جنجال VAR در جام جهانی بالا گرفت؛ آیا حسگر توپ روح فوتبال را از بین برده است؟

VAR با این هدف وارد فوتبال شد که اشتباهات آشکار داوری را کاهش دهد؛ تصمیم‌هایی مانند گل‌های مردود یا پذیرفته‌شده، پنالتی‌ها، کارت قرمز مستقیم و اشتباه در تشخیص بازیکن خاطی. فیفا و IFAB برای اجرای استاندارد این فناوری، برنامه‌ای با عنوان IAAP معرفی کرده‌اند تا استفاده از VAR در رقابت‌های مختلف با معیارهای یکسان، آموزش مناسب و زیرساخت کنترل‌شده انجام شود.

اما آنچه در جام جهانی ۲۰۲۶ رخ داده، نشان می‌دهد مسئله فقط «درست یا غلط بودن تصمیم» نیست. اکنون بحث اصلی این است که آیا فوتبال باید تا این اندازه زیر ذره‌بین دوربین‌ها، سنسورها و هوش مصنوعی برود یا نه. رویترز در گزارشی تحلیلی نوشته استفاده گسترده‌تر فیفا از فناوری در جام جهانی، به‌جای پایان دادن به اختلاف‌ها، خود به محور اصلی جنجال‌ها تبدیل شده و انتقادها از «زیاده‌روی»، «ناهماهنگی در اجرا» و حتی شکل‌گیری تئوری‌های توطئه درباره تصمیم‌ها بالا گرفته است.

حسگر داخل توپ چه کار می‌کند؟

یکی از نقاط اصلی اعتراض‌ها، فناوری توپ متصل یا Connected Ball Technology است. طبق توضیح فیفا، این فناوری به سیستم نیمه‌خودکار آفساید کمک می‌کند تا لحظه دقیق تماس بازیکن با توپ یا همان kick point را شناسایی کند؛ داده‌ای که برای تشخیص آفسایدهای میلی‌متری اهمیت بالایی دارد.

فیفا همچنین فناوری نیمه‌خودکار آفساید را ابزاری برای کمک به VAR معرفی کرده که هدفش تصمیم‌گیری سریع‌تر، دقیق‌تر و قابل تکرارتر در صحنه‌های آفساید است. اما همین دقت میلی‌متری حالا به نقطه اختلاف تبدیل شده است. بسیاری از هواداران می‌پرسند اگر تماسی با چشم انسان دیده نمی‌شود و مسیر توپ هم تغییر محسوسی ندارد، آیا باید سرنوشت یک بازی بزرگ را تغییر دهد؟

صحنه کرواسی و پرتغال؛ نقطه انفجار اعتراض‌ها

یکی از جنجالی‌ترین نمونه‌ها در بازی کرواسی و پرتغال رخ داد. طبق گزارش رویترز، گل تساوی کرواسی در دقیقه سیزدهم وقت‌های تلف‌شده مردود شد، چون VAR تشخیص داد توپ در مسیر خود با ایگور ماتانوویچ تماس داشته و همین تماس باعث آفساید شدن هم‌تیمی او شده است. نکته جنجالی این بود که تماس برای چشم انسان واضح نبود و توپ هم تغییر مسیر مشخصی نداشت، اما حسگر داخل توپ برخورد را ثبت کرده بود.

همین صحنه باعث شد لوکا مودریچ، ستاره کرواسی، به شکل تندی از VAR انتقاد کند. او گفت فناوری در برخی موارد مفید است، اما یا اشتباه استفاده می‌شود یا به شکل گزینشی؛ به اعتقاد او VAR باید فقط در اشتباهات کاملاً آشکار دخالت کند، نه در مناطق خاکستری. فدراسیون فوتبال کرواسی نیز از فیفا توضیح خواست و این تصمیم را «سوءاستفاده از فناوری» توصیف کرد.

مصر، آرژانتین و یک گل مردود دیگر

جنجال VAR فقط به کرواسی محدود نشد. در بازی آرژانتین و مصر، گل مصطفی زیکو پس از بازبینی ویدئویی مردود شد؛ تصمیمی که اعتراض شدید مصری‌ها را به همراه داشت. رویترز گزارش داده فدراسیون فوتبال مصر از تصمیم‌های VAR در شکست ۳ بر ۲ مقابل آرژانتین شکایت کرده و پیرلوئیجی کولینا، رئیس کمیته داوران فیفا، در واکنش به این اعتراض‌ها از عملکرد داوران دفاع کرده و اتهام جانبداری را رد کرده است.

در سوی مقابل، لیساندرو مارتینز، مدافع آرژانتین، از داوران دفاع کرد و گفت به نظر او تیم داوری در جام جهانی عملکرد «عالی» داشته است. این دوگانگی نشان می‌دهد VAR دیگر فقط یک ابزار فنی نیست؛ تیمی که از تصمیم سود می‌برد، آن را عدالت می‌داند و تیمی که ضرر می‌کند، همان تصمیم را دخالت بیش از حد فناوری در فوتبال می‌بیند.

