جنجال ملوان و تراکتور؛ وقتی توهین سکوها فوتبال را تعطیل می‌کند | وعده‌های مهدی تاج چه شد؟

دیدار ملوان و تراکتور در هفته نهم لیگ برتر قرار بود ساعت ۱۷ روز یکشنبه ۲۶ مهر برگزار شود؛ اما پیش از آغاز مسابقه، شعارهای توهین‌آمیز گروهی از تماشاگران علیه تراکتور و به‌ویژه شجاع خلیل‌زاده، فضای ورزشگاه را متشنج کرد.

گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد بازیکنان تراکتور در اعتراض به شرایط به رختکن رفتند. تلاش‌های مازیار زارع، سرمربی ملوان، گفت‌وگوی او با جواد نکونام، سرمربی تراکتور، و رایزنی عوامل برگزاری نیز به آغاز مسابقه منجر نشد.

در نهایت، پس از حدود ۴۰ دقیقه بلاتکلیفی، مسابقه بدون آنکه سوت آغاز آن به صدا دربیاید، لغو شد.

باشگاه تراکتور در بیانیه‌های خود، شعارهای مطرح‌شده را قومیتی و تبعیض‌آمیز توصیف کرده و خواستار رسیدگی قانونی شده است. بررسی ماهیت دقیق شعارها، مسئولیت افراد و عملکرد برگزارکنندگان اکنون بخشی از موضوع رسیدگی انضباطی است.

این اتفاق تفاوت مهمی با یک مسابقه نیمه‌تمام دارد: بازی اساساً شروع نشد. بنابراین تعیین نتیجه آن به بررسی مقررات مربوط به برگزار نشدن مسابقه، گزارش داور و ناظر و دلایل امتناع از حضور در زمین وابسته خواهد بود.

نتیجه بازی ملوان و تراکتور چه شد؟ پرونده در کمیته انضباطی

تا زمان تنظیم این گزارش در چهارشنبه ۲۹ مهر، نتیجه انضباطی نهایی مسابقه اعلام نشده است.

بر اساس گزارش تسنیم در ۲۸ مهر، کمیته انضباطی از مدیران دو باشگاه، داور، ناظر مسابقه و مسئولان سازمان لیگ دعوت کرده است تا پنجشنبه ۳۰ مهر توضیحات خود را ارائه دهند.

همچنین طبق این گزارش و با استناد به ماده ۶۲ آیین‌نامه انضباطی، انتظار می‌رود تصمیم نهایی در مهلت مقرر، تا دوشنبه هفته آینده اعلام شود. هر دو باشگاه نیز خواستار صدور رأی سه بر صفر به سود خود شده‌اند.

اصرار دو طرف بر نتیجه مطلوبشان قابل انتظار است، اما هیچ‌یک از این درخواست‌ها به معنای اثبات حقانیت حقوقی آن باشگاه نیست.

مسئولیت کمیته انضباطی این است که با بررسی گزارش‌های رسمی و شواهد موجود، مشخص کند چه رفتاری موجب برگزار نشدن بازی شده و مقررات چه پیامدی برای آن پیش‌بینی کرده‌اند.

وعده مهدی تاج درباره بلیت‌فروشی و صندلی‌های شماره‌دار چه شد؟

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های ماجرای ملوان و تراکتور، بازگشت دوباره بحث کنترل تماشاگران به صدر اخبار فوتبال ایران است.

مهدی تاج، رئیس فدراسیون فوتبال، ششم اردیبهشت ۱۴۰۴ اعلام کرده بود که باشگاه‌ها باید برای شناسایی تماشاگران از سامانه مبتنی بر کد ملی استفاده کنند و هر فرد روی صندلی مشخص‌شده در بلیت خود بنشیند.

او هشدار داده بود که بدون اجرای این الزامات، برگزاری مسابقات فصل آینده با مشکل مواجه خواهد شد.

دو روز بعد نیز تاج بر ضرورت بلیت‌فروشی الکترونیکی و استفاده از دوربین‌های شناسایی چهره تأکید کرد.

