آیا گوشت قرمز ارزان می‌شود؟ جزئیات برنامه علوفه ارزان وزارت جهاد

روح‌الله زحمتکش، معاون امور تولیدات دامی وزارت جهاد کشاورزی، معتقد است بخشی از مشکلات امروز بازار گوشت به تلاش برای عبور از دامداری سنتی و حرکت به سمت تولید صنعتی، بدون تأمین زیرساخت‌های لازم بازمی‌گردد. در روایت مطرح‌شده از سوی او، مهم‌ترین حلقه مفقوده این سیاست، دسترسی دامداران به علوفه و خوراک ارزان بوده است.

زحمتکش اعلام کرده وزارت جهاد کشاورزی برنامه‌هایی برای افزایش تولید و متوقف‌کردن روند نزولی سرانه مصرف گوشت قرمز دارد. او پیش‌تر نیز گفته بود هدف وزارتخانه صرفاً کنترل روزمره بازار نیست و اصلاح ساختار زنجیره تولید باید زمینه بازگشت سرانه مصرف به مسیر افزایشی را فراهم کند.

این سیاست از نظر انتخاب گلوگاه، منطقی به نظر می‌رسد. رئیس مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور اعلام کرده است حدود ۷۰ درصد هزینه تولید محصولات دامی به تأمین خوراک اختصاص دارد و اختلال در عرضه علوفه یا نهاده، مستقیماً قیمت تمام‌شده گوشت و شیر را بالا می‌برد. بنابراین کاهش پایدار هزینه خوراک می‌تواند بیشتر از مداخلات کوتاه‌مدتی مانند توزیع محدود گوشت وارداتی، بر ظرفیت تولید داخلی اثر بگذارد.

«علوفه ارزان» دقیقاً به چه معناست؟

مهم‌ترین ابهام برنامه وزارت جهاد این است که هنوز جزئیات کاملی از سازوکار تأمین علوفه ارزان منتشر نشده است. مشخص نیست چه حجمی از خوراک قرار است عرضه شود، قیمت هدف چقدر خواهد بود، کدام گروه از دامداران در اولویت قرار می‌گیرند و برنامه برای چه مدتی ادامه خواهد داشت.

ارزان‌بودن نهاده روی کاغذ الزاماً به معنای کاهش هزینه تولید نیست. اگر دامدار برای دریافت سهمیه با تأخیر روبه‌رو شود، مقدار تحویلی کمتر از نیاز باشد یا مجبور شود بخش اصلی خوراک را از بازار آزاد بخرد، قیمت یارانه‌ای تأثیر محدودی بر هزینه نهایی خواهد داشت.

نحوه توزیع نیز به اندازه قیمت اهمیت دارد. تجربه بازار نهاده نشان داده است که اختلاف میان نرخ رسمی و آزاد می‌تواند واسطه‌گری، فروش خارج از شبکه و تخصیص غیرهدفمند را افزایش دهد. موفقیت برنامه زمانی قابل سنجش است که متوسط هزینه واقعی خوراک برای دامدار کاهش پیدا کند، نه اینکه فقط حجم مشخصی نهاده با نرخ ترجیحی در سامانه‌ها ثبت شود.

وابستگی ارزی همچنان یک تهدید است

بخش مهمی از خوراک دام و مواد اولیه آن از مسیر واردات تأمین می‌شود. یک فعال صنعت دامپروری در خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد سالانه چند میلیارد دلار برای واردات نهاده‌های دامی هزینه می‌شود. این وابستگی باعث می‌شود قیمت خوراک به نرخ ارز، محدودیت‌های بانکی، حمل‌ونقل و سیاست تخصیص ارز حساس باشد.

در نتیجه، حتی در صورت اجرای برنامه علوفه ارزان، جهش نرخ ارز یا اختلال در واردات می‌تواند دوباره هزینه‌ها را بالا ببرد. دولت ممکن است با پرداخت یارانه، اثر افزایش قیمت جهانی یا ارز را برای مدتی خنثی کند، اما ادامه این سیاست به منابع مالی پایدار نیاز دارد.

