پیام مهم عراقچی به ژاپن درباره تنگه هرمز؛ توافق ایران و عمان نزدیک شد / شرط تهران برای بازگشت به وضعیت عادی

تماس تلفنی وزیران خارجه ایران و ژاپن در شرایطی انجام شد که تنش‌های نظامی و اختلال در کشتیرانی خلیج فارس بار دیگر شدت گرفته و تردد کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز نسبت به شرایط عادی به‌شدت کاهش یافته است.

وزارت خارجه ایران اعلام کرد سیدعباس عراقچی و توشیمیتسو موتگی درباره روابط دوجانبه و تازه‌ترین تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی گفت‌وگو کردند. مهم‌ترین محور این تماس، آینده تنگه هرمز و اجرای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد میان ایران و آمریکا بود.

عراقچی: آمریکا به امضای خودش برگردد

عراقچی در این تماس موضع تهران درباره ریشه بحران فعلی را به صراحت بیان کرد.

وزیر خارجه ایران گفت مسئولیت وضعیت کنونی متوجه نقض تعهدات آمریکا در چارچوب تفاهم‌نامه اسلام‌آباد است و راهکار را نیز ساده توصیف کرد: واشنگتن باید به تعهداتی که خود امضا کرده بازگردد.

این موضع، روایت رسمی تهران از شکست آرامش ایجادشده پس از توافق ژوئن است. در مقابل، مقام‌های آمریکایی در هفته‌های گذشته ایران را به ایجاد ناامنی برای کشتیرانی متهم کرده و توقف اقدامات علیه کشتی‌ها را یکی از شروط کاهش فشار دانسته‌اند. بنابراین دو طرف همچنان درباره اینکه مسئول بازگشت تنش‌ها چه کسی است، روایت‌های کاملاً متفاوتی دارند.

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد دقیقاً چه بود؟

تفاهم‌نامه اسلام‌آباد یکی از مهم‌ترین اسناد دیپلماتیک جنگ ۲۰۲۶ محسوب می‌شود.

متن توافقی که کاخ سفید در ماه ژوئن در اختیار کنگره آمریکا گذاشت، با عنوان «تفاهم‌نامه اسلام‌آباد میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا» تنظیم شده بود و پاکستان نقش میانجی و شاهد توافق را داشت.

بر اساس متن دیده‌شده توسط رویترز، توافق شامل توقف عملیات نظامی در جبهه‌های مختلف بود. آمریکا متعهد شده بود محاصره دریایی بنادر ایران را ظرف ۳۰ روز پایان دهد و ایران نیز متعهد شده بود برای یک دوره ۶۰ روزه، عبور امن کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز را بدون دریافت هزینه تضمین کند.

همچنین دو طرف قرار بود ظرف ۶۰ روز درباره یک توافق نهایی مذاکره کنند و امکان تمدید این بازه با توافق مشترک وجود داشت.

ژاپن نیز همان زمان از این تفاهم استقبال کرد. وزارت خارجه ژاپن ۱۵ ژوئن اعلام کرد موتگی توافق ایران و آمریکا را گامی مهم برای حل بحران می‌داند و خواستار اجرای کامل آن و بازگشت سریع عبور آزاد و امن کشتی‌ها از تنگه هرمز شده است.

چرا تفاهم‌نامه اسلام‌آباد دوباره مهم شده است؟

مشکل اینجاست که آرامش ایجادشده پس از توافق دوام نیاورد.

عراقچی در ۱۵ اوت گفته بود از نگاه تهران، تفاهم‌نامه اسلام‌آباد صرفاً یک «آتش‌بس موقت» نبود، بلکه پایان جنگ را اعلام کرده بود؛ اما به گفته او آمریکا توافق را نقض کرد و درگیری‌ها دوباره آغاز شد. او در همان زمان نیز تأکید کرد ارتباط قطر و پاکستان با تهران به معنی آغاز مذاکره مستقیم جدید با آمریکا نیست.

واشنگتن روایت دیگری دارد و در هفته‌های اخیر بر آزادی عبور کشتی‌های تجاری در هرمز تأکید کرده است.