اکنون بیش از یک سال از آن اظهارات گذشته است، اما اتفاقات ورزشگاه انزلی دوباره ضرورت بررسی میزان اجرای این وعده‌ها را نشان داده است.

البته نمی‌توان بدون گزارش جامع ادعا کرد در هیچ ورزشگاهی صندلی شماره‌دار یا سامانه شناسایی تماشاگر وجود ندارد. پرسش دقیق‌تر این است که این زیرساخت‌ها در چند ورزشگاه به‌صورت کامل و قابل اتکا فعال هستند و در حوادث واقعی چه کمکی به شناسایی افراد متخلف می‌کنند؟

انتشار گزارش عملکرد این سامانه‌ها از سوی فدراسیون و سازمان لیگ می‌تواند میزان پیشرفت برنامه‌ها را روشن کند.

فدراسیون فوتبال و سازمان لیگ چه مسئولیتی دارند؟

مدیریت رفتار تماشاگران تنها به چند دقیقه قبل از آغاز مسابقه محدود نمی‌شود.

برگزارکننده باید پیش از ورود هواداران، سازوکار کنترل ظرفیت ورزشگاه، بازرسی، جانمایی تماشاگران و رسیدگی به رفتارهای خطرناک را مشخص کرده باشد.

در جریان مسابقه نیز باید هماهنگی میان مسئولان انتظامی، ناظر، داور و مدیران اجرایی وجود داشته باشد.

اگر این هماهنگی شکل نگیرد، ممکن است یک درگیری یا رفتار توهین‌آمیز به بحرانی تبدیل شود که امکان برگزاری مسابقه را از بین ببرد.

نکته مهم این است که مسئولیت فدراسیون، سازمان لیگ، باشگاه میزبان و عوامل اجرایی یکسان نیست و باید مطابق مقررات هر بخش تعیین شود.

بااین‌حال، در سطح سیاست‌گذاری، فدراسیون و سازمان لیگ وظیفه دارند معیارهای روشن و قابل اجرای برگزاری مسابقات را تعریف و بر رعایت آنها نظارت کنند.

اتفاق انزلی نشان می‌دهد صرف وجود دستورالعمل، بدون آمادگی اجرایی و امکان مداخله مؤثر، برای پیشگیری از بحران کافی نیست.

نقش داور در ماجرای ملوان و تراکتور؛ آیا امکان جلوگیری از لغو بازی وجود داشت؟

در متن انتقادی مطرح‌شده، عملکرد داور یکی از موضوعات اصلی است. اما برای ارزیابی مسئولیت او باید حدود اختیارات قانونی و شرایط واقعی ورزشگاه را در نظر گرفت.

بر اساس قانون پنجم هیئت بین‌المللی فوتبال (IFAB)، داور اختیار تصمیم‌گیری درباره شروع، توقف یا لغو مسابقه در شرایطی را دارد که اتفاقات بیرونی بر برگزاری آن اثر بگذارد.

اختیارات انضباطی داور نیز محدود به زمان جریان بازی نیست و از مرحله پیش از آغاز مسابقه در چارچوب قانون اعمال می‌شود.

بنابراین، استدلال مبنی بر اینکه داور پیش از سوت آغاز هیچ اختیار قانونی ندارد، دقیق نیست.

در مقابل، وجود اختیار قانونی به این معنا نیست که داور به‌تنهایی بتواند گروهی از تماشاگران را کنترل کند. اجرای تصمیمات او به همکاری برگزارکننده و عوامل امنیتی وابسته است.

باشگاه تراکتور نیز در بیانیه ۲۸ مهر خود با استناد به قانون پنجم IFAB، خواستار بررسی عملکرد داور و ناظر مسابقه شده است.

این درخواست باید در کنار گزارش رسمی داور، اقدامات انجام‌شده برای آرام‌سازی ورزشگاه و تصمیم‌های مدیران باشگاه‌ها بررسی شود.

پروتکل فیفا برای مقابله با شعارهای نژادپرستانه چیست؟

فدراسیون جهانی فوتبال برای مقابله با رفتارهای نژادپرستانه، سازوکار مشخصی را معرفی کرده است.

