سخنگوی سپاه: آمریکا در بازگشایی هرمز شکست خورد؛ آمار عبور کشتی‌ها چه می‌گوید؟

محبی در تشریح ارزیابی سپاه گفته است آمریکا حضور نظامی خود در منطقه را سال‌ها با ضرورت حفظ جریان انرژی و آزادی کشتیرانی توجیه کرده، اما در جریان درگیری اخیر نتوانسته شرایط عادی تردد در تنگه هرمز را بازگرداند.

او این وضعیت را «شکست راهبردی» واشینگتن توصیف کرده و مسئولیت آغاز اختلال در آبراه را متوجه حملات آمریکا به ایران دانسته است. سخنگوی سپاه همچنین مدعی شده بخش بزرگی از زیرساخت‌ها و پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه هدف موشک‌ها و پهپادهای ایران قرار گرفته و ناوهای آمریکایی نیز از خلیج فارس فاصله گرفته‌اند.

این بخش از سخنان محبی بازتاب ارزیابی نظامی جمهوری اسلامی است. منابع مستقل وقوع حملات متقابل ایران و آمریکا به اهداف دریایی و نظامی را تأیید کرده‌اند، اما ادعای اینکه «اکثر پایگاه‌های آمریکا از حیز انتفاع خارج شده‌اند» در منابع مستقل بررسی‌شده تأیید نشده است. رویترز و آسوشیتدپرس در شهریور از حملات ایران به اهداف آمریکایی و همچنین حملات آمریکا به نفتکش‌های ایرانی گزارش داده‌اند؛ ارتش آمریکا نیز گفته موشک‌های شلیک‌شده به ناوهایش به آنها اصابت نکرده‌اند.

آمار مهم: ۱۲۵ کشتی در روز به فقط ۲ کشتی رسید

اما وضعیت خود تنگه هرمز را می‌توان با داده‌های قابل سنجش بررسی کرد.

براساس داده‌های کشتیرانی Kpler که رویترز منتشر کرده، پیش از آغاز درگیری در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ به‌طور متوسط حدود ۱۲۵ کشتی تجاری بزرگ در روز از تنگه هرمز عبور می‌کردند؛ رقمی شامل نفتکش‌ها، کشتی‌های حمل LNG، فله‌برها و کشتی‌های کانتینری. این آبراه در شرایط عادی مسیر انتقال حدود یک‌پنجم نفت خام و گاز طبیعی مایع روزانه جهان محسوب می‌شد.

مقایسه این رقم با وضعیت اخیر قابل توجه است.

دوشنبه ۲۱ سپتامبر تنها دو کشتی کالایی در داده‌های قابل مشاهده از تنگه عبور کردند؛ یک روز قبل تعداد آنها ۱۰ فروند بود. رویترز هشدار داده که این ارقام کشتی‌هایی را که سامانه AIS خود را خاموش کرده‌اند شامل نمی‌شود، بنابراین نمی‌توان آنها را معادل کل تردد واقعی دانست.

در آخر هفته قبل از آن نیز تنها ۱۷ کشتی کالایی عبور قابل ردیابی داشتند، در حالی که در آخر هفته قبلی تعداد آنها ۳۷ فروند بود.

بنابراین ادعای محبی درباره سقوط شدید رفت‌وآمد دریایی از نظر روند کلی با داده‌های مستقل سازگار است.

آیا آمریکا «حتی چند ساعت» نتوانسته هرمز را باز کند؟

این تعبیر نیاز به دقت بیشتری دارد.

تنگه هرمز در ماه‌های اخیر هرگز به معنای مطلق و بدون استثنا فاقد رفت‌وآمد نبوده است. برای نمونه، در ۲۴ ژوئن تعداد ترددهای قابل ثبت به ۶۲ مورد در یک روز رسید که در آن مقطع بالاترین رقم از زمان آغاز جنگ بود. در ماه‌های بعد نیز کشتی‌های مختلف به‌صورت محدود از آبراه عبور کرده‌اند.

