رصد بازار کالاهای اساسی در هفته پایانی بهمن ۱۴۰۴؛ تغییر الگوی مصرف زیر فشار قیمت‌ها

بازار کالاهای اساسی در هفته منتهی به ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ تصویری چندلایه از اقتصاد معیشتی خانوارهای ایرانی ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن کاهش قدرت خرید، تغییر الگوی مصرف، نوسان قیمت‌ها و مداخلات دولتی به‌ویژه از مسیر کالابرگ الکترونیکی، به‌طور هم‌زمان قابل مشاهده است. در این دوره، داده‌های میدانی نشان می‌دهد مصرف اقلامی مانند گوشت قرمز و برنج کاهش یافته و در مقابل، تقاضا برای سبزیجات ارزان‌تر به‌ویژه سیب‌زمینی افزایش پیدا کرده است. این تغییر نه یک انتخاب داوطلبانه، بلکه واکنشی اقتصادی به فشار هزینه‌های خوراکی است که سهم بالایی از بودجه خانوار را به خود اختصاص می‌دهد.

بحران مزمن بازار روغن خوراکی

بازار روغن خوراکی همچنان یکی از آشفته‌ترین بخش‌های بازار کالاهای اساسی است. بیش از یک سال است که عرضه این کالای استراتژیک به‌صورت محدود، قطره‌چکانی و با قیمت‌های بالا انجام می‌شود. با وجود اظهارات معاون وزیر جهاد کشاورزی مبنی بر تداوم تولید از محل تأمین روغن خام ذخایر استراتژیک، مشاهدات میدانی از خالی بودن قفسه‌های فروشگاه‌های زنجیره‌ای و خرده‌فروشی‌ها حکایت دارد. در شرایطی که یک بطری ۸۱۰ گرمی روغن سرخ‌کردنی به قیمتی بیش از ۲۵۰ هزار تومان عرضه می‌شود، تداوم این وضعیت می‌تواند امنیت غذایی دهک‌های پایین را بیش از پیش تحت تأثیر قرار دهد و فشار تورمی مضاعفی بر سبد مصرفی خانوار وارد کند.

افت قیمت تخم‌مرغ و تغییر رفتار مصرف‌کننده

بازار تخم‌مرغ در هفته‌های اخیر روندی کاهشی را تجربه کرده و قیمت هر شانه به بازه ۲۷۰ تا ۳۳۰ هزار تومان رسیده است. با این حال، تخم‌مرغ‌های بسته‌بندی فروشگاهی همچنان با قیمت‌های بالاتری عرضه می‌شوند و همین موضوع باعث شده مصرف‌کنندگان با توجه به محدودیت قدرت خرید، به سمت خرید تخم‌مرغ‌های فله‌ای و بدون بسته‌بندی حرکت کنند. فعالان صنعت بسته‌بندی معتقدند شارژ کالابرگ و امکان خرید اقلام پروتئینی با قیمت یارانه‌ای، بازار محصولات بسته‌بندی‌شده را با رکود مواجه کرده است. در این بازار، وزن و کیفیت تخم‌مرغ عامل اصلی تفاوت قیمت‌ها به‌شمار می‌رود و نبود نظارت کافی می‌تواند نوسان قیمتی را تشدید کند.

بازار گوشت مرغ و اثر مستقیم کالابرگ

گوشت مرغ در یک ماه گذشته نوسان قیمتی قابل توجهی را تجربه کرده و قیمت هر کیلوگرم آن بین ۱۹۹ تا ۲۳۰ هزار تومان در حرکت بوده است. با شارژ کالابرگ برای تمام دهک‌های درآمدی، بازار مرغ در روزهای اخیر شلوغ‌تر شده و افزایش تقاضا به‌وضوح قابل مشاهده است. در کنار مرغ، گوشت بوقلمون نیز بدون تغییر نسبت به هفته قبل با قیمت ۳۳۹ هزار تومان عرضه می‌شود. این وضعیت نشان می‌دهد که سیاست‌های حمایتی دولت می‌تواند به‌طور کوتاه‌مدت بازار را پرتقاضا کند، اما در صورت نبود تعادل پایدار میان عرضه و تقاضا، نوسان قیمت‌ها همچنان ادامه خواهد داشت.

