هدف بزرگ دولت برای هوش مصنوعی؛ ایران باید به جمع ۱۰ کشور اول جهان برسد / قانون جدید وارد فاز اجرا شد

محمدرضا عارف روز دوشنبه ۲۳ شهریور در جلسه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی، توسعه این فناوری را یکی از اولویت‌های راهبردی دولت معرفی کرد و گفت هدف نهایی، رساندن ایران به جایگاه تک‌رقمی در جهان است. او همچنین از قانون تازه ابلاغ‌شده مجلس استقبال کرد و تأکید داشت دولت و مجلس در این حوزه به دیدگاه نزدیکی رسیده‌اند.

این سخنان تنها یک روز پس از ابلاغ رسمی «قانون ملی توسعه هوش مصنوعی» مطرح شد؛ قانونی که می‌تواند ساختار حکمرانی این فناوری در ایران را برای سال‌های آینده تغییر دهد.

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی چه می‌گوید؟

قانون جدید در ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ در مجلس تصویب شد، چهارم شهریور به تأیید شورای نگهبان رسید و ۲۲ شهریور از سوی محمدباقر قالیباف برای اجرا به رئیس‌جمهوری ابلاغ شد. متن نهایی شامل ۱۲ ماده و هشت تبصره است.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های قانون، تشکیل سازمان ملی هوش مصنوعی به‌عنوان سازمانی مستقل ذیل رئیس‌جمهوری است. این سازمان علاوه بر نقش راهبری، دبیرخانه شورای ملی راهبری هوش مصنوعی را نیز برعهده خواهد داشت. رئیس سازمان با حکم رئیس‌جمهوری منصوب می‌شود و قرار است ساختار آن بدون ایجاد بار گسترده جدید در نیروی انسانی و امکانات دولتی شکل بگیرد.

این ساختار از یک جهت مهم است؛ طی سال‌های گذشته یکی از چالش‌های حوزه هوش مصنوعی در ایران تعدد مراکز تصمیم‌گیر و نبود مرجع واحد برای هماهنگی سیاست‌ها بوده است.

عارف نیز در جلسه امروز بر همین نکته تأکید کرد، اما در عین حال هشدار داد که سازمان جدید نباید به نهادی تبدیل شود که همه فعالیت‌های اجرایی را در خود متمرکز کند. از دید دولت، سازمان باید نقش «ستادی و هماهنگ‌کننده» داشته باشد و وزارتخانه‌ها، دانشگاه‌ها، شرکت‌ها و دیگر نهادها همچنان در اجرا نقش داشته باشند.

صندوق ملی هوش مصنوعی؛ پول از کجا می‌آید؟

بخش مهم دیگر برنامه، تأمین مالی است.

در مصوبات مربوط به قانون، تشکیل صندوق ملی توسعه هوش مصنوعی زیر نظر سازمان ملی هوش مصنوعی پیش‌بینی شده است. سرمایه اولیه این صندوق ۱۰۰ هزار میلیارد ریال اعلام شده که قرار است طی چند سال از محل بودجه‌های سنواتی تأمین شود. همچنین برای استفاده از منابع صندوق نوآوری و شکوفایی و جذب سرمایه بخش خصوصی سازوکارهایی در نظر گرفته شده است.

عارف نیز امروز تأسیس صندوق را یکی از نقاط قوت قانون دانست.

اهمیت این مسئله زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم توسعه هوش مصنوعی صرفاً به تربیت نیروی انسانی وابسته نیست. مراکز داده، پردازنده‌های قدرتمند، دسترسی به GPU، زیرساخت ابری، دیتاست‌های باکیفیت و سرمایه‌گذاری سنگین در تحقیق و توسعه بخش اصلی رقابت جهانی را تشکیل می‌دهند.

در واقع کشوری ممکن است هزاران مقاله علمی در حوزه هوش مصنوعی منتشر کند، اما بدون قدرت پردازشی و سرمایه‌گذاری صنعتی همچنان از کشورهای پیشرو فاصله داشته باشد.

ایران واقعاً چندم هوش مصنوعی جهان است؟

اینجا یکی از مهم‌ترین نکات تحلیلی مطرح می‌شود: برای هوش مصنوعی یک رتبه‌بندی واحد جهانی وجود ندارد.

