کالا هست اما گران به دست مردم می‌رسد؛ پشت‌پرده التهاب بازار لوازم یدکی خودرو

معاونت برنامه‌ریزی و اقتصادی اتاق اصناف ایران در قالب مجموعه گزارش‌های «پایش بازار گروه‌های کالایی منتخب»، وضعیت چهار بازار لوازم یدکی خودرو، مصالح ساختمانی، لوازم خانگی و مواد غذایی را بررسی کرده است. این گزارش با استفاده از داده‌های میدانی شبکه اصناف تهیه و برای برخی مراجع تصمیم‌گیر، از جمله معاون اول رئیس‌جمهور، ارسال شده است.

در بخش مربوط به لوازم یدکی، مهم‌ترین نتیجه برخلاف تصور رایج بازار است: عرضه قطعات در سطح کلان نسبتاً مناسب ارزیابی شده و نشانه‌ای از کمبود مطلق و فراگیر کالا دیده نمی‌شود. مسئله اصلی زمانی ایجاد می‌شود که کالا باید از حلقه تولید یا واردات عبور کند و به مصرف‌کننده نهایی برسد.

اتاق اصناف وضعیت شبکه توزیع را نامناسب، میزان ریسک بازار را بالا و گسترش شکاف قیمتی و واسطه‌گری را از مهم‌ترین ویژگی‌های دوره اردیبهشت تا نیمه خرداد ۱۴۰۵ معرفی کرده است.

چرا وجود کالا به معنای آرام بودن بازار نیست؟

وجود فیزیکی کالا در انبار یا شبکه عمده‌فروشی، تنها یکی از شروط تعادل بازار است. عرضه زمانی مؤثر محسوب می‌شود که مصرف‌کننده بتواند محصول موردنیاز خود را با قیمت قابل پیش‌بینی، کیفیت قابل‌اعتماد و از مسیر رسمی تهیه کند.

در بازار فعلی ممکن است لاستیک، روغن موتور یا یک قطعه یدکی موجود باشد، اما فاصله زیاد قیمت، چندمرحله‌ای شدن توزیع و ورود تقاضای واسطه‌ای، آن را از دسترس مصرف‌کننده خارج کند. در چنین شرایطی بازار با «کمبود اقتصادی» روبه‌رو می‌شود؛ یعنی کالا وجود دارد، اما قیمت یا سازوکار دسترسی مانع خرید آن می‌شود.

گزارش اتاق اصناف نیز تأکید می‌کند که نوسان ارز، محدودیت واردات برخی اقلام و رشد هزینه‌های لجستیکی، نااطمینانی فعالان بازار را افزایش داده است. نتیجه این وضعیت، احتیاط فروشندگان، افزایش قیمت جایگزینی و کاهش سرعت طبیعی گردش کالا در شبکه است.

افزایش ۳۰ درصدی قیمت روغن موتور چه اثری داشت؟

یکی از نقاط عطف بازار در این دوره، صدور مجوز افزایش حدود ۳۰ درصدی قیمت روغن موتور بود. گزارش‌های مستقل حوزه صنعت روانکار نیز صدور این مجوز در اردیبهشت ۱۴۰۵ را تأیید می‌کنند؛ هرچند تولیدکنندگان معتقدند همین افزایش نیز فقط بخشی از رشد هزینه مواد اولیه، افزودنی‌ها، بسته‌بندی و تولید را پوشش داده است.

مشکل فقط افزایش قیمت خود روغن موتور نبود. طبق تحلیل اتاق اصناف، این تصمیم به سیگنالی برای تقویت انتظارات تورمی در سایر بخش‌های بازار لوازم خودرو تبدیل شد. فروشندگان و واسطه‌ها با این تصور که هزینه جایگزینی کالاهای دیگر نیز افزایش خواهد یافت، قیمت‌های پیشنهادی خود را بالا بردند.

اثر دوم، تغییر رفتار رانندگان است. مصرف‌کننده‌ای که با افزایش همزمان هزینه روغن، فیلترها، لاستیک و دستمزد تعمیرگاه مواجه می‌شود، ممکن است زمان تعویض روغن را عقب بیندازد یا محصولی ارزان‌تر و با کیفیت نامشخص خریداری کند.

این رفتار در کوتاه‌مدت هزینه نقدی خانوار را کاهش می‌دهد، اما در بلندمدت می‌تواند استهلاک موتور، مصرف سوخت و هزینه تعمیرات سنگین را افزایش دهد.