ایران هم قربانی بحث‌های VAR شد

هواداران ایرانی نیز طعم تلخ تصمیم‌های VAR را چشیدند. الجزیره در گزارشی از جنجالی‌ترین تصمیم‌های مرحله گروهی جام جهانی ۲۰۲۶ به گل دیرهنگام شجاع خلیل‌زاده برابر مصر اشاره کرده که در دقیقه ۹۳ وارد دروازه شد، اما پس از بازبینی VAR مردود اعلام شد. همین گزارش نوشته تصمیم‌های داوری و VAR در مرحله گروهی، در برخی بازی‌ها روی شانس صعود تیم‌ها یا نتیجه‌های حیاتی اثر گذاشته است.

همین نوع صحنه‌ها باعث شده اعتراض هواداران فقط به یک تیم یا یک کشور محدود نباشد. از ایران و مصر گرفته تا کرواسی، انگلیس و آمریکا، تقریباً در هر مرحله‌ای از تورنمنت، یک تصمیم ویدئویی تبدیل به سوژه اصلی بحث‌ها شده است.

آیا VAR بیش از حد وارد بازی شده است؟

نقطه اصلی انتقادها همین‌جاست. VAR در ابتدا قرار بود فقط برای اشتباهات واضح و آشکار وارد عمل شود. اما گزارش رویترز می‌گوید تعداد مداخلات VAR در جام جهانی ۲۰۲۶ خیلی زود از مجموع مداخلات ثبت‌شده در جام‌های جهانی ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲ عبور کرده است؛ در حالی که جام جهانی ۲۰۱۸ در ۶۴ مسابقه ۲۰ مداخله VAR داشت و قطر ۲۰۲۲ نیز در همین تعداد بازی کمتر از ۳۰ مداخله ثبت کرده بود.

در جام جهانی ۲۰۲۶، گسترده‌تر شدن نقش داوران ویدئویی باعث شده تصمیم‌های بیشتری به اتاق VAR برود. کولینا و IFAB دامنه موارد قابل مداخله VAR را افزایش داده‌اند و همین موضوع از نگاه منتقدان، فوتبال را از جریان طبیعی خود خارج کرده است.

روح فوتبال یا عدالت میلی‌متری؟

مدافعان VAR می‌گویند فوتبال مدرن نمی‌تواند اشتباهات بزرگ را بپذیرد، به‌ویژه وقتی پای جام جهانی، میلیاردها بیننده و سرنوشت تیم‌ها در میان است. از نگاه آن‌ها، اگر فناوری بتواند یک آفساید، خطا یا تماس پنهان را دقیق‌تر تشخیص دهد، باید از آن استفاده کرد.

اما مخالفان پاسخ می‌دهند فوتبال فقط مجموعه‌ای از داده‌ها نیست. بخشی از زیبایی فوتبال در جریان بازی، قضاوت انسانی، احساسات لحظه‌ای و حتی پذیرش خطای محدود داوری است. وقتی بازیکنان پس از هر گل به جای شادی، منتظر بررسی VAR می‌مانند، بخشی از هیجان ناب فوتبال از بین می‌رود. وقتی یک لمس نامرئی یا یک خطای چند فریم قبل، گل یک تیم را مردود می‌کند، بسیاری احساس می‌کنند فناوری از نقش کمک‌کننده عبور کرده و به بازیگر اصلی مسابقه تبدیل شده است.

مشکل اصلی VAR شفافیت است

بخش بزرگی از اعتراض‌ها به خود فناوری نیست، بلکه به نحوه توضیح تصمیم‌ها مربوط می‌شود. هواداران می‌خواهند بدانند چرا یک صحنه بررسی شد و صحنه‌ای مشابه نه. چرا یک برخورد پنالتی گرفته شد و برخورد دیگر ادامه بازی اعلام شد. چرا حسگر توپ در یک صحنه تعیین‌کننده است، اما در صحنه‌ای دیگر توضیح روشنی ارائه نمی‌شود.

اگر فیفا می‌خواهد از VAR دفاع کند، باید فرآیند تصمیم‌گیری را شفاف‌تر کند. پخش صوت گفت‌وگوی داور و اتاق VAR، توضیح رسمی کوتاه پس از تصمیم‌های جنجالی و نمایش داده‌های حسگر برای مخاطبان می‌تواند بخشی از بی‌اعتمادی را کاهش دهد. بدون شفافیت، حتی دقیق‌ترین فناوری هم برای هوادار به ابزار مبهم و مشکوک تبدیل می‌شود.

جمع‌بندی

جنجال VAR در جام جهانی ۲۰۲۶ نشان داد فوتبال در آستانه یک دوگانگی بزرگ قرار دارد: عدالت دقیق‌تر یا حفظ روح بازی؟ حسگر داخل توپ، سیستم نیمه‌خودکار آفساید و اتاق VAR می‌توانند تصمیم‌ها را دقیق‌تر کنند، اما اگر بیش از حد وارد جریان مسابقه شوند، هیجان و اعتماد هواداران را کاهش می‌دهند.

مشکل امروز فوتبال این نیست که فناوری وجود دارد؛ مشکل این است که مرز دخالت فناوری روشن نیست. اگر VAR فقط اشتباهات آشکار را اصلاح کند، می‌تواند ناجی عدالت باشد. اما اگر هر برخورد میلی‌متری و هر لمس نامرئی سرنوشت بازی را عوض کند، همان فناوری که برای کمک آمده بود، متهم به نابودی روح فوتبال خواهد شد. جام جهانی ۲۰۲۶ حالا به فیفا یک پیام روشن داده است: فوتبال به فناوری نیاز دارد، اما نه به هر قیمت.