قیمت دام زنده کاهش یافت؛ چرا گوشت قرمز هنوز ارزان نمی‌شود؟

براساس تازه‌ترین اظهارات مدیرعامل اتحادیه دام سبک، هر کیلو دام زنده در استان‌های جنوبی با قیمت ۶۴۰ تا ۶۷۰ هزار تومان و در نیمه شمالی کشور با نرخ ۶۷۰ تا ۷۰۰ هزار تومان معامله می‌شود. صدردادرس می‌گوید این قیمت‌ها در مقایسه با دو ماه قبل، کیلویی ۲۰ تا ۲۵ هزار تومان کاهش یافته‌اند؛ افتی که با توجه به سطح فعلی قیمت‌ها، تقریباً معادل سه تا چهار درصد است.

بااین‌حال، قیمت دام یک نرخ واحد کشوری ندارد و به استان، وزن، نژاد، جنسیت، کیفیت پرواربندی و هزینه انتقال وابسته است. صدردادرس کمتر از یک هفته قبل، قیمت دام نر پرواری در استان‌ها را ۶۷۰ تا ۶۸۰ هزار تومان و در تهران ۷۲۰ تا ۷۳۰ هزار تومان اعلام کرده بود. تفاوت دو گزارش نشان می‌دهد برای انتشار قیمت دام باید محل معامله و مشخصات دام نیز ذکر شود و نمی‌توان یک عدد را نماینده تمام بازار دانست.

چرا کاهش قیمت دام به بازار گوشت نرسید؟

طبق اعلام اتحادیه دام سبک، قیمت هر کیلو لاشه بره نر حدود ۵۰ کیلوگرمی درِ کشتارگاه به یک میلیون و ۶۰۰ تا یک میلیون و ۶۵۰ هزار تومان می‌رسد. در گزارش دیگری از همین اتحادیه، قیمت لاشه حاصل از دام زنده ۷۲۰ هزار تومانی حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار تومان برآورد شده، درحالی‌که بعضی قطعات گوشت گوسفندی با نرخ بیش از دو میلیون تومان به مصرف‌کننده عرضه می‌شوند.

البته قیمت یک کیلو دام زنده را نمی‌توان مستقیماً با یک کیلو گوشت خالص در فروشگاه مقایسه کرد. بخشی از وزن دام شامل پوست، کله‌پاچه، استخوان، احشا و ضایعات است و هزینه‌هایی مانند حمل، کشتار، سردخانه، قطعه‌بندی، بسته‌بندی و افت وزن نیز به زنجیره اضافه می‌شود.

مسئله مورد انتقاد دامداران، هزینه‌های طبیعی این فرایند نیست؛ بلکه نبود شفافیت درباره سهم هر حلقه از قیمت نهایی است. اتحادیه می‌گوید نظارت بیشتری بر میدان دام و قیمت تولیدکننده اعمال می‌شود، اما فاصله میان قیمت کشتارگاه و قصابی به همان اندازه مورد بررسی قرار نمی‌گیرد. صدردادرس همچنین مدعی است حاشیه سود در بخش تولید محدود است، درحالی‌که افزایش قیمت در شبکه توزیع می‌تواند بسیار بیشتر باشد.

کمبود دام نداریم؛ آمار عرضه چه می‌گوید؟

صدردادرس تأکید کرده است که در حال حاضر نه در تأمین نهاده‌های دامی مشکل جدی وجود دارد و نه بازار با کمبود جمعیت دام مواجه است. بنابراین، افزایش قیمت گوشت را نمی‌توان صرفاً با کاهش تعداد دام یا نبود خوراک توضیح داد؛ فشار اصلی از قیمت تمام‌شده، نقدینگی و نحوه انتقال محصول از دامداری به بازار ناشی می‌شود.

