زلزله در فوتبال آسیا؛ انتخابی جام جهانی عوض می‌شود؟ «لیگ ملت‌های آسیا» مسیر ایران را زیرورو می‌کند

اصل ایده لیگ ملت‌های آسیا خبر کاملاً تازه‌ای نیست. AFC در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵ رسماً اعلام کرده بود قصد دارد رقابتی با عنوان Nations League راه‌اندازی کند تا تیم‌های ملی به جای بخشی از بازی‌های دوستانه کم‌اهمیت، مسابقات منظم‌تر و متوازن‌تری داشته باشند. در آن زمان جزئیات فرمت مشخص نشده بود. 

حالا ESPN مدعی است به پیش‌نویس تفصیلی طرح دست یافته؛ پیش‌نویسی که نشان می‌دهد AFC از یک تورنمنت جانبی بسیار فراتر رفته و می‌خواهد لیگ ملت‌ها را به ستون اصلی فوتبال ملی آسیا تبدیل کند.

طبق طرح فعلی، ۴۷ عضو AFC در سه سطح قرار می‌گیرند:

سطح سوم نیز طبق پیش‌نویس به سه گروه تقسیم می‌شود. در سطوح بالاتر، دیگر تقسیم‌بندی سنتی غرب و شرق آسیا وجود نخواهد داشت و تیم‌ها بر اساس سیدبندی در مجموعه‌ای واحد قرار می‌گیرند. 

انقلاب در انتخابی جام جهانی؛ ۶ تیم مستقیم صعود می‌کنند

مهم‌ترین قسمت طرح به جام جهانی مربوط است.

اولین دوره لیگ ملت‌های آسیا که نقش انتخابی جام جهانی را خواهد داشت برای فصل ۳۳-۲۰۳۲ در نظر گرفته شده است. در این دوره، ۱۸ تیم سطح یک هر کدام ۱۲ مسابقه انجام می‌دهند؛ شش بازی در خانه و شش مسابقه خارج از خانه

در پایان:

شش تیم اول سطح یک مستقیماً راهی جام جهانی می‌شوند.

یک نکته در متن‌های اولیه فارسی نیاز به اصلاح دارد؛ طبق گزارش ESPN و چند بازنشر مستقل از پیش‌نویس، تیم‌های هفتم تا دهم، نه هشتم تا دهم، وارد پلی‌آف چهارتیمی می‌شوند.

این چهار تیم در یک مینی‌لیگ دوره‌ای رقابت خواهند کرد؛ دو تیم اول دو سهمیه مستقیم بعدی آسیا را می‌گیرند و تیم سوم به پلی‌آف بین‌قاره‌ای می‌رود. 

یعنی در مدل پیشنهادی:

رتبه‌های ۱ تا ۶: صعود مستقیم
رتبه‌های ۷ تا ۱۰: پلی‌آف
دو تیم اول پلی‌آف: صعود مستقیم
تیم سوم پلی‌آف: پلی‌آف بین‌قاره‌ای

در صورت اجرایی شدن همین فرمت، مرحله اصلی انتخابی دیگر متشکل از چند گروه جداگانه نخواهد بود و عملکرد تیم‌ها در ساختار لیگ ملت‌ها تعیین‌کننده می‌شود.

ایران دیگر فقط با چند تیم یک گروه بازی نمی‌کند

این تغییر برای تیم ملی ایران اهمیت زیادی دارد.

در انتخابی جام جهانی ۲۰۲۶، ۱۸ تیم مرحله سوم به سه گروه شش‌تیمی تقسیم شدند. ایران در همان ساختار توانست سهمیه جام جهانی را به دست آورد. AFC نیز صعود ایران و ازبکستان از گروه خود را در گزارش رسمی مسیر جام جهانی ثبت کرده است. 

اما مدل جدید احتمال «قرعه آسان یا سخت» در یک گروه شش‌تیمی را تا حد زیادی کاهش می‌دهد. تیم‌های سطح یک در یک ساختار قاره‌ای قرار خواهند گرفت و مسابقات بر اساس سیدها و برنامه‌ای متوازن تنظیم می‌شوند.

بنابراین ایران ممکن است در یک دوره واحد با چند قدرتی مانند ژاپن، کره جنوبی، استرالیا، عربستان، ازبکستان و قطر مواجه شود.

از یک سو این اتفاق کیفیت بازی‌های ملی را افزایش می‌دهد؛ از سوی دیگر حاشیه امنیت تیم‌های بزرگ کمتر می‌شود.

