ادعای تازه ترامپ پس از فینال جام جهانی؛ «ایران تقریباً همه توان نظامی خود را از دست داده است»

ترامپ یکشنبه ۱۹ ژوئیه در ورزشگاه نیویورک–نیوجرسی فینال جام جهانی میان اسپانیا و آرژانتین را تماشا کرد. اسپانیا در این مسابقه با گل دقیقه ۱۰۶ فران تورس، آرژانتین را یک بر صفر شکست داد و برای دومین بار قهرمان جهان شد. ترامپ نیز همراه جانی اینفانتینو، رئیس فیفا، در مراسم اهدای مدال و جام حضور یافت.

رئیس‌جمهور آمریکا هنگام بازگشت و در گفت‌وگو با خبرنگاران در پایگاه مشترک اندروز، بحث را از جام جهانی به جنگ با ایران کشاند. او مدعی شد ایران «خیلی، خیلی بد آسیب دیده» و تقریباً تمام توان نظامی خود را از دست داده است.

ترامپ گفت مقدار کمی موشک، پهپاد و ظرفیت تولید برای ایران باقی مانده و افزود: «ما تنگه را کنترل می‌کنیم؛ آنها هیچ‌چیز را کنترل نمی‌کنند.» رسانه‌های آمریکایی نیز محل بیان این اظهارات را پایگاه اندروز و زمان آن را پس از بازگشت ترامپ از فینال تأیید کرده‌اند.

هدف جنگ از نگاه ترامپ تغییر کرده است؟

بخش مهم‌تر سخنان ترامپ به توصیف او از هدف عملیات مربوط می‌شود. او گفت آمریکا در ابتدا فقط «کار کوچکی» برای جلوگیری از دستیابی ایران به یک قابلیت خاص انجام می‌داد، اما اکنون در حال پایان‌دادن کامل به آن ظرفیت است.

ترامپ سپس از عبارت «موشک هسته‌ای» استفاده کرد و مدعی شد آمریکا هرگونه امکان دستیابی ایران به چنین سلاحی را از بین می‌برد. او همچنین گفت اگر عملیات یک‌ونیم تا دو هفته اخیر بررسی شود، واشنگتن برنامه ایران را متوقف کرده است و حاضر نیست برای بیان این نتیجه از واژه «احتمالاً» استفاده کند.

این سخنان از گسترش تعریف مأموریت آمریکا حکایت دارد. عملیات واشنگتن در دور اخیر رسماً با هدف کاهش توان ایران برای حمله به کشتی‌ها، سامانه‌های دریایی، مواضع موشکی و زیرساخت‌های نظامی مرتبط با هرمز معرفی شده بود؛ اما ترامپ اکنون آن را اقدامی برای حذف کامل شانس دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای توصیف می‌کند. فرماندهی مرکزی آمریکا نیز از اجرای چندین موج حمله علیه رادارها، سامانه‌های موشکی و پهپادی و دیگر اهداف نظامی ایران خبر داده است.

«موشک هسته‌ای» اصطلاح دقیقی نیست

از نظر فنی، موشک و سلاح هسته‌ای دو بخش متفاوت یک سامانه تسلیحاتی‌اند. یک کشور برای برخورداری از توان هسته‌ای نظامی باید هم کلاهک یا وسیله انفجاری هسته‌ای تولید کند و هم سامانه‌ای برای انتقال آن، مانند موشک، هواپیما یا زیردریایی، در اختیار داشته باشد.

بنابراین عبارت «موشک هسته‌ای» در سخنان سیاسی ممکن است به موشکی مجهز به کلاهک هسته‌ای اشاره داشته باشد، اما به‌تنهایی توضیح دقیقی از وضعیت برنامه اتمی ایران ارائه نمی‌کند.

