خبر مهم دولت درباره بازگشایی مرز ایران و پاکستان؛ مهاجرانی از دستور فوری به گمرک و مشکلات تجارت زمینی گفت

فاطمه مهاجرانی روز سه‌شنبه پنجم آبان ۱۴۰۵ در نشست خبری هفتگی خود، به پرسشی درباره مشکلات رانندگان، توقف کامیون‌ها و وضعیت مبادلات تجاری میان ایران و پاکستان پاسخ داد.

سخنگوی دولت تأکید کرد که مرزهای کشور باز هستند و رفت‌وآمد در آنها ادامه دارد.

او همچنین از همکاری دولت پاکستان برای برطرف کردن مشکلات موجود قدردانی کرد و گفت دستگاه دیپلماسی ایران همچنان موضوع را از مسیر گفت‌وگو با طرف پاکستانی پیگیری می‌کند.

با این حال، مهاجرانی توضیح داد که افزایش فشار بر مسیرهای تجاری باعث شده بخشی از مبادلات به گذرگاه‌های زمینی منتقل شود؛ در حالی که ظرفیت زیرساختی این گذرگاه‌ها برای پاسخ‌گویی به حجم جدید تردد کافی نبوده است.

این اظهارات نشان می‌دهد دولت علاوه بر پیگیری‌های سیاسی، به دنبال افزایش توان عملیاتی مرزهای زمینی نیز هست.

البته باز بودن یک گذرگاه از نظر اداری لزوماً به معنای انجام بدون محدودیت همه مراحل صادرات، واردات و ترخیص کالا نیست؛ موضوعی که در گزارش‌های اخیر درباره مرز پاکستان نیز مشاهده شده است.

دستور دولت به گمرک برای تقویت زیرساخت‌های مرزی

یکی از مهم‌ترین بخش‌های سخنان سخنگوی دولت، اعلام مأموریت جدید به گمرک بود.

به گفته مهاجرانی، کمبود امکانات و ظرفیت‌های عملیاتی مرزهای زمینی در دولت بررسی شده و گمرک موظف شده است با همکاری ستادها و نهادهای مرتبط، اقدامات لازم را برای تسهیل تردد انجام دهد.

اهمیت این تصمیم در آن است که تغییر مسیر تجارت از دریا به زمین، صرفاً به افزایش تعداد کامیون‌ها محدود نمی‌شود.

گذرگاه‌های زمینی برای پاسخ‌گویی به حجم بالاتر مبادلات، به امکاناتی مانند محوطه‌های توقف، تجهیزات بازرسی، نیروی انسانی کافی و سامانه‌های کارآمد ثبت و ترخیص کالا نیاز دارند.

اگر این امکانات متناسب با افزایش تقاضا توسعه پیدا نکنند، حتی باز بودن رسمی مرز نیز ممکن است مانع شکل‌گیری صف‌های طولانی نشود.

در عین حال، هنوز جزئیات اجرایی طرح جدید دولت، اعتبار اختصاص‌یافته و زمان‌بندی تکمیل زیرساخت‌ها به‌صورت عمومی اعلام نشده است.

بنابراین، میزان اثرگذاری این مأموریت باید در روزها و هفته‌های آینده و براساس تغییر واقعی شرایط تردد کامیون‌ها ارزیابی شود.

چرا مرزهای زمینی ایران با افزایش فشار مواجه شده‌اند؟

به گفته سخنگوی دولت، بخش عمده واردات و صادرات کشور پیش‌تر از مسیرهای دریایی انجام می‌شد و امکانات مرزهای زمینی برای پذیرش حجم بالای مراجعه در شرایط جدید طراحی نشده بود.

در ماه‌های اخیر، محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی و فشارهای ناشی از درگیری‌های منطقه‌ای باعث شده مسیرهای زمینی اهمیت بیشتری در جابه‌جایی کالا پیدا کنند.

اما انتقال بار از یک مسیر حمل‌ونقل به مسیر دیگر، به‌سادگی تغییر مقصد کامیون‌ها نیست.