کاهش نسبی قیمت گوشت قرمز در سایه تناقض آماری

بازار گوشت قرمز در بهمن‌ماه شاهد کاهش نسبی قیمت‌ها بوده و نرخ هر کیلوگرم گوشت به کمتر از ۲ میلیون تومان رسیده است. این در حالی است که در ماه‌های گذشته قیمت گوشت گوسفندی از مرز ۲.۲ میلیون تومان عبور کرده بود. تناقض اصلی بازار گوشت قرمز آنجاست که آمار رسمی از افزایش کشتار و رشد عرضه خبر می‌دهد، اما این افزایش تولید اثر محسوسی بر کاهش قیمت‌ها نداشته است. به گفته رئیس اتحادیه دام سبک، نرخ دام زنده در سال جاری افزایش چشمگیری نداشته، اما قیمت گوشت در بازار صعودی بوده که این مسئله از وجود حلقه‌های واسطه‌ای پرهزینه و ناکارآمدی نظام توزیع حکایت دارد.

نوسان هوشمندانه در بازار لبنیات

بازار لبنیات یکی از پیچیده‌ترین رفتارهای قیمتی را به نمایش گذاشته است. در کالاهایی با تقاضای کمتر مانند شیر کاکائو و خامه‌های طعم‌دار، قیمت‌ها به‌صورت هفتگی تغییر می‌کند. برخی تولیدکنندگان با افزایش ناگهانی قیمت و سپس کاهش جزئی آن پس از چند هفته، تلاش می‌کنند شوک قیمتی را مدیریت کنند، اما این رویکرد در عمل موجب بی‌اعتمادی مصرف‌کننده و کاهش تقاضا شده است. نکته قابل تأمل، سهامداری دولت در برخی کارخانه‌های لبنی است که می‌تواند نقش سیاست‌گذار و ذی‌نفع را به‌طور هم‌زمان ایفا کند و بر شفافیت بازار اثر بگذارد.

آرامش نسبی در بازار قند و شکر

بازار قند و شکر در هفته‌های اخیر با کاهش نسبی قیمت‌ها همراه بوده است. قیمت بسته‌های مصرفی به حدود ۹۵ هزار تومان رسیده، اما قند فله‌ای همچنان با نرخ بالاتری معامله می‌شود. این اختلاف قیمت نشان می‌دهد که نظام بسته‌بندی و توزیع می‌تواند نقش مهمی در کنترل بازار ایفا کند و در صورت مدیریت صحیح، به کاهش فشار هزینه‌ای بر مصرف‌کننده منجر شود.

کالابرگ الکترونیکی و جان گرفتن تقاضا

شارژ اعتبار کالابرگ برای حدود ۸۵ میلیون نفر، مهم‌ترین رویداد معیشتی این هفته بود. بر اساس اعلام وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، هر فرد ماهانه یک میلیون تومان یارانه غیرنقدی دریافت می‌کند که امکان خرید اقلام اساسی با قیمت‌های متغیر یا ثابت را فراهم می‌سازد. این سیاست، به‌ویژه در روزهای ابتدایی اجرا، به رونق بازار و افزایش حجم خرید منجر شده و نقش مهمی در تحریک تقاضا ایفا کرده است. همچنین شارژ هم‌زمان کالابرگ کودکان دارای سوءتغذیه در دهک‌های پایین، نشان‌دهنده تمرکز سیاست‌گذار بر امنیت غذایی گروه‌های آسیب‌پذیر است.

اختلاف قیمت میادین و بازار آزاد

گزارش بانک مرکزی حاکی از آن است که خرید کالاهای اساسی از میادین میوه و تره‌بار همچنان به‌صرفه‌تر از فروشگاه‌های سطح شهر است. اختلاف قیمت معنادار در گوشت، برنج، حبوبات و شکر نشان می‌دهد که توسعه شبکه‌های توزیع مستقیم می‌تواند یکی از راهکارهای مؤثر برای کنترل قیمت‌ها و کاهش فشار تورمی باشد.

جمع‌بندی تحلیلی بازار کالاهای اساسی

رصد بازار کالاهای اساسی در بهمن ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که اقتصاد معیشتی خانوارها در مرحله‌ای حساس قرار دارد. کاهش مصرف اقلام گران‌قیمت، نوسان هوشمندانه قیمت‌ها از سوی تولیدکنندگان، بحران عرضه در بازار روغن و اثرگذاری پررنگ کالابرگ، همگی از نشانه‌های بازاری است که بیش از هر زمان دیگری نیازمند سیاست‌گذاری دقیق، نظارت مؤثر و اصلاح ساختار توزیع است. در صورت تداوم شرایط فعلی، تغییر الگوی مصرف از اجبار به یک روند پایدار تبدیل خواهد شد؛ روندی که می‌تواند پیامدهای اجتماعی و تغذیه‌ای بلندمدتی به همراه داشته باشد.