واکنش عراقچی به انتقال پیام آمریکا توسط نخست‌وزیر عراق

علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر جدید عراق، روز پنجشنبه اول مرداد ۱۴۰۵ در صدر هیئتی عالی‌رتبه وارد تهران شد و در مجموعه سعدآباد مورد استقبال رسمی مسعود پزشکیان قرار گرفت. این سفر تنها چند روز پس از حضور الزیدی در واشنگتن و دیدار او با دونالد ترامپ انجام شد؛ موضوعی که از همان ابتدا احتمال میانجی‌گری بغداد یا انتقال پیامی تازه میان ایران و آمریکا را مطرح کرد.

عراقچی در حاشیه مراسم استقبال، اصل انتقال دیدگاه‌های نخست‌وزیر عراق از سفر آمریکا را طبیعی دانست. او گفت الزیدی به واشنگتن سفر کرده و عادی است برداشت‌ها و ارزیابی‌های خود را در اختیار مقامات ایرانی قرار دهد. بااین‌حال، وزیر خارجه تأکید کرد ایران در حال حاضر نه با کمبود میانجی روبه‌روست و نه در تبادل پیام با آمریکا مشکل فنی دارد.

عراقچی انتقال پیام آمریکا را تأیید کرد؟

اظهارات عراقچی را نمی‌توان تأیید صریح حامل پیام بودن نخست‌وزیر عراق دانست. او نگفت الزیدی یک پیشنهاد رسمی، نامه یا بسته مذاکراتی از ترامپ آورده است؛ اما در عین حال احتمال انتقال دیدگاه‌ها و برداشت‌های واشنگتن را نیز رد نکرد.

تفاوت میان این دو موضوع مهم است. مقامات کشورها در سفرهای دیپلماتیک ممکن است بدون حمل پیام رسمی، مواضع طرف مقابل را تشریح کنند، درباره فضای سیاسی آن کشور توضیح دهند یا امکان نزدیک‌کردن دیدگاه‌ها را بسنجند. سخنان وزیر خارجه ایران نشان می‌دهد سفر الزیدی می‌تواند چنین کارکردی داشته باشد، اما تهران نمی‌خواهد مسئله روابط با آمریکا به یافتن یک «پیک سیاسی» تقلیل پیدا کند.

عراقچی با بیان اینکه افراد و کشورهایی که قادر به میانجی‌گری باشند به اندازه کافی وجود دارند، عملاً اعلام کرد مشکل روابط ایران و آمریکا فقدان کانال ارتباطی نیست. از نگاه تهران، حتی اگر بغداد، مسقط، دوحه، اسلام‌آباد یا کشوری دیگر بتواند پیام‌ها را به‌سرعت منتقل کند، تا زمانی که محتوای سیاست آمریکا تغییر نکند، این پیام‌رسانی به توافق منتهی نخواهد شد.

چرا عراق گزینه طبیعی میانجی‌گری است؟

عراق روابط گسترده سیاسی، اقتصادی، امنیتی و مذهبی با ایران دارد و هم‌زمان برای تجارت، مبادلات دلاری، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های امنیتی به آمریکا وابسته است. همین موقعیت، بغداد را به یکی از معدود بازیگرانی تبدیل کرده که می‌تواند مستقیماً با تهران و واشنگتن گفت‌وگو کند.

الزیدی در سفر اخیر خود به آمریکا به‌دنبال جذب سرمایه‌گذاری در صنایع نفت، گاز و برق عراق و تقویت مناسبات اقتصادی با واشنگتن بود. دولت عراق هم‌زمان تلاش می‌کند در شرایط تشدید تنش میان ایران و آمریکا، روابط خود را با هیچ‌یک از دو طرف قربانی همکاری با دیگری نکند.

این سیاست موازنه برای بغداد آسان نیست. عراق از یک سو با فشار آمریکا برای محدودکردن فعالیت گروه‌های مسلح نزدیک به ایران مواجه است و از سوی دیگر نمی‌خواهد روابط راهبردی خود با تهران را تضعیف کند. سفر نخست‌وزیر عراق ابتدا به واشنگتن و سپس تهران، تصویری آشکار از همین موازنه‌سازی است.

الزیدی در تهران نیز اعلام کرد امنیت ایران برای عراق اهمیت ویژه دارد و اجازه داده نخواهد شد از خاک این کشور برای تهدید یا ایجاد ناامنی علیه جمهوری اسلامی استفاده شود. این موضع نشان می‌دهد بغداد در کنار ارتباط با آمریکا، به‌دنبال اطمینان‌دادن به تهران درباره سیاست امنیتی خود است.

چرا تهران می‌گوید مشکل میانجی نیست؟

در ماه‌های اخیر کشورهای متعددی برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا فعال بوده‌اند. عمان، قطر، پاکستان و مصر از جمله بازیگرانی هستند که در انتقال پیشنهادها یا فراهم‌کردن زمینه گفت‌وگو نقش داشته‌اند. تازه‌ترین تلاش‌ها نیز شامل پیشنهاد یک آتش‌بس ۱۰روزه برای متوقف‌کردن درگیری و احیای مسیر توافق موقت بوده است.

