فاجعه یک جفت کفش در ناگویا؛ فاطمه محیطی‌زاده چگونه در آستانه مدال تاریخی دیسکالیفه شد؟

محیطی‌زاده هفتگانه ناگویا را با عملکردی فراتر از انتظار آغاز کرد. او در دوی ۱۰۰ متر با مانع سوم شد، در پرش ارتفاع بهترین نتیجه را ثبت کرد، در پرتاب وزنه با رکورد ۱۱.۷۲ متر دوم شد و دوی ۲۰۰ متر را نیز با زمان ۲۵.۱۶ ثانیه در رتبه سوم به پایان رساند.

مجموع این نتایج باعث شد نماینده ایران روز نخست را با ۳۴۸۶ امتیاز در صدر جدول تمام کند؛ موقعیتی که امید به یک اتفاق تاریخی را کاملاً جدی کرده بود. در روز دوم نیز محیطی‌زاده در پرش طول با رکورد ۵.۹۷ متر بهترین نتیجه میان ۱۰ ورزشکار را ثبت کرد و سپس در پرتاب نیزه با ۳۶.۴۱ متر هشتم شد.

پس از شش ماده، او ۴۹۲۵ امتیاز داشت. یوری تاناکا از ژاپن با ۵۰۱۴ امتیاز اول و ناناکا کاجیکی با ۴۸۵۴ امتیاز سوم بودند. بنابراین محیطی‌زاده فقط ۸۹ امتیاز با صدر جدول فاصله داشت و ۷۱ امتیاز از نفر سوم جلوتر بود؛ تنها ماده باقی‌مانده نیز دوی ۸۰۰ متر بود.

در نتیجه، کسب مدال برای او یک احتمال بسیار جدی بود، اما باید یک نکته را دقیق گفت: طلا یا حتی مدال هنوز قطعی نشده بود. هفتگانه بر اساس مجموع امتیاز هر هفت ماده تعیین می‌شود و نتیجه ۸۰۰ متر می‌توانست رده‌بندی را تغییر دهد. بنابراین تعبیر درست این است که محیطی‌زاده در آستانه یک فرصت جدی برای مدال تاریخی قرار داشت، نه اینکه مدال از قبل تضمین شده باشد.

ماجرای کفش غیرمجاز فاطمه محیطی‌زاده چه بود؟

اصل ماجرا به کفش Nike Maxfly 2 مدل FD8395 برمی‌گردد؛ کفشی میخ‌دار که نایک آن را به‌عنوان کفش تخصصی دوهای سرعت معرفی می‌کند. این مدل برای مسابقات سرعت ۱۰۰ تا ۴۰۰ متر و مواد با مانع طراحی شده و ویژگی‌هایی مانند صفحه سخت و واحد Air Zoom برای افزایش نیروی پیشران دارد.

اما تأیید یک کفش توسط فدراسیون جهانی به این معنا نیست که آن مدل در همه رشته‌های دوومیدانی قابل استفاده باشد.

اطلاعیه فدراسیون دوومیدانی جمهوری چک که مستقیماً به فهرست رسمی World Athletics استناد می‌کند، به‌طور مشخص Nike Maxfly 2 را نمونه کفشی معرفی کرده که برای برخی مواد تأیید شده، اما برای مواد پرشی مجاز نیست. همین نهاد به ورزشکاران هشدار داده استفاده از چنین کفشی در رشته نامجاز می‌تواند به حذف نتیجه یا دیسکالیفه شدن منجر شود.

بنابراین از نظر وضعیت فنی کفش، بخش مهمی از ماجرا روشن است: Maxfly 2 کفش سرعت است و استفاده از آن در پرش طول با مجوز رشته‌ای این مدل همخوانی نداشته است.

قانون فدراسیون جهانی درباره کفش غیرمجاز چه می‌گوید؟

مقررات جدید کفش‌های ورزشی World Athletics در ۱۹ مارس ۲۰۲۶ تصویب شده و از ۲۰ آوریل ۲۰۲۶ لازم‌الاجراست؛ یعنی ماه‌ها پیش از بازی‌های آسیایی ناگویا.

