بقائی: حمله به جنوب ایران، حمله به امنیت انسانی است؛ جام جهانی ۲۰۲۶ چرا سیاسی شد؟

نشست خبری هفتگی سخنگوی وزارت امور خارجه در شرایطی برگزار شد که دور تازه حملات آمریکا به ایران وارد نهمین روز شده است. رسانه‌های بین‌المللی از حملات گسترده به نقاط مختلف ایران، به‌ویژه مناطق جنوبی و زیرساخت‌های نزدیک تنگه هرمز، خبر داده‌اند. مقام‌های آمریکایی می‌گویند اهداف این عملیات، تأسیسات نظامی و توانایی‌های دریایی و موشکی ایران بوده است؛ اما تهران از آسیب‌دیدن پل‌ها، مراکز خدماتی، شبکه‌های حمل‌ونقل و دیگر زیرساخت‌های غیرنظامی سخن می‌گوید.

هشدار بقائی درباره حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی

بقائی در بخش نخست سخنان خود، حمله به تأسیسات و زیرساخت‌های مدنی در استان‌های جنوبی ایران را محکوم کرد و گفت چنین حملاتی را نباید صرفاً اصابت چند موشک یا بمب به نقاطی روی نقشه تلقی کرد.

او با استفاده از مفهوم «امنیت انسانی» تلاش کرد ابعاد اجتماعی و روزمره جنگ را برجسته کند. از این منظر، تخریب یک پل، فرودگاه، بیمارستان، جاده یا تأسیسات آب و برق تنها یک خسارت فنی نیست؛ بلکه می‌تواند رفت‌وآمد مردم، درمان بیماران، اشتغال، تجارت، تأمین کالا و احساس امنیت خانواده‌ها را مختل کند.

گزارش‌های منتشرشده در روزهای اخیر نیز از هدف قرار گرفتن پل‌ها و دیگر زیرساخت‌ها در مناطق جنوبی ایران حکایت دارند. خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داده است که دامنه عملیات آمریکا به پل‌ها و زیرساخت‌های استان هرمزگان گسترش یافته و ایالات متحده این اقدامات را بخشی از فشار نظامی برای مقابله با سیاست ایران در تنگه هرمز معرفی کرده است.

چرا اهواز در سخنان سخنگوی وزارت خارجه برجسته شد؟

یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات بقائی، اشاره به کودکان و خانواده‌های ساکن اهواز بود. او گفت اگر کودکی در اهواز از صدای انفجار بترسد، دیگر ایرانیان نیز نمی‌توانند نسبت به این وضعیت بی‌تفاوت باشند.

این سخنان پس از انتشار گزارش‌هایی درباره وقوع انفجار در اطراف اهواز و حمله به محدوده نزدیک بیمارستان شهید بقایی مطرح شد؛ بیمارستانی که در زمینه درمان بیماران مبتلا به سرطان، از جمله کودکان، فعالیت می‌کند. رسانه‌های داخلی ایران گزارش دادند که حمله به محدوده نزدیک این مرکز درمانی موجب ایجاد شرایط اضطراری و انتقال بیماران شده است.

بقائی با بیان اینکه «ایران مجموعه‌ای از جزایر دورافتاده نیست»، در واقع بر پیوستگی جغرافیایی و عاطفی جامعه ایران تأکید کرد. این عبارت حامل این پیام سیاسی است که فشار نظامی بر مناطق جنوبی نمی‌تواند به‌عنوان مسئله‌ای محلی یا دور از مرکز تلقی شود.

در این چارچوب، خوزستان، هرمزگان، بوشهر و سواحل مکران نه حاشیه‌های دورافتاده، بلکه بخش‌هایی حیاتی از ساختار اقتصادی، امنیتی و هویتی ایران به شمار می‌روند. بخش قابل‌توجهی از صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، بنادر تجاری و مسیرهای صادراتی کشور در همین مناطق مستقر است و هرگونه اختلال در آنها می‌تواند آثار ملی داشته باشد.

نبرد نظامی یا نبرد بر سر روایت جنگ؟

سخنان سخنگوی وزارت خارجه را می‌توان بخشی از تلاش دیپلماتیک ایران برای تغییر چارچوب روایت جنگ دانست. آمریکا عملیات خود را اقدامی علیه توانایی‌های نظامی، موشکی و دریایی ایران معرفی می‌کند؛ در مقابل، تهران بر پیامدهای انسانی، اقتصادی و غیرنظامی این حملات تمرکز دارد.

خبرگزاری رویترز گزارش داده است که مقام‌های ایرانی از حمله به چند پل در جنوب کشور و واردشدن خسارت به مراکز غیرنظامی خبر داده‌اند، در حالی که فرماندهی مرکزی آمریکا بر هدف قرار دادن ظرفیت‌های نظامی و دریایی ایران تأکید کرده است.

استفاده مکرر بقائی از واژه‌هایی مانند «زندگی»، «کودک»، «امنیت انسانی» و «مردم جنوب» نشان می‌دهد دستگاه دیپلماسی ایران می‌کوشد پرونده حملات را از سطح تقابل نظامی دولت‌ها فراتر ببرد و آن را به موضوع حمایت از غیرنظامیان و زیرساخت‌های عمومی تبدیل کند.

جام جهانی ۲۰۲۶؛ از رقابت فوتبال تا مناقشه سیاسی

بخش دوم سخنان بقائی به قهرمانی اسپانیا در جام جهانی ۲۰۲۶ اختصاص داشت. اسپانیا در مسابقه فینال، آرژانتین را با نتیجه یک بر صفر و با گل فران تورس در وقت اضافه شکست داد و برای دومین بار قهرمان جهان شد. این دیدار شامگاه یکشنبه در ورزشگاه نیویورک‌ـ‌نیوجرسی برگزار شد.