ایران همواره ساخت سلاح هسته‌ای را رد کرده و برنامه اتمی خود را صلح‌آمیز خوانده است. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در عین حال درباره انباشت اورانیوم ۶۰ درصدی، محدودیت دسترسی بازرسان و ابهام در برخی فعالیت‌ها ابراز نگرانی کرده است. گزارش فوریه ۲۰۲۶ آژانس می‌گوید ایران تنها کشور فاقد سلاح هسته‌ای عضو پیمان منع گسترش است که چنین حجمی از اورانیوم با غنای بالا تولید و ذخیره کرده است.

آیا آمریکا برنامه هسته‌ای ایران را از بین برده است؟

شواهد عمومی موجود، ادعای قطعی ترامپ را تأیید نمی‌کنند. ارزیابی اطلاعاتی آمریکا که در ماه مه منتشر شد، نشان می‌داد جنگ و حملات تازه تغییر اساسی در ظرفیت هسته‌ای ایران ایجاد نکرده و تهران، در صورت اتخاذ تصمیم سیاسی برای ساخت سلاح، همچنان ممکن است حدود یک سال با تولید آن فاصله داشته باشد. منابع مطلع گفته بودند آمریکا تا آن مقطع عمدتاً از حمله گسترده به تأسیسات هسته‌ای خودداری کرده بود.

رویترز نیز در ارزیابی جداگانه‌ای نتیجه گرفت جنگ تا میانه ژوئن تغییر چشمگیری در توان هسته‌ای ایران ایجاد نکرده است. طبق این گزارش، برآورد زمانی جامعه اطلاعاتی آمریکا درباره امکان تولید سلاح تقریباً مشابه دوره پیش از جنگ باقی مانده بود.

این موضوع به معنای بی‌اثر بودن حملات نیست. تأسیسات، تجهیزات، شبکه برق، زنجیره تأمین و نیروی انسانی می‌توانند بر اثر بمباران آسیب ببینند؛ اما تعیین میزان دقیق خسارت به برنامه‌ای زیرزمینی و پراکنده، بدون بازرسی میدانی و انتشار ارزیابی اطلاعاتی مستند، امکان‌پذیر نیست.

آیا ایران تقریباً تمام توان نظامی خود را از دست داده است؟

ترامپ هیچ آمار یا گزارش مستقلی برای ادعای ازبین‌رفتن تقریباً تمام توان نظامی ایران ارائه نکرد. حملات چندماهه آمریکا و اسرائیل بدون تردید خسارت‌های قابل‌توجهی به پدافند هوایی، نیروی دریایی، رادارها، تأسیسات تولید موشک و مراکز فرماندهی ایران وارد کرده است. مقام‌های آمریکایی می‌گویند موج اخیر حملات نیز برای تضعیف بیشتر همین بخش‌ها طراحی شده است.

بااین‌حال، تحولات میدان نشان می‌دهد ایران همچنان ظرفیت انجام حملات موشکی و پهپادی را دارد. تنها در روزهای گذشته، تهران به مواضع آمریکا و اهدافی در کویت، بحرین، قطر و اردن حمله کرده و عملیات علیه کشتی‌رانی منطقه نیز ادامه یافته است. رویترز گزارش داده ایران موشک‌ها و پهپادهایی علیه پایگاه‌ها، زیرساخت‌ها و مسیرهای دریایی به کار برده است.

بنابراین می‌توان گفت توان متعارف ایران به‌شدت آسیب دیده، اما تعبیر «تقریباً هیچ‌چیز باقی نمانده» بیشتر یک ارزیابی سیاسی و تبلیغاتی است تا نتیجه‌ای که با داده‌های مستقل میدان تأیید شده باشد.

ادعای کنترل آمریکا بر تنگه هرمز چه اندازه واقعی است؟

ترامپ در روزهای اخیر چندین بار گفته آمریکا کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد. واشنگتن محاصره دریایی بنادر ایران را از سر گرفته و نیروی دریایی آمریکا عملیات علیه کشتی‌ها و ظرفیت‌های نظامی ایران را گسترش داده است.