شکاف ۳۰ تا ۴۰ درصدی قیمت لاستیک چگونه واسطه‌گری ایجاد می‌کند؟

گزارش اتاق اصناف فاصله قیمت لاستیک در کارخانه و بازار آزاد را بین ۳۰ تا ۴۰ درصد اعلام کرده است. چنین اختلافی انگیزه قدرتمندی برای خرید غیرمصرفی ایجاد می‌کند؛ زیرا فرد یا واسطه می‌تواند محصول را از کانال ارزان‌تر تهیه و بدون ایجاد ارزش افزوده واقعی، در بازار آزاد بفروشد.

در این شرایط، حتی افزایش تولید نیز ممکن است بلافاصله به کاهش قیمت مصرف‌کننده منجر نشود. تا زمانی که اختلاف دو نرخ بالا باشد، بخشی از عرضه جدید به جای رسیدن مستقیم به راننده، وارد چرخه خرید و فروش مجدد خواهد شد.

شکاف قیمتی همچنین می‌تواند آمار تقاضا را مخدوش کند. ثبت سفارش بالا همیشه نشان‌دهنده افزایش مصرف واقعی نیست و ممکن است بخشی از آن حاصل تلاش واسطه‌ها برای استفاده از اختلاف قیمت باشد.

اتاق اصناف افزایش شکاف قیمت لاستیک را از نظر احتمال وقوع و شدت پیامد، مهم‌ترین ریسک بازار ارزیابی کرده است.

گرانی لوازم یدکی چگونه به تهدید ایمنی تبدیل می‌شود؟

بازار قطعات خودرو فقط یک بازار مصرفی نیست. کیفیت عملکرد ترمز، جلوبندی، تایر، چراغ، کمک‌فنر، روغن موتور و بسیاری از اجزای دیگر مستقیماً با ایمنی خودرو ارتباط دارد.

براساس گزارش اتاق اصناف، افزایش هزینه نگهداری باعث شده بخشی از مالکان، تعمیرات و سرویس‌های دوره‌ای را به تعویق بیندازند یا به قطعات و روانکارهای ارزان‌تر و بعضاً فاقد استاندارد روی بیاورند. عرضه کالای غیراستاندارد، کاهش سرویس‌های دوره‌ای و افزایش استهلاک ناوگان نیز در میان ریسک‌های اصلی گزارش قرار گرفته‌اند.

این روند سه پیامد احتمالی دارد:

نخست، خرابی‌های کوچک به تعمیرات پرهزینه تبدیل می‌شوند. تعویض دیرهنگام یک قطعه مصرفی می‌تواند به بخش‌های دیگر خودرو آسیب برساند.

دوم، استفاده از قطعات بی‌کیفیت احتمال نقص فنی در زمان رانندگی را افزایش می‌دهد.

سوم، کاهش توان مالی خانوار برای نگهداری خودرو می‌تواند میانگین وضعیت فنی ناوگان را تضعیف کند؛ به‌ویژه در خودروهای قدیمی که نیاز بیشتری به سرویس و تعویض قطعه دارند.

بنابراین سیاست‌گذاری در این بازار نباید فقط با هدف پایین آوردن عدد قیمت انجام شود. کیفیت، اصالت کالا و امکان انجام به‌موقع سرویس‌ها نیز باید بخشی از برنامه تنظیم بازار باشد.

چرا کنترل دستوری قیمت به‌تنهایی کافی نیست؟

یکی از مهم‌ترین پیام‌های گزارش این است که افزایش تولید یا تشدید بازرسی و کنترل قیمت، به‌تنهایی ثبات پایدار ایجاد نمی‌کند. این ابزارها ممکن است در کوتاه‌مدت برخی قیمت‌ها را مهار کنند، اما اگر ریشه اختلاف نرخ‌ها و ناکارآمدی توزیع باقی بماند، بازار دوباره به سمت واسطه‌گری حرکت خواهد کرد.

قیمت‌گذاری رسمی که با هزینه واقعی تولید، حمل و توزیع فاصله زیادی داشته باشد، ممکن است عرضه‌کنندگان را به کاهش فروش در کانال رسمی یا انتقال کالا به بازارهای غیرشفاف تشویق کند.

در طرف مقابل، آزادسازی قیمت بدون شفافیت در هزینه‌ها و مسیر توزیع نیز می‌تواند قدرت قیمت‌گذاری واسطه‌ها را افزایش دهد. مسئله اصلی، انتخاب ساده میان «قیمت‌گذاری» و «آزادسازی» نیست؛ بلکه ایجاد زنجیره‌ای قابل رصد از تولیدکننده تا مصرف‌کننده است.