آیا ایران قطعاً در سطح یک قرار می‌گیرد؟

خیر؛ دست‌کم در حال حاضر چنین چیزی رسماً قطعی نشده است.

با توجه به جایگاه تاریخی ایران در فوتبال آسیا و حضور مستمر در مراحل نهایی انتخابی جام جهانی، قرار گرفتن ایران در بالاترین سطح بسیار محتمل به نظر می‌رسد، اما AFC در پیش‌نویس خود نمی‌خواهد ترکیب اولیه لیگ‌ها را صرفاً بر اساس رده‌بندی فیفا تعیین کند.

برای این منظور یک دوره آزمایشی در ۲۹-۲۰۲۸ پیش‌بینی شده است و نتایج مسابقات انتخابی مشترک مبنای اصلی تعیین سطوح خواهند بود. 

بنابراین تیم ملی ایران باید جایگاه خود را داخل زمین تثبیت کند.

دوره آزمایشی ۲۰۲۸؛ پل عبور از سیستم قدیمی به لیگ ملت‌ها

AFC نمی‌خواهد ساختار فعلی را یک‌باره کنار بگذارد.

بر اساس پیش‌نویس، در فصل ۲۹-۲۰۲۸ یک دوره انتقالی برگزار خواهد شد که همچنان در سطح اول شامل سه گروه شش‌تیمی است.

دو تیم نخست هر گروه مستقیماً به جام جهانی ۲۰۳۰ صعود خواهند کرد. سپس چهار تیم برتر بعدی وارد پلی‌آفی می‌شوند که نمونه اولیه سیستم آینده است؛ دو تیم اول این مرحله سهمیه مستقیم می‌گیرند و تیم سوم به پلی‌آف بین‌قاره‌ای می‌رود. همزمان سازوکار صعود و سقوط نیز آزمایش می‌شود. 

نتایج همین دوره قرار است ترکیب اولین لیگ ملت‌های رسمی در سال ۲۰۳۰ را مشخص کند.

جام ملت‌های آسیا هم زیرورو می‌شود

تغییر فقط به جام جهانی محدود نیست.

نسخه سال ۲۰۳۰ لیگ ملت‌ها قرار است انتخابی جام ملت‌های آسیا باشد. هر تیم در این دوره شش مسابقه، شامل سه بازی خانگی و سه بازی خارج از خانه، انجام می‌دهد.

طبق طرح:

تمام ۱۸ تیم سطح یک مستقیم به جام ملت‌های آسیا می‌روند و شش تیم برتر سطح دو نیز سهمیه می‌گیرند؛ در مجموع همان ۲۴ تیمی که در مرحله نهایی جام ملت‌ها حضور خواهند داشت.

این یعنی عضویت در سطح یک علاوه بر کیفیت حریفان، امتیاز بسیار بزرگی خواهد داشت؛ حضور در جام ملت‌ها عملاً تضمین می‌شود.

جام ملت‌های ۲۰۳۱ به ۲۰۳۲ منتقل می‌شود؟

این بخش از گزارش ESPN نیز با اتفاقات رسمی قبلی AFC همخوانی دارد.

طبق پیش‌نویس، جام ملت‌های آسیا که قرار بود در سال ۲۰۳۱ برگزار شود به ۲۰۳۲ منتقل خواهد شد.

AFC پیش‌تر در مارس ۲۰۲۶ رسماً فرآیند انتخاب میزبان جام ملت‌های ۲۰۳۱ و ۲۰۳۵ را متوقف کرده بود و دلیل آن را مذاکرات با فیفا درباره انتقال دوره‌های آینده جام ملت‌ها به سال‌های زوج عنوان کرد. 

بنابراین انتقال ۲۰۳۱ به ۲۰۳۲ صرفاً یک شایعه جدید نیست و پیش از انتشار پیش‌نویس لیگ ملت‌ها نیز زمینه رسمی آن فراهم شده بود.

قهرمان لیگ ملت‌های آسیا چگونه مشخص می‌شود؟

لیگ ملت‌ها فقط یک رقابت انتخابی نخواهد بود.

در پایان هر دوره، هشت تیم برتر سطح یک وارد مرحله حذفی می‌شوند.

یک‌چهارم نهایی به صورت رفت‌وبرگشت برگزار خواهد شد و سپس چهار تیم راه‌یافته به نیمه‌نهایی در یک محل متمرکز برای رسیدن به فینال و قهرمانی رقابت می‌کنند. 