هر شاخص معیار متفاوتی را اندازه می‌گیرد. برخی تولید مقاله و استناد علمی را بررسی می‌کنند، برخی توان شرکت‌های خصوصی و مدل‌های پیشرفته را می‌سنجند و گروهی دیگر زیرساخت محاسباتی، نیروی انسانی و کیفیت حکمرانی را در نظر می‌گیرند.

برای نمونه مسئولان معاونت علمی در خرداد امسال اعلام کردند ایران از نظر تولید علم هوش مصنوعی در میان رتبه‌های ۱۲ تا ۱۴ جهان قرار دارد. گزارش‌های دیگر نیز رتبه ایران در تعداد مقالات را حدود ۱۴ تا ۱۷ ثبت کرده‌اند.

این بخش نقطه قوت ایران است.

اما تصویر در شاخص‌های جامع‌تر بسیار متفاوت می‌شود.

نسخه ۲۰۲۶ Global AI Index که ۱۹۰ دولت را بر اساس چهار محور نهادی، فنی، سرمایه انسانی و حکمرانی ارزیابی کرده، ایران را با امتیاز ۲۵.۴ در رتبه ۱۱۷ جهان قرار داده است. آمریکا، چین، بریتانیا، سنگاپور و کره جنوبی در رده‌های نخست این شاخص هستند.

این فاصله چشمگیر دقیقاً چالش اصلی هدف «رتبه تک‌رقمی» را نشان می‌دهد.

فاصله تولید علم تا تولید فناوری

ایران سال‌هاست در انتشار مقالات علمی حوزه مهندسی و هوش مصنوعی جایگاه نسبتاً خوبی دارد، اما تبدیل مقاله به محصول، شرکت بزرگ، مدل پایه، زیرساخت پردازشی و درآمد اقتصادی داستان متفاوتی است.

همین شکاف را می‌توان در داده‌های قبلی نیز دید؛ گزارش‌های داخلی پیش‌تر ایران را در تولید علم هوش مصنوعی حدود رتبه ۱۵ جهان معرفی می‌کردند، اما جایگاه کشور در استفاده عملی از هوش مصنوعی به‌مراتب پایین‌تر گزارش شده بود.

اگر دولت واقعاً به دنبال ورود به ۱۰ کشور اول باشد، صرف افزایش تعداد مقالات کافی نخواهد بود.

زیرساخت محاسباتی، دسترسی پژوهشگران و شرکت‌ها به سخت‌افزار، سرمایه‌گذاری خطرپذیر، داده‌های استاندارد، ارتباط دانشگاه و صنعت، جذب و حفظ نیروی انسانی و توسعه شرکت‌هایی که محصول قابل رقابت جهانی تولید کنند، همگی باید هم‌زمان رشد کنند.

کارگروه ویژه دولت برای اجرای قانون

عارف در جلسه امروز اعلام کرد کارگروهی با حضور وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری تشکیل خواهد شد تا قانون جدید هرچه سریع‌تر وارد مرحله اجرا شود.

این تصمیم از آن جهت اهمیت دارد که تصویب قانون به‌تنهایی تضمین‌کننده تغییر نیست.

اساسنامه سازمان، نحوه توزیع منابع صندوق، قواعد استفاده از داده‌های دولتی، استانداردهای امنیتی، حمایت از شرکت‌های خصوصی و چگونگی دسترسی کسب‌وکارها به منابع پردازشی باید در آیین‌نامه‌ها و برنامه‌های اجرایی مشخص شوند.

تجربه بسیاری از سیاست‌های فناوری نشان داده فاصله میان «تصویب» و «اجرا» می‌تواند تعیین‌کننده موفقیت یا شکست باشد.

«جنگ‌های آینده، جنگ فناوری است»

بخش دیگری از سخنان معاون اول رئیس‌جمهوری به پیوند فناوری و امنیت ملی اختصاص داشت.

