دستور جدید پزشکیان برای مقابله با پیامدهای تغییرات اقلیمی؛ تکلیف دستگاههای اجرایی تا سال ۱۴۱۰ مشخص شد
سند راهبرد ملی سلامت و تغییر اقلیم در بیستویکمین جلسه شورایعالی سلامت و امنیت غذایی کشور در سوم آبانماه ۱۴۰۵ به ریاست مسعود پزشکیان به تصویب رسید. در این جلسه پنج سند ملی راهبردی در حوزه سلامت، از جمله سند بهبود کیفیت آب آشامیدنی، پیشگیری و کنترل بیماریهای غیرواگیر و مدیریت خطر حوادث و سوانح نیز تصویب شدند.
براساس متن ابلاغیه، وزارتخانههای بهداشت، نیرو، کشور، جهاد کشاورزی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی، راه و شهرسازی، آموزش و پرورش، علوم، تحقیقات و فناوری، سازمان حفاظت محیطزیست و سازمان هواشناسی ایران موظف به اجرای مصوبات این سند هستند.
اهمیت این تصمیم در آن است که مقابله با پیامدهای بهداشتی تغییرات اقلیمی دیگر صرفاً وظیفه وزارت بهداشت تلقی نمیشود و مجموعهای از دستگاههای اقتصادی، اجتماعی، آموزشی و زیستمحیطی در اجرای سیاستهای سلامتمحور مسئولیت خواهند داشت.
مهلت سهماهه پزشکیان به وزارتخانهها و سازمانهای دولتی
یکی از مهمترین بخشهای ابلاغیه رئیسجمهور، تعیین مهلت سهماهه برای تدوین برنامههای اجرایی دستگاههای مسئول است. براساس این مصوبه، وزارتخانهها و سازمانهای مشمول باید برنامه عملیاتی خود را همراه با شاخصهای اصلی عملکرد تهیه و اجرا کنند.
این اقدامات باید با استفاده از ظرفیتهای ساختاری و نیروی انسانی موجود و بدون ایجاد تشکیلات اداری جدید انجام شود. به عبارت دیگر، دولت تلاش دارد با استفاده از امکانات فعلی دستگاههای اجرایی، زمینه عملیاتی شدن سند را فراهم کند.
تعیین شاخصهای عملکرد نیز از آن جهت اهمیت دارد که امکان ارزیابی میزان موفقیت دستگاهها و شناسایی نقاط ضعف آنها را فراهم خواهد کرد.
پنج هدف و ۱۰۶ اقدام برای مقابله با تغییرات اقلیمی
براساس اطلاعات پیشتر منتشرشده از سوی وزارت بهداشت، پیشنویس سند راهبرد ملی سلامت و تغییر اقلیم شامل پنج هدف، ۲۴ راهبرد و ۱۰۶ اقدام بوده که با هدف کاهش پیامدهای تغییرات اقلیمی بر سلامت جامعه طراحی شده است.
تقویت تابآوری نظام سلامت، افزایش هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و ارتقای آمادگی کشور در برابر مخاطرات اقلیمی از محورهای اصلی تدوین این برنامه محسوب میشوند.
این سند همچنین در امتداد برنامه مدیریت تغییرات اقلیمی کشور تدوین شده که براساس قانون برنامه هفتم پیشرفت، در مهرماه سال ۱۴۰۴ به تصویب هیئت وزیران رسیده بود.
ماموریت ویژه استانداران برای مقابله با بحرانهای اقلیمی
براساس ابلاغیه پزشکیان، استانداران سراسر کشور مسئول اجرای بخش استانی سند راهبرد ملی سلامت و تغییر اقلیم خواهند بود.
واگذاری این مسئولیت به استانداران اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا پیامدهای تغییرات اقلیمی در استانهای مختلف ایران یکسان نیست. برخی مناطق با کمبود شدید منابع آب و خشکسالی مواجه هستند و برخی دیگر از افزایش دما، گردوغبار، آلودگی هوا یا وقوع سیلاب آسیب میبینند.
اجرای برنامههای متناسب با شرایط جغرافیایی هر استان میتواند اثربخشی سیاستهای دولت را افزایش دهد. با این حال، دستیابی به این هدف مستلزم تأمین منابع کافی و همکاری دستگاههای اجرایی در سطح محلی خواهد بود.
تغییرات اقلیمی چگونه سلامت مردم را تهدید میکند؟
تغییرات اقلیمی دیگر صرفاً یک مسئله زیستمحیطی نیست و به یکی از چالشهای مهم نظام سلامت در جهان تبدیل شده است.
سازمان جهانی بهداشت پیشبینی کرده است که تغییرات اقلیمی بین سالهای ۲۰۳۰ تا ۲۰۵۰ میلادی میتواند سالانه حدود ۲۵۰ هزار مرگ اضافی ناشی از سوءتغذیه، مالاریا، بیماریهای اسهالی و تنش گرمایی ایجاد کند.