آمار کشتارگاه‌های رسمی نیز نشانه‌ای از افت شدید عرضه نشان نمی‌دهد. براساس گزارش مرکز آمار ایران، در اردیبهشت ۱۴۰۵ حدود ۳۷ هزار و ۱۹۴ تن گوشت قرمز در کشتارگاه‌های رسمی عرضه شد که نسبت به فروردین حدود ۱۰ درصد افزایش داشت و در مقایسه با اردیبهشت سال قبل تغییر محسوسی نکرد. سهم گوشت گوسفند و بره از این مقدار ۱۲ هزار و ۷۰۲ تن، معادل ۳۴.۱ درصد بود. البته کشتار خارج از کشتارگاه‌های رسمی در این آمار محاسبه نشده است.

این داده‌ها نشان می‌دهد مسئله فعلی بازار بیشتر «قدرت خرید و قیمت» است تا نایاب‌شدن فیزیکی گوشت. حتی در شرایط عرضه نسبتاً پایدار، افزایش هزینه خوراک، حمل‌ونقل، دستمزد و تأمین مالی می‌تواند قیمت نهایی را بالا نگه دارد.

«نوی‌پو» چیست و چرا دامداران از آن انتقاد دارند؟

پس از حذف ارز ترجیحی نهاده‌ها و افزایش شدید نیاز تولیدکنندگان به سرمایه در گردش، بانک کشاورزی طرح اعتبار دیجیتال «نوی‌پو» را راه‌اندازی کرد. در این سازوکار، دامدار پس از ثبت درخواست و اعتبارسنجی، اعتباری برای خرید نهاده از سامانه بازارگاه دریافت می‌کند و به‌جای تسهیلات نقدی، از ضمانت‌نامه و کیف پول اعتباری استفاده می‌شود. برای این طرح در ابتدا ۷۰ هزار میلیارد تومان اعتبار پیش‌بینی شد.

براساس توضیحات رسمی بانک کشاورزی، کارمزد ضمانت‌نامه بسته به نوع تضمین حداکثر ۲.۲۵ درصد سالانه است و «سود بانکی» به شکل متعارف دریافت نمی‌شود. تا ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ نیز بیش از ۵۹ هزار میلیارد تومان اعتبار نوی‌پو برای ۶ هزار و ۶۱۴ درخواست صادر شده بود.

اما روایت دامداران از هزینه واقعی طرح متفاوت است. صدردادرس می‌گوید تولیدکننده علاوه بر کارمزد بانک، برای خرید مدت‌دار نهاده باید هزینه‌ای نیز به تأمین‌کننده یا واردکننده پرداخت کند. در گزارش اتحادیه از پرداخت ماهانه چهار تا پنج درصد به فروشنده سخن گفته شده است؛ درحالی‌که اطلاعات اولیه بانک از هزینه سه تا چهار درصد و حداکثر هشت درصد برای یک دوره خرید سه‌ماهه حکایت داشت. این اختلاف باید با انتشار قراردادهای نمونه و جدول کامل هزینه‌ها روشن شود.

در نتیجه، ممکن است نوی‌پو از نظر بانکی «بدون سود تسهیلات» باشد، اما خرید اعتباری نهاده همچنان برای دامدار رایگان نیست. اگر مجموع کارمزد ضمانت‌نامه و هزینه فروش مدت‌دار بالا باشد، همان اعتبار حمایتی به افزایش قیمت تمام‌شده دام و گوشت منجر خواهد شد.

تولید قراردادی چگونه واسطه‌ها را حذف می‌کند؟

راهکار دیگر اتحادیه دام سبک، اجرای واقعی تولید قراردادی است. در این مدل، دامدار پیش از آغاز دوره تولید با کشتارگاه، شرکت توزیع، فروشگاه زنجیره‌ای یا مجموعه پشتیبان قرارداد می‌بندد. میزان تولید، کیفیت، قیمت یا فرمول قیمت‌گذاری، زمان تحویل و نحوه پرداخت از ابتدا مشخص می‌شود.

چنین قراردادی می‌تواند خوراک، بیمه، خدمات دامپزشکی و سرمایه در گردش را نیز در اختیار تولیدکننده قرار دهد و در مقابل، خریدار از تأمین محصول موردنیاز خود مطمئن شود. به این ترتیب، دامدار مجبور نیست پس از پایان دوره پرواربندی برای فروش فوری دام به دلالان وابسته باشد.