این اختلاف اکنون باعث شده مسیر مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا تقریباً مسدود باشد و کشورهای میانجی، به‌خصوص عمان، قطر و پاکستان نقش بیشتری پیدا کنند.

خبر مهم عراقچی؛ توافق ایران و عمان پیشرفت کرده است

مهم‌ترین بخش تازه صحبت‌های عراقچی به مذاکرات تهران و مسقط مربوط می‌شود.

وزیر خارجه ایران به همتای ژاپنی خود گفته مذاکرات ایران و عمان برای ایجاد «مسیر موقت تردد» در تنگه هرمز پیشرفت قابل توجهی داشته است و رایزنی‌ها برای رسیدن به سازوکارهای آینده مدیریت این آبراه ادامه خواهد یافت.

این نخستین بار نیست که چنین مذاکراتی تأیید می‌شود.

سخنگوی وزارت خارجه ایران سوم اوت گفته بود تهران در آن مقطع مذاکره مستقیمی با آمریکا ندارد و در عوض با عمان درباره یک مسیر امن و موقت در تنگه هرمز مذاکره می‌کند.

پنج روز بعد نیز رویترز گزارش داد ایران معتقد است توافق با عمان بر سر هرمز نزدیک شده، هرچند تهران تأکید داشت چنین توافقی به‌تنهایی برای بازگشایی کامل آبراه کافی نیست و حل اختلاف با آمریکا نیز لازم خواهد بود.

بنابراین اظهارات امروز عراقچی نشان می‌دهد آن مذاکرات هنوز ادامه دارد و از نگاه ایران وارد مرحله پیشرفته‌تری شده است.

مسیر موقت در هرمز یعنی چه؟

جزئیات نهایی طرح هنوز اعلام نشده، اما گزارش‌های قبلی تصویری کلی ارائه کرده‌اند.

هدف مذاکرات ایران و عمان، ایجاد یک سازوکار امن برای عبور بخشی از کشتی‌های تجاری در دوره‌ای است که اختلافات سیاسی و نظامی بزرگ‌تر هنوز حل نشده‌اند.

رویترز پیش‌تر گزارش کرده بود عمان مسیرهایی موقت برای کشتیرانی ایجاد کرده و همزمان رایزنی‌هایی برای مذاکرات گسترده‌تر میان ایران، عراق و کشورهای عربی خلیج فارس انجام می‌شود.

در نتیجه، طرح مورد بحث را نباید با «بازگشایی کامل تنگه هرمز» یکی دانست.

توافق موقت می‌تواند ترافیک تجاری را افزایش دهد و ریسک برخی محموله‌ها را کاهش دهد، اما بازگشت هرمز به شرایط عادی به توافق سیاسی گسترده‌تر و کاهش تنش نظامی نیاز دارد.

چرا ژاپن این‌قدر نگران هرمز است؟

حضور ژاپن در این پرونده اتفاقی نیست.

آمار رسمی وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن نشان می‌دهد وابستگی این کشور به نفت خاورمیانه در سال مالی ۲۰۲۳ حدود ۹۴.۷ درصد بوده است؛ میزانی بسیار بالاتر از آمریکا و کشورهای اروپایی.

دولت ژاپن نیز در ژوئن امسال اعلام کرد در شرایط عادی بیش از ۹۰ درصد نفت وارداتی کشور از مسیری عبور می‌کرد که به تنگه هرمز وابسته بود. بحران امسال توکیو را مجبور کرده از ذخایر راهبردی استفاده کند و منابع جایگزینی مانند نفت آمریکا را با سرعت بیشتری وارد بازار کند.

حتی شرکت Eneos، بزرگ‌ترین پالایشگر ژاپن، اعلام کرده بود ۹۴ درصد واردات نفت خام ژاپن در سال ۲۰۲۵ از خاورمیانه تأمین شده است و بحران هرمز ضرورت تنوع‌بخشی به منابع انرژی را آشکار کرده است.

پس زمانی که موتگی از «عبور آزاد و امن» کشتی‌ها صحبت می‌کند، این موضع صرفاً دیپلماتیک نیست؛ مستقیماً با امنیت انرژی و اقتصاد ژاپن ارتباط دارد.