در پروتکل سه‌مرحله‌ای فیفا، پس از گزارش رفتار تبعیض‌آمیز، ابتدا امکان توقف مسابقه و اعلام هشدار عمومی وجود دارد.

اگر رفتار ادامه پیدا کند، مسابقه تعلیق می‌شود و در صورت استمرار تخلف، امکان لغو آن پس از هماهنگی با مسئولان مربوط پیش‌بینی شده است.

هدف این سازوکار، جلوگیری از عادی شدن توهین و فراهم کردن فرآیندی مشخص برای رسیدگی است.

البته پرونده ملوان و تراکتور یک تفاوت اساسی دارد: شعارها و اعتراض‌ها پیش از سوت آغاز رخ دادند. به همین دلیل، نحوه اعمال مقررات مربوط به مسابقه آغازنشده باید با توجه به آیین‌نامه مسابقات و صلاحیت ارکان انضباطی بررسی شود.

تجربه بین‌المللی نیز نشان می‌دهد برخورد با رفتار تبعیض‌آمیز تنها به تذکر محدود نیست.

برای نمونه، فیفا در اکتبر ۲۰۲۶ درباره شعارهای اسلام‌ستیزانه در مسابقه دوستانه اسپانیا و مصر، جریمه مالی و محدودیت ظرفیت تماشاگران را اعمال کرد.

این مثال نشان می‌دهد در چارچوب مقررات مربوط، امکان استفاده از مجازات‌های متنوع وجود دارد؛ هرچند نوع برخورد در فوتبال ایران باید بر اساس مقررات قابل اعمال و واقعیت‌های احرازشده همان پرونده تعیین شود.

تراکتور و ملوان؛ هر دو باشگاه چه می‌گویند؟

پس از لغو مسابقه، مدیران دو باشگاه مواضع متفاوتی اتخاذ کردند.

محمدرضا زنوزی، مالک تراکتور، رفتار توهین‌آمیز گزارش‌شده را محکوم کرد و هشدار داد در صورت صدور رأی سه بر صفر به زیان تیمش، موضوع کناره‌گیری از لیگ برتر را مطرح خواهد کرد.

در سوی مقابل، اشکان پوررشید، مالک ملوان، خواستار رسیدگی بر اساس قانون شد و نسبت به احتمال تأثیرگذاری فشارها یا روابط خارج از چارچوب مقررات هشدار داد.

این اظهارات نشان می‌دهد اختلاف درباره نتیجه مسابقه به سطح مدیریت دو باشگاه رسیده است.

با این حال، صرف طرح احتمال نفوذ یا فشار از سوی یکی از طرف‌ها، دلیل اثبات وقوع چنین اقدامی نیست.

از منظر حقوق ورزشی، رسیدگی مستقل و مستند به پرونده اهمیت دارد؛ زیرا نتیجه مسابقه نباید تحت تأثیر تهدید به انصراف، فضای رسانه‌ای یا فشار هواداران تعیین شود.

همچنین باید میان مسئولیت احتمالی تماشاگران متخلف و رفتار اعضای باشگاه‌ها تفاوت گذاشت. بررسی یکی از این موضوعات نباید مانع رسیدگی به دیگری شود.

چگونه می‌توان جلوی تکرار حوادث ورزشگاهی را گرفت؟

یکی از ایرادهای واردشده در تحلیل‌های انتقادی فوتبال ایران، فاصله میان وعده‌های مدیریتی و سازوکارهای اجرایی است.

برای کاهش این فاصله، چند اقدام مشخص قابل بررسی است:

• ایجاد نظام بلیت‌فروشی معتبر با اتصال هر بلیت به یک هویت مشخص و رعایت الزامات حفاظت از اطلاعات شخصی.

• اجرای واقعی جانمایی تماشاگران و کنترل ظرفیت، به‌جای اکتفا به درج شماره صندلی روی بلیت.

• تدوین دستورالعمل واحد برای مواجهه با توهین‌های تبعیض‌آمیز، همراه با آموزش داوران، ناظران و مسئولان برگزاری.