بنابراین از نظر فنی بهتر است گفته شود آمریکا و متحدانش نتوانسته‌اند تردد عادی و پایدار قبل از جنگ را احیا کنند، نه اینکه هیچ‌گاه قادر به ایجاد مسیر عبور حتی برای چند ساعت نبوده‌اند.

این تفاوت مهم است؛ زیرا افت از حدود ۱۲۵ کشتی در روز به ارقامی تک‌رقمی یا حتی دو کشتی، خود به اندازه کافی نشان‌دهنده شدت اختلال است و برای اثبات آن نیازی به توصیف وضعیت به‌عنوان تعطیلی صددرصدی وجود ندارد.

آیا فقط نفت شرکای ایران از تنگه عبور می‌کند؟

محبی در اظهارات خود گفته است اکنون نفت کشورهای مورد تأیید یا شرکای تجاری ایران با اجازه تهران امکان عبور پیدا می‌کند.

داده‌های عمومی کشتیرانی امکان تأیید مستقل این ادعا را فراهم نمی‌کنند.

برای مثال رویترز گزارش داده که در هفته منتهی به ۱۳ سپتامبر ۲۲ نفتکش حامل حدود ۴۲ میلیون بشکه نفت عربستان از تنگه هرمز خارج شدند. همچنین بخشی از صادرات نفت عراق و دیگر تولیدکنندگان منطقه نیز با وجود محدودیت‌ها ادامه داشته است.

از اطلاعات ردیابی عمومی نمی‌توان مشخص کرد این کشتی‌ها دقیقاً براساس چه توافق، مجوز یا هماهنگی امنیتی عبور کرده‌اند. بنابراین می‌توان گفت ایران توان قابل توجهی برای محدود کردن مسیر دارد، اما ادعای اینکه تمام تردد موجود منحصراً با اجازه تهران انجام می‌شود، از روی داده‌های آزاد قابل اثبات نیست.

روایت متفاوت آمریکا؛ جریان نفت افزایش یافته است

در مقابل روایت تهران، فرماندهی مرکزی آمریکا در هفته گذشته مدعی شده بود جریان نفت و LNG از هرمز به بالاترین سطح در شش ماه گذشته رسیده است.

رویترز در بررسی این موضوع نوشت داده‌های مستقل کشتیرانی تصویر متفاوتی ارائه می‌دهند؛ تعداد قابل مشاهده کشتی‌های عبوری در همان مقطع نسبت به هفته قبل کاهش یافته بود، هرچند حجم صادرات نفت عربستان افزایش پیدا کرده بود.

این تفاوت احتمالاً بخشی از آن به معیار اندازه‌گیری برمی‌گردد.

تعداد کشتی‌های عبوری، حجم نفت جابه‌جا‌شده و نفتکش‌هایی که با AIS خاموش حرکت می‌کنند سه شاخص متفاوت‌اند. ممکن است تعداد شناورها کم باشد اما چند نفتکش بسیار بزرگ حجم بالایی نفت حمل کنند.

به همین دلیل نه آمار آمریکا و نه ادعای ایران را بدون مشخص کردن شاخص مورد استفاده نمی‌توان به‌تنهایی تصویر کامل وضعیت دانست.

جنگ نفتکش‌ها دوباره هرمز را ناامن کرد

در هفته‌های اخیر درگیری دریایی نیز شدت گرفته است.

۹ سپتامبر، رویترز گزارش داد ایران اعلام کرده ۱۰ کشتی در اطراف هرمز را هدف قرار داده و آمریکا نیز پنج نفتکش ایرانی را مورد حمله قرار داده است؛ شدیدترین موج حمله به کشتیرانی از زمان شروع جنگ. این تحولات قیمت نفت برنت را دوباره از مرز ۱۰۰ دلار عبور داد.

چند روز بعد نیز حملات دیگری به نفتکش‌ها گزارش شد که مسئولیت برخی از آنها مشخص نشد.