در ماده ۱۳.۱ این مقررات آمده است که اگر در یک مسابقه دارای رتبه‌بندی جهانی، مسئول کنترل کفش تشخیص دهد ورزشکاری با «کفش تأییدنشده» مسابقه داده است، داور می‌تواند ورزشکار را دیسکالیفه کند. مقررات همچنین مسئولیت رعایت الزامات مربوط به کفش را متوجه ورزشکار و افراد و نهادهای مرتبط می‌داند.

از این منظر، تصمیم داوران ناگویا پشتوانه مقرراتی دارد. مسئله پیچیده پرونده اما نه اصل ممنوع بودن کفش در پرش، بلکه اتفاقی است که پیش از مسابقه در کنترل تجهیزات رخ داده است.

اعتراض ایران؛ «همین کفش قبل از مسابقه تأیید شده بود»

فدراسیون دوومیدانی ایران پس از حذف محیطی‌زاده اعتراض رسمی خود را تسلیم کمیته برگزاری کرد.

طبق متن این اعتراض، کفش Nike Maxfly 2 مدل FD8395 پیش از آغاز هفتگانه در فرآیند بازرسی تجهیزات ارائه شده و مسئولان مسابقه آن را تأیید کرده بودند. فدراسیون ایران همچنین مدعی است ابطال نتیجه پس از پایان پرش طول و در پی اعتراض یک تیم دیگر اتفاق افتاده است.

استدلال ایران این است که اگر مسئول رسمی کنترل تجهیزات کفش را دیده و اجازه استفاده داده، ورزشکار با اتکا به همین تأیید وارد مسابقه شده و نمی‌توان تمام تبعات یک اشتباه احتمالی در فرآیند کنترل را متوجه او دانست.

فدراسیون از هیئت استیناف خواسته سوابق بازرسی پیش از مسابقه بررسی شود تا مشخص شود آیا مدل دقیق کفش واقعاً تأیید شده بود یا خیر. تا زمان تهیه این گزارش، نتیجه نهایی این اعتراض منتشر نشده است.

پرش طول یا پرش ارتفاع؟ یک تناقض مهم در روایت‌ها

در بازتاب این اتفاق یک ابهام دیگر هم دیده می‌شود.

متن رسمی اعتراض فدراسیون دوومیدانی به‌صراحت از ابطال نتیجه پرش طول صحبت می‌کند و منابع خارجی نیز تخلف را مربوط به همان پرش ۵.۹۷ متری ثبت کرده‌اند.

در مقابل، رضا شجیع، رئیس مرکز نظارت بر تیم‌های ملی کمیته ملی المپیک، در توضیحات بعدی چند بار از «پرش ارتفاع» نام برده و تأکید کرده Maxfly 2 برای مواد پرشی مجاز نیست.

با توجه به متن اعتراض فدراسیون، گزارش ثبت دیسکالیفه و زمان وقوع ماجرا، محور پرونده‌ای که اکنون مورد اعتراض ایران است پرش طول است. تفاوت موجود در توضیحات شفاهی نیز خود نشان می‌دهد فدراسیون و کمیته ملی المپیک باید روایت واحد و مستندی از ماجرا ارائه کنند.

چه کسی مسئول است؛ ورزشکار، مربی یا فدراسیون؟

این همان نقطه‌ای است که ماجرا از یک اشتباه ساده فردی فراتر می‌رود.

طبق مقررات بین‌المللی، ورزشکار موظف است از تجهیزات مجاز استفاده کند؛ بنابراین نمی‌توان نقش خود محیطی‌زاده را کاملاً نادیده گرفت. اما در ورزش حرفه‌ای، به‌ویژه ماده پیچیده‌ای مثل هفتگانه که ورزشکار در دو روز با چند نوع کفش و تجهیزات متفاوت وارد هفت ماده می‌شود، کنترل چنین جزئیاتی فقط مسئولیت یک ورزشکار نیست.

رضا شجیع نیز صراحتاً گفته تطبیق تجهیزات با ضوابط بین‌المللی موضوعی تخصصی است و باید پیش از مسابقه توسط فدراسیون و کادر فنی کنترل شود. او تأکید کرده هم ورزشکار و هم فدراسیون در قبال رعایت مقررات مسئولیت دارند و انتظار می‌رفت بررسی پیشگیرانه مانع چنین اتفاقی شود.