راه‌حل بلندمدت باید شامل افزایش بهره‌وری خوراک، استفاده کنترل‌شده از بقایای کشاورزی، توسعه گیاهان علوفه‌ای سازگار با خشکی، اصلاح نژاد دام و کاهش دوره پرواربندی باشد. اتکا به واردات ارزان، بدون اصلاح ساختار تولید، تنها شکل وابستگی را تغییر می‌دهد.

سرانه مصرف گوشت قرمز شش کیلوگرم است؟

در گزارش‌های اخیر، سرانه مصرف سالانه گوشت قرمز در ایران شش کیلوگرم اعلام شده است؛ اما این عدد مورد توافق همه منابع نیست. یک فعال صنعت دامپروری در خرداد ۱۴۰۵ سرانه مصرف را بین هشت تا ۱۰ کیلوگرم برآورد کرده است. تفاوت این ارقام می‌تواند از روش محاسبه، پوشش کشتارهای غیررسمی، جمعیت مبنا و تفاوت میان عرضه و مصرف واقعی ناشی شود.

مرکز آمار نیز تأکید کرده است بخشی از کشتار دام، به‌ویژه دام سبک، خارج از کشتارگاه‌های رسمی انجام می‌شود و در آمار ماهانه کشتارگاه‌ها ثبت نمی‌شود. بنابراین استفاده قطعی از یک عدد برای سرانه مصرف، بدون توضیح روش محاسبه، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

از سوی دیگر، نمی‌توان یک عدد جهانی را به‌عنوان «استاندارد قطعی مصرف گوشت قرمز» برای همه افراد معرفی کرد. گوشت منبع مهمی از پروتئین، آهن، روی و ویتامین B۱۲ است، به‌ویژه در دوره‌هایی مانند کودکی، نوجوانی و سالمندی؛ اما نیاز پروتئینی می‌تواند از ترکیب گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات و منابع گیاهی نیز تأمین شود.

با این حال، اختلاف بر سر عدد دقیق، اصل مسئله را تغییر نمی‌دهد. افزایش قیمت و کاهش قدرت خرید باعث شده بسیاری از خانوارها دفعات یا حجم خرید گوشت را کاهش دهند. گزارش‌های بازار تیرماه نشان می‌دهد قیمت برخی قطعات گوشت گوسفندی و گوساله در خرده‌فروشی از حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان تا بیش از دو میلیون تومان در هر کیلو متغیر بوده است؛ هرچند قیمت بر اساس نوع قطعه، کیفیت و محل عرضه تفاوت دارد.

آیا ایران با کمبود تولید گوشت مواجه است؟

برآوردهای تولید نیز یکسان نیست. یک گزارش تازه، تولید سالانه گوشت قرمز کشور را حدود ۸۰۰ هزار تن و واردات را نزدیک ۱۰۰ هزار تن اعلام کرده است. در اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز ۳۷ هزار و ۱۹۴ تن گوشت قرمز در کشتارگاه‌های رسمی عرضه شد که نسبت به اردیبهشت سال قبل تغییر محسوسی نداشت و نسبت به فروردین حدود ۱۰ درصد افزایش یافته بود.

برخی فعالان بازار حتی معتقدند تولید داخلی از تقاضای فعلی بیشتر است. دبیر انجمن صنعت بسته‌بندی گوشت از کاهش حدود ۵۰ درصدی تقاضای فروشگاه‌ها در فروردین نسبت به سال قبل سخن گفته و علت مازاد عرضه را بیش از آنکه افزایش شدید تولید بداند، کاهش توان خرید مردم ارزیابی کرده است.

این تفاوت مهم است. «مازاد تولید نسبت به تقاضای بازار» لزوماً به معنای تأمین کامل نیاز تغذیه‌ای جامعه نیست. ممکن است مقدار گوشت موجود از خرید واقعی مردم بیشتر باشد، اما خانوارها به دلیل قیمت بالا توان خرید نداشته باشند. در چنین شرایطی بازار از نظر تجاری با مازاد و از نظر امنیت غذایی با کاهش دسترسی روبه‌رو می‌شود.

صادرات؛ مشوق تولید یا عامل گرانی؟

وزارت جهاد می‌گوید هدف آن افزایش تولید به اندازه‌ای است که صادرات ادامه یابد و در عین حال مصرف داخلی نیز بالا برود. صادرات می‌تواند برای دامدار مفید باشد، زیرا بازار بزرگ‌تری ایجاد می‌کند و از سقوط قیمت دام زنده در دوره‌های افزایش تولید جلوگیری می‌کند.

