خبر خوش برای بازار حبوبات؛ سقوط قیمت لوبیا از ۴۵۰ هزار تومان، تولید ایران رکورد زد اما چرا عدس هنوز گران است؟

بازار حبوبات ایران در نخستین روزهای آبان‌ماه با تغییراتی همراه شده که می‌تواند برای تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان اهمیت زیادی داشته باشد. افزایش تولید داخلی در کنار بهبود نسبی شرایط عرضه، زمینه کاهش نرخ برخی محصولات در بازار عمده‌فروشی را فراهم کرده است.

فرامک عزیزکریمی، مدیرکل دفتر امور غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی، اعلام کرده قیمت لوبیا در مبدأ عرضه اکنون به حدود ۲۶۰ تا ۲۷۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم رسیده است.

این در حالی است که به گفته او، قیمت عمده‌فروشی لوبیا در اسفند سال گذشته تا حدود ۴۵۰ هزار تومان افزایش یافته بود.

عزیزکریمی همچنین قیمت عمده‌فروشی نخود را ۱۹۰ تا ۲۰۰ هزار تومان و عدس را حدود ۲۰۰ هزار تومان اعلام کرده است.

بااین‌حال، مقایسه این قیمت‌ها با نرخ فروشگاه‌ها نشان می‌دهد کاهش قیمت در مبدأ لزوماً با همان شدت به بازار مصرف منتقل نشده است.

جدول قیمت حبوبات؛ اختلاف نرخ عمده‌فروشی و خرده‌فروشی چقدر است؟

بررسی نرخ‌های منتشرشده برای پنجم آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد قیمت برخی حبوبات در بازار مصرف همچنان بالاتر از نرخ‌های اعلامی وزارت جهاد کشاورزی است.

تمام قیمت‌ها به تومان برای هر کیلوگرم است. نرخ‌های خرده‌فروشی نمونه‌هایی از بازار هستند و به دلیل تفاوت نوع، کیفیت، منطقه و شرایط فروش، لزوماً مستقیماً با نرخ عمده قابل مقایسه نیستند.

این اختلاف قیمت‌ها اهمیت زنجیره توزیع را نشان می‌دهد. هزینه حمل‌ونقل، بسته‌بندی، انبارداری، درجه‌بندی و سود حلقه‌های مختلف فروش می‌تواند قیمت نهایی را افزایش دهد.

تولید حبوبات ایران ۱۵.۵ درصد رشد کرد؛ چه محصولاتی بیشتر تولید شدند؟

مهم‌ترین تحول بازار حبوبات در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۵، افزایش تولید داخلی بوده است.

طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی، مجموع تولید حبوبات در سال زراعی گذشته حدود ۷۰۲ هزار تن بود، اما امسال با افزایشی نزدیک به ۱۱۰ هزار تن به حدود ۸۱۰ هزار تن رسیده است.

در ترکیب تولید امسال، نخود با ۳۳۰ هزار تن بیشترین سهم را دارد. لوبیا با ۳۲۰ هزار تن در رتبه بعدی قرار گرفته و تولید عدس نیز حدود ۷۵ هزار تن اعلام شده است.

سایر حبوبات، از جمله ماش و باقالی، در مجموع حدود ۸۵ هزار تن تولید داشته‌اند.

بهبود بارندگی‌ها، استفاده از بذر اصلاح‌شده، توسعه مکانیزاسیون و مدیریت آفات از مهم‌ترین دلایل اعلام‌شده برای افزایش تولید هستند.

این رشد می‌تواند فشار بر عرضه داخلی را کاهش دهد، اما میزان تأثیر آن بر قیمت مصرف‌کننده به ترکیب محصولات تولیدی و شرایط توزیع نیز وابسته است.

چرا ایران با وجود تولید ۸۱۰ هزار تن حبوبات همچنان واردکننده است؟

یکی از مهم‌ترین نکات آمار جدید، نزدیکی میزان تولید داخلی به نیاز سالانه کشور است.