حمل دریایی معمولاً ظرفیت بالایی برای جابه‌جایی محموله‌های بزرگ دارد؛ در حالی که حمل جاده‌ای با محدودیت ظرفیت هر وسیله نقلیه، هزینه سوخت، مقررات عبور و تشریفات مرزی روبه‌روست.

در نتیجه، جایگزین کردن بخشی از تجارت دریایی با حمل‌ونقل زمینی می‌تواند فشار قابل توجهی بر جاده‌ها، گمرک‌ها و مراکز تخلیه و بارگیری وارد کند.

این مسئله به‌ویژه در گذرگاه‌هایی اهمیت دارد که علاوه بر تجارت رسمی، محل رفت‌وآمد مسافران و فعالیت‌های اقتصادی مرزنشینان نیز هستند.

سخنگوی دولت از فشار بر مسیرهای تجاری ایران انتقاد کرد

مهاجرانی در بخش دیگری از سخنان خود، محدودیت‌های تجاری فعلی را پیامد فشارهای خارجی و محاصره اقتصادی دانست.

او معتقد است اقدامات انجام‌شده علیه مسیرهای دریایی و زمینی ایران، جریان طبیعی تجارت کشور را با دشواری مواجه کرده است.

این موضع‌گیری در شرایطی مطرح می‌شود که ایالات متحده در ماه‌های گذشته محدودیت‌های دریایی و اقتصادی گسترده‌ای علیه ایران اعمال کرده و حمل‌ونقل منطقه‌ای نیز تحت تأثیر تنش‌های نظامی قرار گرفته است.

با وجود این، درباره علت محدودیت‌های ایجادشده در برخی مرزهای زمینی، توضیحات طرف‌های مختلف کاملاً یکسان نیست.

مقام‌های ایرانی بر پیامدهای فشار اقتصادی، محدودیت‌های بانکی و مشکلات ناشی از تغییر مقررات تجاری تأکید می‌کنند.

در مقابل، برخی مقام‌های پاکستانی موضوعات امنیتی و ضرورت اجرای مقررات واردات را از دلایل محدودیت تردد محموله‌ها عنوان کرده‌اند.

بنابراین، برای بررسی دقیق علت مشکلات مرزی باید میان فشارهای اقتصادی خارجی، مقررات داخلی پاکستان و کمبود ظرفیت اجرایی گذرگاه‌ها تفاوت قائل شد.

ماجرای بسته شدن مرز ریمدان و میرجاوه چه بود؟

در هفته‌های گذشته، وضعیت گذرگاه‌های مرزی ایران و پاکستان به یکی از موضوعات مهم تجارت خارجی تبدیل شد.

براساس گزارش الجزیره در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، پاکستان از ۱۷ اکتبر تردد تجاری در گذرگاه‌های گبد ـ ریمدان و تفتان را با استناد به نگرانی‌های امنیتی متوقف کرده بود.

پس از چند روز، عبور برخی محموله‌ها به‌تدریج از سر گرفته شد.

با این حال، فعالان اقتصادی اعلام کردند که بازگشایی کامل و بازگشت شرایط ترخیص به وضعیت عادی هنوز تحقق نیافته است.

در این میان، کامیون‌های حامل کالاهای مختلف از جمله گاز مایع با مشکلاتی در عبور و ترخیص روبه‌رو شدند.

گزارش‌ها نشان می‌داد برخی محموله‌های قدیمی اجازه عبور پیدا کرده‌اند، اما وضعیت کالاهایی که پس از اعمال محدودیت‌ها بارگیری شده بودند همچنان روشن نبود.

این تفاوت، توضیح می‌دهد چرا ممکن است مقام‌های رسمی از باز بودن مرز سخن بگویند، در حالی که برخی رانندگان و بازرگانان همچنان با تأخیر در تحویل کالا مواجه باشند.

اختلاف بر سر فرم الکترونیکی واردات پاکستان

یکی از مهم‌ترین موانع مطرح‌شده در تجارت ایران و پاکستان، تغییر مقررات مربوط به ثبت واردات است.