چهار راهکار پیشنهادی برای اصلاح بازار

گزارش اتاق اصناف چهار محور اصلی را برای مدیریت بازار لوازم یدکی برجسته کرده است: شفاف‌سازی شبکه توزیع، کاهش فاصله قیمت رسمی و بازار، تقویت نظام پایش و هدایت کالا به مصرف‌کننده واقعی.

اجرای این محورها نیازمند اقدامات عملی است. اطلاعات تولید، واردات، تحویل به عمده‌فروش و فروش نهایی باید قابل تطبیق باشد تا مشخص شود کالا در کدام حلقه از زنجیره متوقف شده یا با افزایش غیرعادی قیمت مواجه شده است.

در محصولاتی مانند لاستیک که اختلاف نرخ بالاست، نحوه تخصیص و سقف خرید باید به‌گونه‌ای طراحی شود که مصرف‌کننده واقعی نسبت به واسطه اولویت داشته باشد.

همچنین پایش بازار نباید فقط روی قیمت متمرکز شود. موجودی واقعی، مدت توقف کالا در انبار، تعداد واسطه‌ها، هزینه حمل، درصد فروش رسمی و میزان دسترسی در استان‌های مختلف نیز باید اندازه‌گیری شود.

گزارش اتاق اصناف چه اطلاعاتی را منتشر نکرده است؟

با وجود اهمیت یافته‌ها، نسخه عمومی گزارش با محدودیت‌هایی روبه‌روست. در متن منتشرشده، تعداد واحدهای صنفی بررسی‌شده، استان‌های نمونه، روش وزن‌دهی داده‌ها، فهرست قطعات مورد پایش و جدول کامل تغییر قیمت محصولات ارائه نشده است.

به همین دلیل، نمی‌توان بر اساس نسخه عمومی مشخص کرد کدام قطعات بیشترین افزایش قیمت را داشته‌اند یا شدت مشکل در کدام استان‌ها بیشتر است.

انتشار روش تحقیق و داده‌های تفصیلی می‌تواند اعتبار گزارش را افزایش دهد و به اتحادیه‌ها، تولیدکنندگان و نهادهای نظارتی اجازه دهد راهکارهای دقیق‌تری طراحی کنند.

این نقص اهمیت نتیجه اصلی را از بین نمی‌برد، اما نشان می‌دهد برای تبدیل گزارش به برنامه اجرایی، داده‌های جزئی‌تر لازم است.

چشم‌انداز بازار لوازم یدکی در ماه‌های آینده

تا زمانی که نوسان ارز، هزینه بالای حمل‌ونقل، محدودیت واردات برخی اقلام و شکاف قیمت رسمی و آزاد ادامه داشته باشد، احتمال کاهش پایدار التهاب بازار پایین است. گزارش اتاق اصناف نیز ریسک کلی بازار را بالا ارزیابی کرده و بر ضرورت مداخله سیاستی تأکید دارد.

افزایش عرضه می‌تواند فشار را کاهش دهد، اما بدون اصلاح توزیع ممکن است بخش قابل‌توجهی از منافع آن نصیب واسطه‌ها شود. از سوی دیگر، تشدید صرف بازرسی نیز ممکن است نشانه‌های گرانی را موقتاً پنهان کند، بدون آنکه هزینه واقعی زنجیره کاهش یابد.

محتمل‌ترین سناریو، ادامه نوسان قیمت در قطعات وابسته به ارز و تداوم شکاف نرخ در محصولاتی مانند لاستیک است؛ مگر آنکه سیاست‌گذار بتواند مسیر حرکت کالا تا خریدار نهایی را شفاف‌تر کند.

جمع‌بندی

مهم‌ترین پیام گزارش اتاق اصناف ایران این است که بازار لوازم یدکی با کمبود مطلق کالا مواجه نیست؛ بلکه کالا در مسیر رسیدن به مصرف‌کننده گران، کند و بعضاً منحرف می‌شود.

افزایش ۳۰ درصدی قیمت روغن موتور، شکاف ۳۰ تا ۴۰ درصدی قیمت لاستیک و رشد هزینه‌های حمل‌ونقل، انتظارات تورمی و واسطه‌گری را تقویت کرده‌اند. پیامد این روند فقط کاهش قدرت خرید نیست؛ تعویق سرویس خودرو و استفاده از قطعات غیراستاندارد می‌تواند ایمنی عمومی را نیز تهدید کند.

راه‌حل پایدار، افزایش تولید یا کنترل قیمت به‌تنهایی نیست. شفافیت توزیع، کاهش اختلاف نرخ، رصد مستمر بازار و رساندن کالا به مصرف‌کننده واقعی، چهار حلقه‌ای هستند که بدون اجرای همزمان آنها، التهاب بازار دوباره بازخواهد گشت.