همین ریسک امنیتی یکی از دلایل اصلی خودداری شرکت‌های کشتیرانی و بیمه‌گران از بازگشت گسترده به مسیر هرمز است. حتی اگر مسیر از نظر فیزیکی قابل عبور باشد، افزایش حق بیمه، خطر حمله و احتمال توقیف یا بازرسی می‌تواند شرکت‌های تجاری را از ورود منصرف کند.

نفت همچنان به کوچک‌ترین خبر هرمز واکنش نشان می‌دهد

اهمیت تنگه هرمز را می‌توان از رفتار قیمت نفت نیز مشاهده کرد.

روز پنجشنبه ۲۴ سپتامبر، پس از افزایش دوباره نگرانی‌ها درباره عرضه خاورمیانه، نفت برنت ۳.۴ درصد بالا رفت و روی ۱۰۶ دلار و ۶۰ سنت بسته شد. اما جمعه ۲۵ سپتامبر، با افزایش امیدها به مسیر دیپلماتیک میان تهران و واشینگتن، قیمت برنت حدود ۲.۱ درصد کاهش یافت و به ۱۰۴ دلار و ۳۲ سنت رسید.

این نوسان شدید نشان می‌دهد بازار جهانی هنوز هرمز را یکی از اصلی‌ترین ریسک‌های عرضه انرژی می‌داند.

هر خبری درباره بازگشایی مسیر، مذاکره یا افزایش عبور نفتکش‌ها قیمت‌ها را پایین می‌آورد و هر حمله تازه یا شکست مذاکرات می‌تواند آنها را دوباره بالا ببرد.

«پیروزی در جنگ»؛ یک ارزیابی سیاسی و نظامی، نه واقعیت قابل اندازه‌گیری واحد

محبی تأکید کرده از نگاه سپاه، ایران در جنگ پیروز شده و اکنون قصد دارد نتیجه آن را به بازدارندگی دائمی تبدیل کند. او پیش‌تر نیز گفته بود جنگ از نظر سپاه پایان نیافته و این نیرو برای یک درگیری طولانی‌مدت آماده است.

این برداشت را باید به‌عنوان موضع سپاه بیان کرد.

واشینگتن نیز ارزیابی متفاوتی ارائه کرده و عملیات‌های خود علیه اهداف نظامی و نفتی ایران را موفق توصیف کرده است. سنتکام در شهریور از تکمیل موجی از حملات به اهداف مرتبط با سپاه خبر داده بود.

بنابراین مفهوم «پیروزی» در این جنگ به معیار انتخاب‌شده بستگی دارد؛ اهداف نظامی، میزان خسارات، توان ادامه عملیات، وضعیت کشتیرانی، اقتصاد و نتیجه سیاسی هر کدام تصویر متفاوتی ارائه می‌دهند.

هرمز هنوز مهم‌ترین برگ فشار منطقه‌ای است

با کنار گذاشتن روایت‌های سیاسی دو طرف، یک واقعیت قابل اندازه‌گیری باقی می‌ماند: تنگه هرمز هنوز با شرایط عادی فاصله بسیار زیادی دارد.

عبور روزانه حدود ۱۲۵ کشتی بزرگ پیش از جنگ به ترددهای تک‌رقمی در برخی روزهای شهریور رسیده است. شرکت‌های کشتیرانی همچنان با ریسک بالا روبه‌رو هستند و قیمت نفت نیز به هر خبر مربوط به این آبراه واکنش فوری نشان می‌دهد.

از این جهت، سخنان تازه سخنگوی سپاه نشان می‌دهد تهران همچنان وضعیت هرمز را بخشی اساسی از موازنه فشار با واشینگتن می‌داند.

اما میان این واقعیت و ادعاهایی مانند «کنترل مطلق آبراه»، «عبور صرفاً با اجازه ایران» یا تعیین قطعی برنده جنگ تفاوت وجود دارد. داده‌های مستقل کاهش شدید تردد و ناتوانی در بازگشت شرایط عادی را تأیید می‌کنند؛ درباره سایر ادعاها، هنوز اطلاعات مستقل و کافی برای نتیجه‌گیری قطعی منتشر نشده است.