عارف با اشاره به درگیری‌های اخیر تأکید کرد به اعتقاد دولت، نقش دانشمندان و متخصصان در امنیت ملی افزایش یافته و «جنگ‌های آینده، جنگ‌های فناوری» خواهند بود. او همچنین ادعا کرد توان علمی کشور در دو جنگ اخیر نقش مهمی در ناکام ماندن اهداف طرف مقابل داشته است. این بخش از سخنان عارف ماهیت سیاسی و امنیتی دارد و از سوی او به‌عنوان ارزیابی دولت از تحولات اخیر مطرح شده است.

از نگاه سیاست‌گذاری فناوری، پیام این سخنان روشن است: دولت هوش مصنوعی را دیگر صرفاً یک صنعت اقتصادی نمی‌بیند و آن را در کنار فناوری‌های راهبردی دفاعی و امنیتی قرار داده است.

همین نگاه احتمالاً باعث می‌شود سرمایه‌گذاری دولتی در حوزه‌هایی مانند پردازش تصویر، تحلیل داده، سامانه‌های خودکار، امنیت سایبری و فناوری‌های دوکاربردی افزایش پیدا کند.

بنیاد هوش مصنوعی هلال احمر هم تشکیل می‌شود

یکی دیگر از تصمیم‌های جلسه امروز تصویب کلیات تشکیل «بنیاد توسعه هوش مصنوعی جمعیت هلال احمر» بود.

این تصمیم نشان می‌دهد سیاست دولت تنها ایجاد یک سازمان مرکزی نیست و نهادهای تخصصی نیز به سمت ایجاد ظرفیت‌های مستقل هوش مصنوعی حرکت خواهند کرد.

کاربردهای احتمالی AI در امداد و نجات گسترده است؛ از پیش‌بینی بحران و تحلیل تصاویر ماهواره‌ای گرفته تا مدیریت ناوگان امدادی، مکان‌یابی افراد، تحلیل تصاویر پهپادی و تخصیص منابع در بلایای طبیعی.

اما توسعه چنین مراکزی در دستگاه‌های مختلف دوباره همان خطر پراکندگی را ایجاد می‌کند؛ موضوعی که خود عارف نیز درباره آن هشدار داده و بر هماهنگی در سطح ملی تأکید کرده است.

رتبه تک‌رقمی؛ هدف واقعی یا شعار بلندپروازانه؟

هدف ورود به جمع ۱۰ کشور نخست جهان از نظر نظری غیرممکن نیست، اما فاصله فعلی نشان می‌دهد این هدف به تحول ساختاری نیاز دارد.

ایران در تولید علم ظرفیت قابل توجهی دارد و در جهان اسلام نیز در برخی حوزه‌های علمی هوش مصنوعی در میان کشورهای پیشرو قرار می‌گیرد.

مشکل اصلی پس از مقاله آغاز می‌شود: زیرساخت، سرمایه، محصول و بازار.

کشورهای حاضر در جمع ۱۰ اقتصاد برتر هوش مصنوعی میلیاردها دلار در مراکز داده، تراشه‌ها، مدل‌های پایه و شرکت‌های خصوصی سرمایه‌گذاری کرده‌اند. در شاخص جهانی ۲۰۲۶ نیز آمریکا امتیاز ۹۲.۶ و چین ۷۸.۴ دارد، در حالی که امتیاز ایران ۲۵.۴ ثبت شده است.

بنابراین رتبه تک‌رقمی را نباید صرفاً با افزایش مقاله یا تأسیس چند نهاد اداری سنجید.

قانون ملی توسعه هوش مصنوعی می‌تواند نقطه شروع مهمی باشد، اما آزمون واقعی از امروز آغاز می‌شود: آیا سازمان ملی هوش مصنوعی می‌تواند میان دولت، دانشگاه و بخش خصوصی هماهنگی ایجاد کند؟ آیا صندوق جدید واقعاً منابع لازم برای زیرساخت پردازشی را فراهم خواهد کرد؟ و مهم‌تر از همه، آیا تولید علم ایران به محصول، شرکت و فناوری قابل رقابت تبدیل می‌شود؟ پاسخ به همین سؤال‌ها مشخص خواهد کرد هدف ورود به جمع ۱۰ کشور اول جهان یک برنامه قابل اندازه‌گیری است یا شعاری که چند سال دیگر دوباره تکرار خواهد شد.