اما اجرای این سیاست به زمان‌بندی دقیق نیاز دارد. اگر صادرات پیش از ایجاد مازاد واقعی آزاد شود، قیمت بالاتر گوشت در کشورهای همسایه می‌تواند دام و محصول را از بازار داخلی خارج کند. فعالان صنعت نیز از آمادگی برای صادرات به دلیل بالابودن قیمت گوشت در بازارهای منطقه سخن گفته‌اند.

سیاست مناسب آن است که حجم صادرات به‌طور شناور و بر اساس جمعیت دام، میزان کشتار، قیمت دام زنده، موجودی بازار و سرانه مصرف تنظیم شود. استفاده از علوفه یارانه‌ای برای تولید محصولی که بدون محدودیت صادر می‌شود، ممکن است به انتقال یارانه عمومی به خریدار خارجی منجر شود.

چرا کاهش هزینه تولید فوراً به مغازه نمی‌رسد؟

حتی اگر علوفه ارزان به دست دامدار برسد، کاهش فوری قیمت گوشت بعید است. پرورش و پرواربندی دام چرخه زمانی دارد و اثر خوراک ارزان باید ابتدا در وزن‌گیری، کاهش تلفات، حفظ دام مولد و افزایش عرضه نمایان شود.

پس از آن نیز حلقه‌های دیگری مانند خرید دام، کشتارگاه، حمل، قطعه‌بندی، بسته‌بندی، عمده‌فروشی و خرده‌فروشی وجود دارند. اگر رقابت و نظارت در این حلقه‌ها کافی نباشد، بخشی از کاهش هزینه تولید به‌صورت افزایش حاشیه سود واسطه‌ها جذب می‌شود و به مصرف‌کننده نمی‌رسد.

برای ارزیابی برنامه باید قیمت دام زنده، لاشه در کشتارگاه و گوشت در خرده‌فروشی هم‌زمان منتشر شود. نرخ دام زنده سبک در تیرماه در برخی گزارش‌ها حدود ۶۵۰ تا ۶۸۵ هزار تومان برای هر کیلو اعلام شده، در حالی که نرخ گوشت کشتار و قطعات خرده‌فروشی به‌مراتب بالاتر بوده است.

آیا گوشت قرمز ارزان خواهد شد؟

محتمل‌ترین اثر کوتاه‌مدت برنامه علوفه ارزان، جلوگیری از رشد سریع‌تر هزینه تولید است، نه کاهش فوری و شدید قیمت مصرف‌کننده. اگر نرخ ارز ثابت بماند، نهاده به‌موقع توزیع شود و صادرات از نیاز داخلی جلو نزند، افزایش عرضه می‌تواند ابتدا بازار دام زنده را متعادل و سپس قیمت گوشت را تثبیت کند.

برای بازگشت گوشت به سبد خانوارهای کم‌درآمد، کاهش هزینه تولید به‌تنهایی کافی نیست. قدرت خرید باید از طریق رشد درآمد واقعی یا حمایت‌های هدفمند مانند کالابرگ پروتئینی تقویت شود. حتی ثابت ماندن قیمت گوشت در شرایط تورم بالا ممکن است برای تولیدکننده موفقیت تلقی شود، اما خانواری که درآمدش متناسب با تورم رشد نکرده، همچنان توان خرید نخواهد داشت.

وعده وزارت جهاد بر گلوگاه درستی متمرکز شده است؛ خوراک بزرگ‌ترین جزء هزینه تولید دام است. با این حال، نتیجه نهایی به چهار شرط وابسته است: عرضه واقعی و شفاف نهاده، ثبات ارز، مدیریت صادرات و انتقال کاهش هزینه از دامداری تا فروشگاه.

تا زمانی که جزئیات کمی برنامه، بودجه، زمان اجرا و قیمت هدف منتشر نشود، نمی‌توان وعده علوفه ارزان را معادل وعده گوشت ارزان دانست. معیار موفقیت نیز افزایش آمار تولید یا صادرات نیست؛ معیار اصلی باید کاهش سهم هزینه گوشت از درآمد خانوار و افزایش دسترسی واقعی مردم به منابع پروتئینی باشد.