ورود مستقیم پزشکیان به ماجرای فوتبال ۳۶۰؛ دستور بررسی مسدودسازی و پایان تصمیم‌های بدون هماهنگی

جلسه هیئت دولت صبح چهارشنبه ۳۱ تیر ۱۴۰۵ به ریاست مسعود پزشکیان برگزار شد. در جریان این نشست، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات گزارشی از حادثه اخیر مربوط به رسانه عادل فردوسی‌پور و پیگیری‌های صورت‌گرفته ارائه کرد. در گزارش منتشرشده از جلسه، از عبارت «دو سایت فردوسی‌پور» استفاده شده و وزیر ارتباطات، چندصدایی در حوزه فضای مجازی را یکی از مشکلات اساسی کشور دانسته است.

رئیس‌جمهور نیز پس از شنیدن گزارش، دستور «پیگیری جدی موضوع» و «جلوگیری از بروز مسائل بدون هماهنگی» را صادر کرد. این بخش از سخنان، نخستین واکنش علنی در سطح ریاست‌جمهوری به محدودیت ایجادشده برای فوتبال ۳۶۰ محسوب می‌شود.

مداخله رئیس‌جمهور نشان می‌دهد دولت دست‌کم از سازوکار ایجاد محدودیت و نبود هماهنگی میان دستگاه‌ها رضایت ندارد. بااین‌حال، متن منتشرشده توضیح نمی‌دهد کدام نهاد بدون هماهنگی اقدام کرده، وزارت ارتباطات چه اقدامات فنی یا اداری انجام داده و نتیجه پیگیری باید در چه زمانی اعلام شود.

پزشکیان دستور رفع فیلتر داد؟

برخی رسانه‌ها خبر جلسه دولت را با تیترهایی نظیر «دستور پزشکیان برای رفع فیلتر سایت فردوسی‌پور» منتشر کردند، اما متن گزارش چنین دستوری را صریحاً ثبت نکرده است. عبارت رسمی بازنشرشده، بر پیگیری جدی و جلوگیری از وقوع مسائل بدون هماهنگی تأکید دارد.

بنابراین تفاوت مهمی میان این سه عبارت وجود دارد:

ممکن است نتیجه پیگیری دولت در نهایت به رفع محدودیت منجر شود، اما در زمان انتشار گزارش، نباید نتیجه احتمالی را به‌عنوان دستور اجرایی قطعی معرفی کرد.

منظور از «دو سایت فردوسی‌پور» چیست؟

در گزارش جلسه دولت از «دو سایت فردوسی‌پور» نام برده شده، اما رسانه‌های پوشش‌دهنده حادثه پیشین از وب‌سایت و اپلیکیشن فوتبال ۳۶۰ سخن گفته‌اند. نام یک وب‌سایت دوم به‌صورت عمومی اعلام نشده است. کانال رسمی فوتبال ۳۶۰ نیز این مجموعه را دارای یک وب‌سایت و اپلیکیشن موبایلی معرفی می‌کند.

ازاین‌رو عبارت «دو سایت» ممکن است کاربردی غیردقیق برای دو بستر اینترنتی، یعنی سایت و اپلیکیشن، باشد. تا زمان انتشار توضیح تکمیلی وزارت ارتباطات، نمی‌توان با اطمینان گفت دولت درباره دو دامنه یا دو رسانه مستقل صحبت کرده است.

فردوسی‌پور اعلام کرده بود سایت و اپلیکیشن فوتبال ۳۶۰ تنها چند دقیقه پیش از آغاز برنامه زنده از دسترس خارج شدند. برنامه نیز با حدود یک ساعت‌ونیم تأخیر، از طریق اینستاگرام، تلگرام و یوتیوب پخش شد. او گفت تیم فنی موضوع را با شرکت‌های زیرساختی پیگیری کرده، اما پاسخ روشنی درباره علت اختلال دریافت نکرده است.

«چندصدایی» مشکل است یا تعدد مراکز تصمیم‌گیری؟

عبارت وزیر ارتباطات درباره «چندصدایی در حوزه فضای مجازی» ممکن است در نگاه نخست به معنای تعدد دیدگاه‌ها و آزادی بیان برداشت شود؛ درحالی‌که قرارگرفتن آن در کنار انتقاد از اقدامات بدون هماهنگی نشان می‌دهد منظور احتمالی، تعدد نهادهای تصمیم‌گیر و نبود فرماندهی و مسئولیت روشن در سیاست‌گذاری فضای مجازی است. این برداشت، استنباطی از سیاق گزارش جلسه دولت است و توضیح تفصیلی وزیر درباره آن منتشر نشده است.

در چنین ساختاری ممکن است یک رسانه از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز داشته باشد، زیرساخت آن از یک شرکت خصوصی تأمین شود، دسترسی کاربران در شبکه‌های ارتباطی تحت مقررات نهادهای دیگر قرار گیرد و تصمیم قضایی یا کارگروهی نیز مسیر جداگانه‌ای داشته باشد. نتیجه، وضعیتی است که گاهی هیچ دستگاهی مسئولیت نهایی یک محدودیت را بر عهده نمی‌گیرد.

دستور پزشکیان برای جلوگیری از مسائل بدون هماهنگی را می‌توان تلاش برای حل همین مشکل دانست؛ یعنی هر اقدام محدودکننده باید دارای مرجع مشخص، مستند قانونی، مسیر ابلاغ و سازوکار پاسخ‌گویی باشد.