اما «کنترل» در معنای عملی باید به جریان امن و منظم کشتیرانی منجر شود. گزارش آسوشیتدپرس نشان می‌دهد آمریکا، با وجود حملات هوایی، عملیات مین‌روبی و حضور گسترده دریایی، هنوز نتوانسته تردد هرمز را به شرایط عادی بازگرداند. کارشناسان می‌گویند موشک‌های پنهان، قایق‌ها، پهپادها، مین‌ها و ساختار غیرمتمرکز ایران تأمین امنیت کامل آبراه را دشوار کرده‌اند.

کاهش عبور نفتکش‌ها و جهش نفت برنت به بالای ۹۰ دلار نیز نشان می‌دهد بازار جهانی هنوز ادعای کنترل کامل آمریکا را نپذیرفته است. اگر واشنگتن کنترل بلامنازع و امنیت پایدار تنگه را برقرار کرده بود، انتظار می‌رفت جریان محموله‌های انرژی سریع‌تر به سطح عادی بازگردد.

تناقض میان پیروزی اعلامی و ادامه جنگ

ترامپ پیش‌تر نیز بارها از نابودی نیروی دریایی، نیروی هوایی و توان موشکی ایران سخن گفته بود. بااین‌حال، جنگی که در ابتدا عملیاتی محدود معرفی می‌شد، اکنون وارد پنجمین ماه خود شده و آمریکا نهمین شب متوالی دور جدید حملاتش را اجرا کرده است. هم‌زمان، شمار نظامیان آمریکایی کشته‌شده از آغاز جنگ به ۱۷ نفر رسیده و ایران همچنان به عملیات تلافی‌جویانه ادامه می‌دهد.

همین وضعیت پرسشی اساسی ایجاد می‌کند: اگر ایران تقریباً تمام توان خود را از دست داده و تنگه کاملاً زیر کنترل آمریکاست، چرا حملات شبانه ادامه دارد و کشتیرانی هنوز با اختلال جدی روبه‌روست؟

پاسخ احتمالی این است که آمریکا برتری متعارف گسترده‌ای در آسمان و دریا دارد، اما برتری نظامی با کنترل کامل سیاسی و امنیتی یک منطقه یکسان نیست. ایران برای ایجاد هزینه الزاماً به نیروی هوایی کلاسیک یا ناوگان بزرگ نیاز ندارد و می‌تواند از ظرفیت‌های پراکنده، موشک‌های متحرک، پهپادها و تهدید کشتیرانی استفاده کند.

جمع‌بندی

اظهارات ترامپ پس از فینال جام جهانی، تلاشی برای ارائه تصویری از پیروزی قاطع آمریکا و نزدیک‌بودن پایان مأموریت بود. خسارت سنگین به توان نظامی ایران واقعیتی قابل‌انکار نیست؛ اما ادعاهای ازبین‌رفتن تقریباً همه ظرفیت‌های نظامی، کنترل کامل هرمز و حذف قطعی امکان دستیابی به سلاح هسته‌ای هنوز با ارزیابی مستقل و عمومی پشتیبانی نشده‌اند.

توان ایران کاهش یافته، ولی حملات موشکی و پهپادی ادامه دارد. آمریکا حضور دریایی و هوایی گسترده‌ای دارد، ولی عبور کشتی‌ها هنوز عادی نشده است. تأسیسات هسته‌ای ایران آسیب دیده‌اند، اما ارزیابی‌های اطلاعاتی از نابودی کامل برنامه حکایت ندارند.

در نتیجه، سخنان ترامپ را باید بیش از آنکه گزارش نهایی از میدان دانست، بخشی از نبرد روایت‌ها و فشار روانی بر تهران ارزیابی کرد؛ روایتی که اعتبار آن در روزهای آینده با سه شاخص سنجیده خواهد شد: توقف حملات ایران، بازگشت کامل کشتیرانی به هرمز و انتشار ارزیابی معتبر درباره وضعیت برنامه هسته‌ای.