براساس محاسبات وزارت جهاد کشاورزی، سرانه مصرف حبوبات برای هر ایرانی حدود ۹ کیلوگرم در سال است. با فرض جمعیت ۹۰ میلیون نفری، نیاز کل کشور به حدود ۸۱۰ هزار تن می‌رسد.

در نگاه نخست، ممکن است این ارقام نشان‌دهنده خودکفایی کامل باشند؛ اما مسئله مهم، تفاوت ترکیب تولید و مصرف است.

برای نمونه، ایران سالانه به حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ هزار تن عدس نیاز دارد، درحالی‌که تولید داخلی آن نزدیک به ۷۵ هزار تن است.

به همین دلیل، حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تن عدس از مسیر واردات تأمین می‌شود.

در مقابل، تولید لوبیا از نیاز سالانه حدود ۲۷۰ هزار تنی کشور بیشتر است و بخشی از تولید نخود و لوبیا نیز در برخی سال‌ها صادر می‌شود.

بنابراین، برابر بودن مجموع تولید و نیاز مصرفی به معنای خودکفایی در تمام انواع حبوبات نیست.

معمای گرانی عدس؛ چرا افزایش تولید مشکل واردات را حل نکرد؟

عدس یکی از مهم‌ترین اقلام مصرفی خانوارهاست، اما تولید آن در ایران با محدودیت‌های فنی و اقتصادی مواجه است.

عزیزکریمی توضیح داده که ارتفاع کوتاه گیاه عدس و مشکلات مکانیزاسیون برداشت، هزینه نیروی کار را افزایش می‌دهد و گسترش سطح زیر کشت را دشوار می‌کند.

مناطق مهم تولید عدس شامل استان‌های آذربایجان شرقی، اردبیل و زنجان هستند.

در چنین شرایطی، حتی افزایش عملکرد مزارع نیز ممکن است برای تأمین تمام نیاز داخلی کافی نباشد.

وابستگی به واردات باعث می‌شود قیمت عدس علاوه بر تولید داخلی، از نرخ ارز، هزینه حمل‌ونقل بین‌المللی و شرایط ثبت سفارش تأثیر بپذیرد.

به همین دلیل، کاهش پایدار قیمت عدس نیازمند ترکیبی از افزایش تولید، توسعه مکانیزاسیون و مدیریت مناسب واردات خواهد بود.

کاهش ۵۰ درصدی مصرف آب لوبیا؛ دستاورد مهم کشاورزی ایران

یکی دیگر از بخش‌های قابل‌توجه اظهارات وزارت جهاد کشاورزی به کاهش مصرف آب در تولید لوبیا مربوط می‌شود.

لوبیا محصولی نسبتاً آب‌بر است و کشت آن در بسیاری از مناطق به منابع آبیاری وابسته است.

براساس اعلام عزیزکریمی، اجرای طرح افزایش بهره‌وری لوبیا با استفاده از آبیاری نوار تیپ، ارقام زودرس و اصلاح روش‌های کشت توانسته مصرف آب را از حدود ۱۶ تا ۱۷ هزار مترمکعب به هفت تا هشت هزار مترمکعب کاهش دهد.

این کاهش نزدیک به ۵۰ درصدی، در صورت تکرار در مقیاس گسترده و حفظ میزان تولید، می‌تواند اهمیت زیادی برای مدیریت بحران آب داشته باشد.

البته میزان صرفه‌جویی واقعی در سطح کشور به وسعت اجرای طرح و شرایط اقلیمی مناطق مختلف وابسته است.

همچنین افزایش تولید نباید به گسترش بی‌ضابطه کشت محصولات آب‌بر در مناطق دارای تنش آبی منجر شود.

کشت پاییزه نخود و عدس؛ راهکار مقابله با خشکسالی

بخش بزرگی از تولید حبوبات ایران به کشت دیم وابسته است.