• شناسایی و رسیدگی قانونی به رفتار افراد متخلف، به‌جای تعمیم مسئولیت به تمام هواداران یک باشگاه.

• انتشار شفاف آرای انضباطی و دلایل آنها، همراه با رعایت حق دفاع و امکان اعتراض قانونی.

کارآمدی چنین برنامه‌ای به اجرای پیوسته آن وابسته است.

اگر پس از هر حادثه تنها جریمه‌ای صادر شود، اما وضعیت زیرساخت‌ها و فرآیندهای اجرایی تغییر نکند، تضمینی برای کاهش تکرار رفتارهای مشابه وجود نخواهد داشت.

آیا حکم سه بر صفر مشکل فوتبال ایران را حل می‌کند؟

صرف‌نظر از اینکه کمیته انضباطی چه تصمیمی درباره مسابقه ملوان و تراکتور می‌گیرد، پیامدهای این پرونده به جدول لیگ محدود نیست.

از یک سو، بازیکنان تراکتور حق دارند انتظار داشته باشند در محیطی عاری از توهین و تبعیض مسابقه دهند.

از سوی دیگر، ملوان نیز به‌عنوان تیمی که برای انجام مسابقه آماده شده بود، حق دارد درباره دلایل برگزار نشدن دیدار و مسئولیت طرف‌های مختلف، رسیدگی قانونی و منصفانه صورت گیرد.

این دو حق لزوماً در تعارض با یکدیگر نیستند.

رسیدگی انضباطی می‌تواند درباره نتیجه مسابقه و رفتارهای مشخص تصمیم بگیرد، اما اصلاح شرایط ورزشگاه‌ها نیازمند اقدامات مدیریتی جداگانه است.

برای نمونه، اگر مشخص شود بخشی از مشکل ناشی از نبود فرآیند مؤثر هشدار به تماشاگران بوده، صرف اعلام نتیجه مسابقه نمی‌تواند آن نقص اجرایی را برطرف کند.

همچنین اگر افرادی مرتکب توهین قومیتی شده باشند، شناسایی و برخورد متناسب با رفتار آنها می‌تواند اثر پیشگیرانه بیشتری نسبت به اقدامات صرفاً نمایشی داشته باشد.

جمع‌بندی؛ فوتبال ایران به چیزی فراتر از جریمه نیاز دارد

لغو دیدار ملوان و تراکتور در ۲۶ مهر ۱۴۰۵ بار دیگر نشان داد که مدیریت فضای ورزشگاه، بخشی جدایی‌ناپذیر از برگزاری مسابقه فوتبال است.

توهین‌های گزارش‌شده، ترک زمین از سوی تراکتور، تلاش ناموفق برای آغاز دیدار و اختلاف دو باشگاه درباره نتیجه، اکنون پرونده‌ای را شکل داده که کمیته انضباطی باید درباره آن تصمیم بگیرد.

اما پرسش مهم‌تر این است که آیا نتیجه رسیدگی می‌تواند به اصلاح فرآیند برگزاری مسابقات نیز منجر شود؟

اگر بلیت‌فروشی الکترونیکی، شناسایی متخلفان، آموزش عوامل اجرایی و اجرای رویه‌های ضدتبعیض به‌صورت مؤثر دنبال نشود، صدور رأی درباره یک مسابقه به‌تنهایی مانع تکرار بحران‌های مشابه نخواهد شد.

اکنون فدراسیون فوتبال فرصتی دارد تا علاوه بر رسیدگی به پرونده انزلی، گزارشی روشن از وضعیت اجرای وعده‌های پیشین درباره کنترل تماشاگران و زیرساخت‌های ورزشگاهی ارائه کند.

فوتبال ایران برای عبور از این چالش تنها به مجازات پس از حادثه نیاز ندارد؛ بلکه باید شرایطی فراهم کند که بازیکنان، داوران و تماشاگران پیش از آغاز هر مسابقه، از وجود یک نظام اجرایی روشن، منصفانه و قابل اعتماد اطمینان داشته باشند.