بنابراین در شرایط فعلی نمی‌توان بدون گزارش رسمی، یک فرد را «مقصر قطعی» معرفی کرد. اما مسئولیت مدیریتی فدراسیون قابل طرح است؛ به‌خصوص وقتی احسان حدادی به‌عنوان رئیس فدراسیون پیش از اعزام درباره آماده‌سازی تیم ناگویا و فراهم کردن شرایط مناسب برای ملی‌پوشان صحبت کرده بود.

سؤال اصلی این است که چرا در یک تورنمنت به این بزرگی، مدل کفش هر ورزشکار برای تک‌تک مواد از روی فهرست رسمی فدراسیون جهانی کنترل نشده بود؛ موضوعی که با یک جست‌وجوی ساده در سامانه رسمی قابل بررسی است.

چه مدال تاریخی‌ای ممکن بود نصیب ایران شود؟

اهمیت فرصت از دست‌رفته فقط به جدول مدالی ناگویا محدود نمی‌شود.

لیلا رجبی در بازی‌های آسیایی ۲۰۱۴ اینچئون با مدال نقره پرتاب وزنه، نخستین مدال تاریخ دوومیدانی زنان ایران در بازی‌های آسیایی را کسب کرد. رجبی با نام اصلی تاتسیانا ایلیوش‌چانکا در بلاروس متولد شده و بعداً تابعیت ایران را گرفته بود.

در بازی‌های آسیایی ۲۰۱۸ هر سه مدال دوومیدانی ایران توسط ورزشکاران مرد کسب شد و در هانگژو ۲۰۲۲ نیز دو مدال ایران در دوومیدانی متعلق به بخش مردان بود.

بنابراین اگر محیطی‌زاده در ناگویا روی سکو می‌رفت، می‌توانست نخستین زن متولد ایران باشد که در دوومیدانی بازی‌های آسیایی مدال می‌گیرد؛ و اگر قهرمان می‌شد، نخستین طلای زنان دوومیدانی ایران در تاریخ این بازی‌ها را ثبت می‌کرد.

یک اشتباه کوچک با هزینه‌ای بسیار بزرگ

پرونده فاطمه محیطی‌زاده نمونه روشنی است از اینکه در ورزش قهرمانی، فاصله میان موفقیت تاریخی و حذف گاهی نه چند متر و چند صدم ثانیه، بلکه یک بند از آیین‌نامه است.

محیطی‌زاده از نظر ورزشی تا ششمین ماده یکی از بهترین عملکردهای ایران در دوومیدانی زنان بازی‌های آسیایی را ارائه کرده بود؛ صدرنشین روز نخست شد، در پرش طول بهترین نتیجه را ثبت کرد و پیش از ۸۰۰ متر دوم جدول بود. اما استفاده از کفشی که برای مواد پرشی مجاز نبود تمام آن امتیازات را بی‌اثر کرد.

حالا مسئله فقط این نیست که اعتراض ایران پذیرفته می‌شود یا نه. حتی اگر نتیجه تغییر نکند، فدراسیون دوومیدانی باید روشن کند چه کسی مسئول کنترل کفش بوده، چگونه مدلی که طبق فهرست رسمی برای پرش مجاز نیست به ورزشکار داده شده و آیا واقعاً داوران پیش از مسابقه همان مدل را تأیید کرده بودند یا خیر.

در چنین سطحی از ورزش، عذرخواهی به‌تنهایی پاسخ کاملی نیست. یک ورزشکار سال‌ها تمرین می‌کند تا شاید یک بار در موقعیت کسب مدال بازی‌های آسیایی قرار بگیرد؛ سیستمی که او را به مسابقه می‌فرستد نیز باید همان اندازه که روی رکورد و تمرین حساس است، روی مقررات، تجهیزات و جزئیات فنی حساس باشد.

ناگویا برای فاطمه محیطی‌زاده می‌توانست با عکس روی سکو تمام شود؛ فعلاً اما تصویری که باقی مانده، ورزشکاری است که پس از شش ماده و در رتبه دوم، به دلیل یک جفت کفش از جدول کنار رفت.