سخنگوی وزارت خارجه ضمن تبریک به تیم ملی اسپانیا، جام جهانی ۲۰۲۶ را یکی از سیاسی‌ترین رقابت‌های بین‌المللی توصیف کرد. این ارزیابی صرفاً به سخنان مقام‌های ایرانی محدود نیست. گزارش‌های منتشرشده پس از پایان مسابقات نیز از حضور پررنگ سیاست در این دوره، روابط نزدیک رئیس فیفا با رئیس‌جمهور آمریکا، محدودیت‌های مهاجرتی و مناقشه درباره دخالت مقام‌های سیاسی در تصمیم‌های ورزشی سخن گفته‌اند.

حتی مراسم اهدای جام نیز بدون حاشیه سیاسی نبود. دونالد ترامپ و جیانی اینفانتینو هنگام ورود به زمین با واکنش منفی و صدای اعتراض بخشی از تماشاگران روبه‌رو شدند؛ اتفاقی که بار دیگر نشان داد مرز میان میزبانی ورزشی و نمایش سیاسی تا چه اندازه کمرنگ شده است.

پرونده ایران چگونه جام جهانی را سیاسی‌تر کرد؟

تیم ملی ایران در طول جام جهانی با محدودیت‌هایی در زمینه صدور روادید، محل اقامت و رفت‌وآمد در خاک آمریکا مواجه شد. برخی اعضای کادر اجرایی ایران در ابتدا روادید دریافت نکردند و تیم مجبور شد پایگاه اصلی خود را از آمریکا به تیخوانای مکزیک منتقل کند.

آمریکا همچنین ابتدا اجازه داده بود بازیکنان ایران تنها مدت کوتاهی پیش از مسابقه وارد خاک این کشور شوند و پس از پایان بازی سریعاً آن را ترک کنند. این محدودیت بعداً اندکی کاهش یافت، اما شرایط امنیتی و رفت‌وآمد ویژه برای تیم ایران همچنان برقرار ماند.

تنش‌ها زمانی بیشتر شد که یک مقام ارشد امنیت داخلی آمریکا اعلام کرد از حذف ایران از مسابقات خوشحال شده و برای این اتفاق جشن گرفته است. فدراسیون فوتبال ایران این رفتار را مغایر اصول میزبانی و روح ورزش دانست.

بنابراین، زمانی که بقائی جام جهانی ۲۰۲۶ را رقابتی سیاسی توصیف می‌کند، سخنان او به مجموعه‌ای از اختلافات واقعی درباره روادید، محدودیت‌های سفر، رفتار مقام‌های میزبان و ارتباط سیاستمداران با مدیریت فیفا اشاره دارد.

چرا قهرمانی اسپانیا برای ایران معنای نمادین پیدا کرد؟

بقائی گفت بسیاری از ایرانیان از پیروزی اسپانیا خوشحال شده‌اند؛ نه به دلیل دشمنی با مردم آرژانتین، بلکه به‌خاطر تصویری که در افکار عمومی منطقه از مواضع سیاسی اسپانیا شکل گرفته است.

در روایت سخنگوی وزارت خارجه، قهرمانی اسپانیا تنها یک موفقیت فوتبالی نبود و به نمادی از پیروزی تیمی تبدیل شد که نام کشورش با مخالفت با جنگ و تجاوزگری گره خورده است. این برداشت نشان می‌دهد نتایج ورزشی در دوران بحران‌های بین‌المللی می‌توانند معنایی فراتر از مستطیل سبز پیدا کنند.

واکنش مثبت گروه‌ها و جریان‌های سیاسی منطقه به قهرمانی اسپانیا نیز مؤید همین فضای نمادین است. برخی گروه‌های فلسطینی قهرمانی این تیم را تبریک گفتند و آن را برای حامیان فلسطین اتفاقی خوشحال‌کننده توصیف کردند.

پیام مشترک سخنان بقائی چه بود؟

اظهارات امروز اسماعیل بقائی دو صحنه متفاوت را کنار هم قرار داد: شهرهای جنوبی ایران زیر صدای انفجار و ورزشگاهی در نیوجرسی که جام قهرمانی جهان در آن اهدا شد.

پیام اصلی سخنگوی وزارت خارجه این بود که در جهان امروز نه جنگ صرفاً موضوع ارتش‌هاست و نه ورزش کاملاً از سیاست جدا باقی مانده است. حمله به زیرساخت‌ها می‌تواند مستقیماً زندگی غیرنظامیان را هدف قرار دهد و تصمیم‌های سیاسی نیز می‌توانند شرایط حضور یک تیم ملی در بزرگ‌ترین رویداد فوتبالی جهان را تغییر دهند.

از این منظر، تأکید بقائی بر مردم جنوب و تبریک قهرمانی اسپانیا دو بخش جداگانه از یک سخنرانی نبودند؛ بلکه هر دو برای برجسته‌کردن یک مفهوم به کار رفتند: مقاومت در برابر فشار و اهمیت همبستگی ملی و بین‌المللی.

با ادامه جنگ و افزایش حملات به زیرساخت‌ها، انتظار می‌رود موضوع حمایت از غیرنظامیان، امنیت بنادر و شهرهای جنوبی و پیامدهای اقتصادی حملات، به یکی از محورهای اصلی فعالیت دیپلماتیک ایران تبدیل شود. هم‌زمان، پایان جام جهانی ۲۰۲۶ نیز احتمالاً بحث‌ها درباره استقلال فیفا، حقوق تیم‌های شرکت‌کننده و مرز میان ورزش و سیاست را متوقف نخواهد کرد.