدان اصلی» دیگری توصیف کرد.

او به نوسان قیمت ارز، تورم، بیکاری و مدیریت بازار اشاره کرد و گفت باید از ظرفیت تولید داخلی، فناوری و نخبگان برای ایجاد راه‌حل استفاده شود. قالیباف همچنین مدعی شد تشدید تحریم‌ها با هدف ایجاد اختلال در تأمین کالا و انرژی انجام می‌شود و سیاست‌گذاری در حوزه واردات و تولید باید متناسب با این شرایط تغییر کند.

این بخش نشان می‌دهد تعریف «قدرت» در سخنان رئیس مجلس صرفاً نظامی نیست.

کشوری که با تورم مزمن، فشار معیشتی یا اختلال در تولید روبه‌رو باشد، حتی با وجود قدرت نظامی بالا ممکن است در بلندمدت با کاهش تاب‌آوری اجتماعی مواجه شود. در مقابل، اقتصادی با تولید پایدار و اعتماد عمومی بیشتر می‌تواند قدرت مانور دولت را در مواجهه با فشار خارجی افزایش دهد.

از همین زاویه است که جمله «مردم سوءمدیریت را تحمل نمی‌کنند» مکمل سخنان قالیباف درباره انسجام داخلی است، نه موضوعی جدا از آن.

پیام سیاسی سخنان امروز قالیباف چیست؟

نطق امروز رئیس مجلس را می‌توان تلاش برای ایجاد تعادل میان سه مطالبه دانست: حفظ تصویر قدرت در برابر خارج، حفظ انسجام جامعه و ادامه نقد و اصلاح در داخل.

قالیباف از یک طرف به فعالان سیاسی و رسانه‌ای هشدار می‌دهد تصویری از ضعف فراگیر ارائه نکنند که به گفته او بر محاسبات طرف خارجی اثر بگذارد؛ از طرف دیگر مسئولان را موظف می‌داند مشکلات اقتصادی و مدیریتی را واقعی تلقی کنند و به جای پنهان کردن آنها، برای حل‌شان برنامه ارائه دهند.

موفقیت این رویکرد در عمل به یک عامل تعیین‌کننده بستگی خواهد داشت: اینکه «انسجام» به معنای کنار گذاشتن اختلاف‌نظر و نقد تعبیر نشود و در مقابل، نقد سیاسی نیز به رقابت در ناامید کردن جامعه تبدیل نشود.

در نهایت، مهم‌ترین بخش سخنان امروز قالیباف شاید نه هشدار او درباره دشمن خارجی، بلکه همین رابطه میان کارآمدی و انسجام داخلی باشد. اگر مشکلات معیشتی و مدیریتی پاسخ عملی دریافت کنند، حفظ اعتماد و همبستگی اجتماعی نیز آسان‌تر خواهد شد؛ و اگر حل مشکلات به تعویق بیفتد، صرف تأکید بر روایت قدرت برای حفظ انسجام کافی نخواهد بود.

به این ترتیب، «انسجام درونی» و «بازدارندگی خارجی» در نگاه رئیس مجلس دو ستون مکمل هستند؛ اما ستون سومی نیز از دل سخنان خود او قابل مشاهده است: کارآمدی در اداره کشور و پاسخ‌گویی به مشکلات مردم.