هرمز هنوز به شرایط عادی برنگشته است

داده‌های روز سه‌شنبه ۸ سپتامبر نشان می‌دهد وضعیت میدانی همچنان پرتنش است.

بر اساس اطلاعات Kpler که رویترز منتشر کرده، روز دوشنبه تنها هفت کشتی حامل کالا از تنگه عبور کردند؛ رقمی که همچنان به‌مراتب کمتر از شرایط عادی است. گزارش‌های چند روز قبل نیز متوسط روزانه تردد را بسیار پایین‌تر از دوره پیش از جنگ نشان می‌دهند.

اختلال در هرمز همچنین روی بازار انرژی اثر گذاشته است.

قیمت نفت برنت امروز تا حدود ۹۹.۴۶ دلار برای هر بشکه افزایش یافت و WTI نیز به ۹۴.۷۳ دلار رسید. تنش‌های منطقه‌ای و نگرانی درباره تداوم اختلال کشتیرانی از عوامل اصلی افزایش قیمت معرفی شده‌اند.

تنگه هرمز در شرایط معمول مسیر عبور حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت و LNG محسوب می‌شود؛ بنابراین حتی اختلال محدود در این آبراه می‌تواند اثر بین‌المللی داشته باشد.

موتگی چه می‌خواهد؟

براساس روایت وزارت خارجه ایران، وزیر خارجه ژاپن در تماس امروز از تشدید تنش‌ها ابراز نگرانی کرده و خواستار ادامه هماهنگی‌های دیپلماتیک برای امنیت منطقه و تردد آزاد و امن در هرمز شده است.

این موضع با سیاست چند ماه اخیر توکیو کاملاً همخوان است.

وزارت خارجه ژاپن در تماس ۲۸ جولای موتگی و عراقچی نیز تأکید کرده بود بازگشت سریع کشتیرانی آزاد و ایمن بدون هزینه اضافی برای توکیو اهمیت اساسی دارد و ژاپن آماده حمایت از مسیر دیپلماتیک میان ایران و آمریکا است.

در تماس امروز دو طرف همچنین درباره برخی پرونده‌های دوجانبه و کنسولی توافق کردند که پیگیری‌ها ادامه پیدا کند.

هرمز به سمت توافق می‌رود یا بحران تازه؟

پیام تماس امروز تهران و توکیو دو وجه کاملاً متفاوت دارد.

در بخش دیپلماتیک، پیشرفت مذاکرات ایران و عمان می‌تواند امیدوارکننده‌ترین تحول باشد؛ زیرا ایجاد یک مسیر موقت امن می‌تواند بخشی از فشار روی تجارت انرژی، بیمه کشتی‌ها و بازار نفت را کاهش دهد.

اما در بخش امنیتی، شرایط هنوز شکننده است. تردد کشتی‌ها پایین‌تر از حالت عادی است، نفت دوباره به مرز ۱۰۰ دلار نزدیک شده و تهران و واشنگتن همچنان یکدیگر را مسئول شکست تفاهم‌نامه اسلام‌آباد می‌دانند.

بنابراین صحبت امروز عراقچی را نمی‌توان به معنای «بازگشایی قریب‌الوقوع کامل تنگه هرمز» دانست.

آنچه فعلاً وجود دارد، پیشرفت در طراحی یک مسیر موقت است؛ مسیری که می‌تواند مقدمه‌ای برای کاهش تنش باشد، اما برای تبدیل شدن به راه‌حل پایدار باید اختلاف بزرگ‌تر ایران و آمریکا نیز حل شود.

در همین نقطه، پیام عراقچی به ژاپن اهمیت پیدا می‌کند: تهران می‌گوید فرمول بازگشت به وضعیت عادی از نظرش تغییر نکرده است؛ آمریکا باید دوباره به تعهدات و امضای خود در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد پایبند شود. حالا باید دید مذاکرات ایران و عمان می‌تواند پلی برای رسیدن به آن نقطه بسازد یا تنگه هرمز همچنان به یکی از پرریسک‌ترین گلوگاه‌های اقتصاد جهانی تبدیل خواهد ماند.