افزایش دمای هوا همچنین میتواند خطر تشدید بیماریهای قلبی و تنفسی، گرمازدگی و مشکلات کلیوی را افزایش دهد. سالمندان، کودکان، بیماران زمینهای و افرادی که در محیطهای باز فعالیت میکنند، از جمله گروههای آسیبپذیر در برابر این مخاطرات هستند.
مقابله با آلودگی هوا و گردوغبار در دستور کار دولت
یکی از مهمترین ابعاد سلامتمحور تغییرات اقلیمی در ایران، گسترش مخاطرات ناشی از گردوغبار و آلودگی هواست.
کاهش بارندگی، خشکشدن تالابها و تخریب پوشش گیاهی میتواند زمینه گسترش کانونهای گردوغبار را فراهم کند. ورود ذرات معلق به دستگاه تنفسی نیز خطر ابتلا به برخی بیماریهای قلبی و ریوی را افزایش میدهد.
همکاری وزارت نیرو، سازمان حفاظت محیطزیست، وزارت بهداشت و سازمان هواشناسی در زمینه مدیریت منابع آب، شناسایی کانونهای گردوغبار و توسعه سامانههای هشدار سریع میتواند نقش مهمی در کاهش این مخاطرات داشته باشد.
تاثیر تغییرات اقلیمی بر امنیت غذایی و معیشت خانوارها
خشکسالی و افزایش دما علاوه بر سلامت عمومی، امنیت غذایی و وضعیت اقتصادی خانوارها را نیز تحت تأثیر قرار میدهند.
کاهش دسترسی به منابع آب کشاورزی، افت بهرهوری محصولات و افزایش هزینههای تولید مواد غذایی میتواند فشار مضاعفی بر معیشت مردم وارد کند.
حضور وزارت جهاد کشاورزی و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در میان دستگاههای مسئول اجرای سند، نشاندهنده ضرورت توجه همزمان به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی تغییرات اقلیمی است.
توسعه روشهای کشاورزی سازگار با اقلیم و حمایت هدفمند از خانوارهای آسیبپذیر میتواند از جمله راهکارهای مؤثر برای کاهش پیامدهای این بحران باشد.
تشکیل کمیته ویژه نظارت بر اجرای سند ملی سلامت
براساس دستور رئیسجمهور، کمیته راهبری سند راهبرد ملی سلامت و تغییر اقلیم زیر نظر دبیرخانه شورایعالی سلامت و امنیت غذایی تشکیل خواهد شد.
نمایندگان رسمی دستگاههای اجرایی در این کمیته حضور خواهند داشت و دبیرخانه شورا موظف است حداکثر ظرف سه ماه دستورالعمل اجرایی آن را تهیه کند.
همچنین تمامی دستگاههای مسئول باید هر شش ماه گزارش عملکرد خود را همراه با مشکلات اجرایی و راهکارهای پیشنهادی ارائه دهند. دبیرخانه شورا نیز مکلف به بررسی گزارشها، ارائه بازخورد و اطلاعرسانی عمومی درباره میزان پیشرفت مصوبات شده است.
بودجه اجرای سند سلامت و تغییر اقلیم چگونه تامین میشود؟
یکی از چالشهای مهم اجرای این برنامه، تأمین منابع مالی موردنیاز دستگاههای اجرایی است. براساس ابلاغیه پزشکیان، دستگاهها موظفند منابع موجود و بودجههای سالانه خود را در چارچوب سقف اعتبارات مصوب برای اجرای سند تنظیم کنند.
در متن ابلاغیه، اعتبار مستقل و مشخصی برای اجرای این برنامه تعیین نشده است. بنابراین، محدودیتهای بودجهای میتواند بر سرعت تحقق برخی اهداف سند تأثیر بگذارد.
توسعه زیرساختهای بهداشتی، تجهیز مراکز درمانی، ایجاد سامانههای هشدار اقلیمی و اصلاح شیوههای مدیریت منابع طبیعی نیازمند سرمایهگذاری و برنامهریزی مستمر است.
آیا سند جدید پزشکیان به کاهش آسیبهای اقلیمی منجر میشود؟
ابلاغ سند راهبرد ملی سلامت و تغییر اقلیم را میتوان گامی در جهت تقویت رویکرد پیشگیرانه نظام سلامت و هماهنگی میان دستگاههای مسئول دانست. با این حال، موفقیت این برنامه بیش از تصویب و ابلاغ آن، به کیفیت اجرا، شفافیت گزارشهای عملکرد و تخصیص منابع کافی وابسته خواهد بود.
نخستین آزمون اجرای سند، تدوین برنامههای عملیاتی دستگاهها در مهلت سهماهه و ارائه گزارشهای عملکرد ششماهه خواهد بود. انتشار عمومی نتایج این گزارشها میتواند امکان ارزیابی میزان پیشرفت دولت در حفاظت از سلامت مردم در برابر مخاطرات اقلیمی را فراهم کند.