با وجود صدور بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های متعدد، صدردادرس می‌گوید تولید قراردادی گوشت قرمز و سفید هنوز در مقیاس مؤثر عملیاتی نشده است. او معتقد است اجرای این طرح می‌تواند ظرفیت خالی واحدهای پرواربندی را فعال کند، بهای تمام‌شده را کاهش دهد و بخشی از واسطه‌های بازار دام زنده را کنار بزند.

همه گوشت‌ها نباید با قیمت بره نر فروخته شوند

یکی دیگر از انتقادهای مطرح‌شده، قیمت‌گذاری گوشت دام‌های مختلف براساس نرخ لاشه بره نر مرغوب است. گوشت میش، دام مسن‌تر یا بعضی انواع دیگر، از نظر لطافت، چربی، زمان پخت و ارزش بازار با بره نر جوان تفاوت دارد؛ اما ممکن است در بخش خرده‌فروشی بدون توضیح روشن و با قیمتی نزدیک به گوشت ممتاز عرضه شود.

صدردادرس می‌گوید بخشی از شکایت مردم درباره دیرپزبودن یا کیفیت پایین گوشت، از همین نبود شناخت و شفافیت ناشی می‌شود. درج نوع دام، سن تقریبی، تاریخ کشتار و محل بسته‌بندی می‌تواند به خریدار امکان انتخاب آگاهانه بدهد و مانع فروش گوشت‌های متفاوت با یک قیمت شود.

واردات گوشت متوقف می‌شود؟

مدیرعامل اتحادیه دام سبک پیشنهاد کرده است دولت به‌جای توزیع گسترده گوشت منجمد وارداتی در بازار مصرف، سرمایه در گردش دامداران داخلی را تأمین کند و واردات را بیشتر به نیاز صنایع یا تکمیل ذخایر راهبردی اختصاص دهد. این دیدگاه، موضع اتحادیه است و هنوز به معنای تصمیم رسمی برای توقف واردات نیست.

برآوردهای فعالان صنعت نشان می‌دهد سالانه حدود ۸۰۰ هزار تن گوشت قرمز در ایران تولید و نزدیک به ۱۰۰ هزار تن وارد می‌شود. حدود ۴۲ تا ۴۵ درصد تولید داخلی نیز از دام سبک تأمین می‌شود. این ارقام نشان می‌دهد تولید داخل سهم اصلی بازار را دارد، اما حذف فوری واردات بدون برنامه برای افزایش بهره‌وری، تأمین خوراک و کنترل دوره‌های کم‌عرضه می‌تواند ریسک جدیدی ایجاد کند.

قیمت گوشت قرمز چه زمانی کاهش می‌یابد؟

کاهش ۲۰ تا ۲۵ هزار تومانی قیمت دام زنده، به‌تنهایی برای ارزان‌شدن محسوس گوشت کافی نیست. تا زمانی که دامدار نهاده را با اعتبار گران تهیه کند، مسیر عرضه چندین واسطه داشته باشد و قیمت و کیفیت محصول در قصابی شفاف نباشد، افت محدود قیمت دام ممکن است پیش از رسیدن به مصرف‌کننده در زنجیره توزیع جذب شود.

کاهش پایدار قیمت به سه تغییر هم‌زمان نیاز دارد: تأمین سرمایه در گردش با هزینه واقعاً پایین، اجرای قرارداد مستقیم میان تولیدکننده و شبکه فروش و ایجاد سامانه‌ای شفاف برای ثبت قیمت دام، لاشه و قطعات گوشت. بدون این اصلاحات، ممکن است دامدار همچنان از پایین‌بودن سود خود گلایه کند و مصرف‌کننده نیز گوشت را گران بخرد؛ درحالی‌که بیشترین منفعت در حلقه‌های میانی باقی می‌ماند.