طبق آمار وزارت جهاد کشاورزی، سالانه حدود ۶۰۰ تا ۶۵۰ هزار هکتار از زمین‌های زراعی به کشت دیم نخود و عدس اختصاص دارد.

این محصولات عمدتاً از رطوبت حاصل از بارندگی استفاده می‌کنند و به همین دلیل تغییر الگوی بارش می‌تواند عملکرد آنها را تحت تأثیر قرار دهد.

یکی از برنامه‌های وزارت جهاد کشاورزی، انتقال تدریجی بخشی از کشت به فصل پاییز و استفاده از ارقام مقاوم به سرماست.

در این روش، گیاه می‌تواند از بارندگی پاییز و زمستان بهره بیشتری ببرد.

آمار طرح پایداری تولید در دیمزارها نیز نشان می‌دهد عملکرد نخود از ۴۷۸ به ۶۴۱ کیلوگرم و عملکرد عدس از ۴۱۹ به ۵۲۹ کیلوگرم در هکتار افزایش یافته است.

این نتایج از ظرفیت افزایش بهره‌وری حکایت دارد، اما موفقیت آن در بلندمدت به پایداری بارندگی‌ها و استمرار حمایت فنی از کشاورزان وابسته خواهد بود.

آینده قیمت حبوبات در آبان و آذر ۱۴۰۵؛ کاهش قیمت ادامه دارد؟

افزایش تولید داخلی می‌تواند زمینه ثبات یا کاهش قیمت برخی حبوبات را فراهم کند، اما مسیر بازار همچنان به عوامل متعددی وابسته است.

اگر محصول جدید به‌صورت منظم وارد شبکه توزیع شود و واردات عدس و سایر اقلام موردنیاز ادامه پیدا کند، احتمال کاهش فشار بر قیمت‌ها وجود خواهد داشت.

در مقابل، افزایش نرخ ارز، رشد هزینه حمل‌ونقل یا اختلال در واردات می‌تواند بخشی از تأثیر مثبت تولید بیشتر را خنثی کند.

موضوع مهم دیگر حفظ انگیزه کشاورزان است. اگر قیمت محصولات به سطحی کاهش پیدا کند که هزینه تولید را پوشش ندهد، ممکن است سطح زیر کشت در سال آینده کاهش یابد.

بنابراین، سیاست تنظیم بازار باید هم‌زمان منافع مصرف‌کننده و پایداری درآمد تولیدکننده را در نظر بگیرد.

جمع‌بندی؛ رکورد تولید حبوبات چه زمانی به سفره مردم می‌رسد؟

افزایش تولید حبوبات ایران به حدود ۸۱۰ هزار تن، اتفاقی مثبت برای بخش کشاورزی و امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود.

کاهش قیمت عمده‌فروشی لوبیا، رشد عملکرد نخود و عدس و بهبود بهره‌وری مصرف آب نشان می‌دهد توسعه فناوری و مدیریت صحیح منابع می‌تواند به تقویت تولید داخلی کمک کند.

بااین‌حال، وابستگی به واردات عدس، هزینه‌های توزیع و تفاوت قیمت مزرعه تا فروشگاه همچنان از چالش‌های بازار هستند.

مهم‌ترین مسئله اکنون این است که افزایش ۱۵.۵ درصدی تولید حبوبات چگونه به کاهش واقعی هزینه خرید خانوارها تبدیل خواهد شد.

اگر رشد تولید با عرضه منظم، واردات هدفمند اقلام کسری و نظارت مؤثر بر زنجیره توزیع همراه شود، احتمال ثبات بیشتر قیمت‌ها وجود دارد. در غیر این صورت، ممکن است رکوردشکنی تولید در آمارهای کشاورزی ثبت شود، اما اثر آن بر سبد غذایی خانوارها محدود باقی بماند.