چه نهادی مسئول مسدودسازی فوتبال ۳۶۰ بود؟

تا زمان انتشار این گزارش، مرجع صادرکننده دستور یا عامل اصلی محدودیت به‌طور رسمی معرفی نشده است. ساترا اعلام کرده فوتبال ۳۶۰ مجوز خود را به‌عنوان پایگاه خبری از معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دریافت کرده و این سازمان نه مسئول تنظیم‌گری آن بوده و نه گزارشی از تخلف احتمالی مجموعه به مراجع قضایی ارائه کرده است.

مرکز رسانه قوه قضاییه نیز در پاسخ به یک پیگیری رسانه‌ای گفته است قوه قضاییه ارتباطی با این موضوع نداشته است. این تکذیب‌ها دامنه احتمالات را محدود می‌کند، اما همچنان پاسخ نمی‌دهد چه نهادی و براساس چه اختیار قانونی دسترسی به فوتبال ۳۶۰ را متوقف کرده است.

همچنین گزارش شده موضوع مسدودسازی در ستاد ساماندهی و راهبری فضای مجازی دولت مطرح یا تصویب نشده است. در صورت صحت این روایت، دستور رئیس‌جمهور درباره جلوگیری از تصمیم‌های بدون هماهنگی معنای روشن‌تری پیدا می‌کند؛ زیرا خود دولت نیز ظاهراً پیش از وقوع حادثه در جریان فرایند تصمیم‌گیری نبوده است.

آیا اختلاف فردوسی‌پور و قلعه‌نویی عامل محدودیت بود؟

فردوسی‌پور در برنامه زنده خود، زمان‌بندی حادثه را به انتقادهای اخیر فوتبال ۳۶۰ از عملکرد تیم ملی و سخنان امیر قلعه‌نویی مرتبط دانست. قلعه‌نویی پیش‌تر از نوع پوشش منتقدان گلایه کرده و خواستار محدودشدن تریبون کسانی شده بود که از نگاه او علیه تیم ملی فعالیت می‌کنند.

بااین‌حال، تاکنون مدرک رسمی منتشر نشده که میان سخنان سرمربی تیم ملی و مسدودسازی سایت و اپلیکیشن، رابطه اجرایی یا حقوقی برقرار کند. ساترا نیز ارتباط محدودیت با گفت‌وگوی فوتبال ۳۶۰ با علیرضا فغانی یا اختلاف با قلعه‌نویی را تأیید نکرده است. این موارد همچنان گمانه‌زنی رسانه‌ای‌اند و نباید به‌عنوان علت قطعی حادثه بازنشر شوند.

دستور رئیس‌جمهور چه پیامد عملی می‌تواند داشته باشد؟

نخستین انتظار، شناسایی مسیر فنی و اداری محدودیت است. وزارت ارتباطات می‌تواند بررسی کند اختلال در کدام لایه شبکه، شرکت زیرساختی یا سامانه پالایش اعمال شده و آیا ابلاغیه‌ای رسمی در این زمینه وجود داشته است.

دومین انتظار، مشخص‌شدن مرجع تصمیم‌گیرنده و مبنای قانونی آن است. اگر محدودیت براساس حکم یا مصوبه قانونی اعمال شده، محتوای قابل انتشار آن باید برای رسانه و افکار عمومی توضیح داده شود. اگر اقدام بدون طی‌کردن مراحل مقرر انجام شده باشد، دولت باید سازوکار جلوگیری از تکرار آن را مشخص کند.

سومین مسئله، بازگشت دسترسی است. دستور پیگیری زمانی نتیجه عملی خواهد داشت که وضعیت وب‌سایت و اپلیکیشن، امکان دسترسی کاربران و ادامه فعالیت کارکنان این مجموعه تعیین تکلیف شود. صرف ورود موضوع به جلسه هیئت دولت، بدون اعلام نتیجه بررسی، ابهامات اصلی پرونده را برطرف نمی‌کند.

جمع‌بندی

ورود مسعود پزشکیان به پرونده فوتبال ۳۶۰، ماجرا را از سطح اختلاف‌های فوتبالی و واکنش‌های رسانه‌ای به یک مسئله رسمی در دولت تبدیل کرده است. وزیر ارتباطات از تعدد صداها و ناهماهنگی در مدیریت فضای مجازی سخن گفته و رئیس‌جمهور دستور داده موضوع با جدیت بررسی و از تکرار اقدامات بدون هماهنگی جلوگیری شود.

بااین‌حال، هنوز چهار سؤال بی‌پاسخ باقی مانده است: چه نهادی محدودیت را اعمال کرد، مبنای قانونی چه بود، منظور دولت از «دو سایت» دقیقاً چیست و دسترسی فوتبال ۳۶۰ چه زمانی به‌طور کامل بازمی‌گردد؟

همچنین باید میان «دستور بررسی» و «دستور رفع فیلتر» تفاوت قائل شد. آنچه رسماً اعلام شده، پیگیری جدی و جلوگیری از اقدامات بدون هماهنگی است. نتیجه نهایی این دستور زمانی روشن می‌شود که وزارت ارتباطات گزارش تکمیلی خود را منتشر کند و مرجع مسئول، درباره علت و سرنوشت محدودیت توضیح دهد.