رضا امیری‌مقدم، سفیر ایران در پاکستان، روز سوم آبان اعلام کرد ایران محدودیتی برای صادرات کالا به پاکستان اعمال نکرده و مشکل اصلی به تغییر رویه فرم الکترونیکی واردات در طرف پاکستانی مربوط می‌شود.

براساس گزارش‌های منتشرشده، وزارت بازرگانی پاکستان در ۱۶ اکتبر معافیت قبلی واردکنندگان کالا از ایران برای دریافت فرم الکترونیکی واردات را لغو کرد.

این فرم برای ثبت اطلاعات واردات و پرداخت‌های مرتبط از طریق نظام بانکی استفاده می‌شود.

از آنجا که مبادلات بانکی با ایران تحت تأثیر محدودیت‌های بین‌المللی قرار دارد، الزام به ارائه چنین مدارکی می‌تواند برای برخی واردکنندگان مشکل ایجاد کند.

سفیر ایران همچنین گفته بود تعدادی از کامیون‌های حامل گاز مایع با وجود عبور از مرز، برای تخلیه یا ترخیص با تأخیر روبه‌رو شده‌اند.

در نتیجه، رفع مشکلات تجارت دو کشور علاوه بر افزایش ظرفیت گمرکی، به هماهنگی در مقررات بانکی و تجاری پاکستان نیز نیاز دارد.

آیا مرز ایران و پاکستان کاملاً باز شده است؟

اظهارات سخنگوی دولت درباره باز بودن مرز را باید در کنار گزارش‌های میدانی و وضعیت واقعی ترخیص کالا بررسی کرد.

براساس گزارش ۲۶ اکتبر الجزیره، فعالان تجاری پاکستان از آغاز دوباره عبور بخشی از محموله‌ها خبر داده‌اند.

برای نمونه، برخی کالاهای صادراتی پاکستان مانند برنج، موز و محصولات کشاورزی توانسته‌اند از مرز عبور کنند.

همچنین شماری از کامیون‌های حامل گاز مایع که پیش از اعمال محدودیت‌ها بارگیری شده بودند، به‌تدریج مراحل عبور را پشت سر گذاشته‌اند.

اما این گزارش‌ها به معنای بازگشت کامل تجارت به شرایط عادی نیستند.

از سوی دیگر، وزارت امور خارجه ایران اعلام کرده رایزنی برای برطرف کردن مشکلات فنی و اداری همچنان ادامه دارد.

بنابراین، وضعیت فعلی را می‌توان ازسرگیری بخشی از ترددها همراه با تداوم برخی محدودیت‌های تجاری توصیف کرد.

برای اعلام بازگشایی کامل، لازم است مشخص شود همه گروه‌های کالایی می‌توانند بدون موانع فوق‌العاده، مراحل قانونی صادرات و واردات را طی کنند.

مشکلات مرزی چه اثری بر قیمت کالا و هزینه حمل‌ونقل دارد؟

ادامه تأخیر در گذرگاه‌های مرزی می‌تواند هزینه‌های اضافی برای صاحبان کالا ایجاد کند.

زمانی که کامیون برای مدت طولانی منتظر عبور یا ترخیص می‌ماند، هزینه توقف، نگهداری بار و برنامه‌ریزی حمل افزایش پیدا می‌کند.

برای کالاهای فسادپذیر نیز طولانی شدن زمان جابه‌جایی می‌تواند خطر کاهش کیفیت یا از بین رفتن بخشی از محموله را به همراه داشته باشد.

افزایش این هزینه‌ها ممکن است بر قیمت تمام‌شده کالا برای واردکنندگان و مصرف‌کنندگان اثر بگذارد.

با این حال، میزان اثرگذاری بر قیمت نهایی به نوع کالا، حجم تجارت، مدت تأخیر و امکان استفاده از مسیرهای جایگزین بستگی دارد.

در شرایط فعلی، آمار جامعی از خسارت اقتصادی ناشی از محدودیت‌های اخیر در مرز ایران و پاکستان منتشر نشده است.