به این ترتیب حتی تیمی که سهمیه جام جهانی یا جام ملت‌ها را زودتر تضمین کرده باشد، همچنان برای قهرمانی لیگ ملت‌ها انگیزه خواهد داشت.

صعود و سقوط؛ حتی قدرت‌های بزرگ هم مصون نیستند

یکی دیگر از بخش‌های جذاب فرمت، سیستم صعود و سقوط است.

دو تیم برتر سطوح پایین‌تر به صورت مستقیم صعود می‌کنند و دو تیم انتهای سطوح بالاتر سقوط خواهند کرد. چهار تیم بعدی نزدیک به منطقه سقوط نیز باید برابر چهار تیم برتر بعدی سطح پایین‌تر پلی‌آف بدهند. 

بنابراین اگر یک تیم قدرتمند چند سال عملکرد ضعیفی داشته باشد، می‌تواند از سطح اول خارج شود.

این تفاوت بزرگی با ساختار فعلی فوتبال آسیاست که در آن تیم‌های بزرگ تقریباً در هر دوره انتخابی دوباره از نقطه‌ای مشابه شروع می‌کنند.

چرا AFC تقسیم‌بندی غرب و شرق را کنار می‌گذارد؟

در طرح پیشنهادی هیچ منطقه‌بندی جغرافیایی وجود ندارد.

AFC معتقد است تعداد تیم‌ها در مناطق مختلف قاره برابر نیست و سطح فوتبال نیز تفاوت زیادی دارد. بنابراین تقسیم کشورهای غرب، مرکز، جنوب‌شرق و شرق آسیا همیشه نمی‌تواند مسابقات متوازنی ایجاد کند. 

مدل جدید قرار است تیم‌ها را بر اساس سیدبندی مقابل حریفانی از نقاط مختلف آسیا قرار دهد.

برای ایران، این یعنی احتمال سفرهای بیشتر به شرق آسیا و حتی استرالیا؛ مسئله‌ای که از نظر مسافت و ریکاوری بازیکنان چالش‌برانگیز است، اما در مقابل تعداد بازی‌های سطح بالا نیز افزایش می‌یابد.

لیگ ملت‌های آسیا برای ایران خوب است یا بد؟

از منظر فنی، بزرگ‌ترین فرصت ایران حذف بخش مهمی از بازی‌های دوستانه کم‌کیفیت و جایگزینی آنها با مسابقات رسمی برابر تیم‌های قدرتمند خواهد بود.

تیمی که هدفش موفقیت در جام جهانی است، برای رشد به مسابقات بیشتری برابر ژاپن، کره جنوبی، استرالیا و سایر تیم‌های درجه یک احتیاج دارد.

اما این مدل یک ریسک هم دارد؛ مسیر صعود دیگر به اندازه گذشته وابسته به یک قرعه گروهی مساعد نیست. در جدول ۱۸ تیمی، ثبات در طول ۱۲ مسابقه اهمیت بسیار بیشتری خواهد داشت.

برای ایران، رتبه ششم مرز طلایی صعود مستقیم است و سقوط تا رتبه‌های هفتم تا دهم تیم را وارد پلی‌آف پرریسک می‌کند.

انقلاب AFC هنوز نهایی نشده است

مهم‌ترین نکته در انتشار این خبر همین است: جزئیات مطرح‌شده هنوز مصوبه نهایی AFC نیستند.

آنچه رسمی است، تصمیم کلی کنفدراسیون برای ایجاد لیگ ملت‌های آسیاست؛ AFC این موضوع را از دسامبر ۲۰۲۵ تأیید کرده است. اما ساختار ۱۸+۱۸+۱۱، مسیر سهمیه‌های جام جهانی، نحوه پلی‌آف‌ها و دوره آزمایشی از پیش‌نویسی می‌آید که ESPN مشاهده کرده و قرار است روز سه‌شنبه برای اتحادیه‌های عضو تشریح شود. 

به همین دلیل ممکن است پس از نظرخواهی فدراسیون‌ها، جزئیات آن تغییر کند.

با این حال اگر طرح در شکل فعلی تصویب شود، فوتبال ملی آسیا وارد دوران کاملاً متفاوتی خواهد شد؛ لیگ ملت‌ها دیگر یک جام تشریفاتی شبیه بازی‌های دوستانه نخواهد بود، بلکه مسیر اصلی جام جهانی و جام ملت‌ها خواهد شد.