به همین دلیل، نمی‌توان بدون داده‌های معتبر، رقم مشخصی برای افزایش هزینه تجارت یا تأثیر آن بر تورم اعلام کرد.

نقش پاکستان در حل مشکلات مرزی و مذاکرات منطقه‌ای

فاطمه مهاجرانی در نشست خبری خود از همکاری پاکستان در پیگیری مشکلات مرزی سخن گفت.

او تأکید کرد دستگاه دیپلماسی ایران برای تسهیل روابط تجاری با کشور همسایه در تماس است.

پاکستان در ماه‌های گذشته علاوه بر روابط تجاری با ایران، در گفت‌وگوهای منطقه‌ای و تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش نیز نقش داشته است.

از این منظر، موضوع بازگشایی مسیرهای تجاری تنها یک مسئله گمرکی نیست و با روابط سیاسی و اقتصادی دو کشور نیز ارتباط دارد.

با این حال، حتی اگر تفاهم سیاسی برای تسهیل تجارت شکل بگیرد، اجرای عملی آن نیازمند هماهنگی میان گمرک‌ها، نهادهای امنیتی، بانک‌ها و دستگاه‌های حمل‌ونقل دو طرف خواهد بود.

در غیر این صورت، امکان دارد با وجود توافق کلی، مشکلات اجرایی در گذرگاه‌ها ادامه پیدا کند.

چه اقداماتی برای کاهش صف کامیون‌ها ضروری است؟

برای کاهش فشار بر مرزهای زمینی، مجموعه‌ای از اقدامات اجرایی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.

افزایش ساعات فعالیت گمرک‌ها در صورت توافق دو کشور، تقویت نیروی انسانی، توسعه محوطه‌های توقف و بهبود سامانه‌های ثبت الکترونیکی از جمله راهکارهای قابل بررسی هستند.

همچنین هماهنگی پیشاپیش درباره اسناد موردنیاز کالا می‌تواند از ورود کامیون‌هایی که امکان ترخیص فوری ندارند جلوگیری کند.

در مورد مرز پاکستان، برطرف شدن اختلاف مربوط به فرم الکترونیکی واردات نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.

از سوی دیگر، تفکیک مسیر کالاهای فسادپذیر از سایر محموله‌ها می‌تواند در کاهش خطر خسارت ناشی از توقف طولانی مؤثر باشد.

البته اجرای این اقدامات به اختیارات قانونی، منابع مالی و همکاری مقام‌های طرف مقابل بستگی دارد.

جمع‌بندی؛ مرز باز است، اما تجارت هنوز با مانع روبه‌روست

اظهارات تازه فاطمه مهاجرانی نشان می‌دهد دولت ایران مشکلات ایجادشده در تجارت زمینی را به رسمیت شناخته و از گمرک خواسته است برای افزایش ظرفیت زیرساخت‌های مرزی اقدام کند.

سخنگوی دولت همچنین تأکید کرده که مرزها باز هستند و پیگیری‌های دیپلماتیک برای حل مشکلات ادامه دارد.

با این حال، گزارش‌های اخیر از مرز ایران و پاکستان نشان می‌دهد برخی محموله‌ها همچنان با محدودیت‌های اداری، بانکی و تأخیر در ترخیص مواجه‌اند.

بنابراین، خبر مهم امروز صرفاً باز بودن مرز ایران و پاکستان نیست؛ بلکه آغاز پیگیری دولت برای افزایش ظرفیت مرزهای زمینی و تلاش برای بازگرداندن تجارت به شرایط عادی است.

موفقیت این اقدامات زمانی قابل ارزیابی خواهد بود که زمان انتظار کامیون‌ها کاهش یابد، مشکلات اسناد وارداتی حل شود و صادرکنندگان بتوانند کالاهای خود را بدون تأخیرهای غیرمعمول به مقصد برسانند.

تا آن زمان، باید میان اعلام رسمی باز بودن گذرگاه‌ها و رفع کامل مشکلات تجارت مرزی تفاوت قائل شد.