بنابراین، کانال‌های ارتباطی عملاً متعدد هستند. آنچه مانع پیشرفت شده، اختلاف درباره شروط سیاسی، امنیتی و هسته‌ای است. تهران خواهان به‌رسمیت‌شناختن منافع و حقوق خود و کنارگذاشتن سیاست فشار است؛ در مقابل، واشنگتن به‌دنبال دریافت تضمین‌های گسترده‌تر درباره برنامه هسته‌ای، سیاست منطقه‌ای و امنیت مسیرهای انرژی است.

عراقچی با استفاده از تعابیری مانند «زیاده‌خواهانه» و «سلطه‌طلبانه»، نشان داد ایران خواسته‌های فعلی آمریکا را مبنای مناسبی برای گفت‌وگوی برابر نمی‌داند. جمله او مبنی بر اینکه «این موضوع نیازی به پیغام و پسغام ندارد» نیز پیامی مستقیم داشت: واشنگتن پیش از ارسال پیشنهاد جدید باید چارچوب سیاست خود را تغییر دهد.

این موضع در عین تندی، به معنای بسته‌شدن کامل مسیر دیپلماسی نیست. وقتی وزیر خارجه صراحتاً از وجود راه‌های متعدد برای تبادل پیام سخن می‌گوید، نشان می‌دهد ارتباط غیرمستقیم ادامه دارد. اما ایران می‌خواهد هزینه شکست احتمالی گفت‌وگوها را متوجه محتوای سیاست آمریکا کند، نه نبود میانجی.

سفر نخست‌وزیر عراق فقط درباره آمریکا نبود

تمرکز رسانه‌ها بر احتمال انتقال پیام ترامپ، ممکن است سایر ابعاد سفر الزیدی به تهران را تحت‌الشعاع قرار دهد. براساس گزارش رسمی ریاست‌جمهوری، دو طرف درباره گسترش مناسبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی گفت‌وگو کردند و چهار موافقت‌نامه و یادداشت تفاهم همکاری نیز در حضور سران دو کشور به امضا رسید.

همکاری‌های مرزی، تجارت، انرژی، حمل‌ونقل، امنیت و برگزاری مراسم اربعین از جمله موضوعات مهم روابط ایران و عراق هستند. عراقچی نیز اعلام کرد هماهنگی‌های مرتبط با اربعین از مدت‌ها قبل آغاز شده و رایزنی‌های امنیتی، اجرایی و تدارکاتی میان دو کشور ادامه دارد.

بااین‌حال، زمان سفر باعث شده بخش آمریکایی آن اهمیت بیشتری پیدا کند. الزیدی به فاصله کوتاهی پس از دیدار با ترامپ وارد تهران شده و منطقه نیز هم‌زمان با ادامه درگیری‌ها و تلاش برای برقراری آتش‌بس روبه‌روست. به همین دلیل، حتی اگر نخست‌وزیر عراق حامل پیشنهاد رسمی نباشد، انتقال فضای گفت‌وگوهای واشنگتن به تهران می‌تواند بخشی از مأموریت سیاسی او باشد.

آیا سخنان عراقچی به معنای رد مذاکره است؟

وزیر خارجه ایران نگفت تهران برای همیشه مذاکره را کنار گذاشته است. او پیشرفت در مسیر دیپلماسی را به تغییر رفتار و رویکرد آمریکا مشروط کرد. در ادبیات دیپلماتیک، چنین موضعی معمولاً به معنای باز نگه‌داشتن در گفت‌وگو و هم‌زمان افزایش فشار بر طرف مقابل برای ارائه پیشنهاد قابل‌قبول‌تر است.

تهران از یک طرف نمی‌خواهد در شرایط فشار نظامی و اقتصادی وارد مذاکراتی شود که به‌عنوان عقب‌نشینی تعبیر شود. از طرف دیگر، بسته‌شدن کامل کانال‌های ارتباطی می‌تواند خطر محاسبه اشتباه و گسترش درگیری را افزایش دهد. به همین دلیل، ایران میان «تبادل پیام» و «مذاکره رسمی» تفاوت قائل می‌شود.

عراق نیز ممکن است در این فاصله نقش تسهیل‌کننده داشته باشد؛ نه لزوماً به‌عنوان میانجی اصلی، بلکه به‌عنوان کشوری که می‌تواند خطوط قرمز دو طرف را منتقل کند و درباره پیامدهای منطقه‌ای ادامه بحران هشدار دهد.

سه سناریو پس از سفر الزیدی به تهران

در سناریوی نخست، نخست‌وزیر عراق صرفاً برداشت‌های خود از دیدار با ترامپ را منتقل کرده و پیشنهاد رسمی تازه‌ای در کار نیست. در این حالت، سفر تهران بیشتر بخشی از سیاست متوازن بغداد خواهد بود.

در سناریوی دوم، الزیدی حامل ایده‌هایی غیررسمی برای کاهش تنش یا آتش‌بس است. این پیشنهادها ممکن است در روزهای آینده از طریق سایر میانجی‌ها تکمیل شوند، بدون آنکه تهران و واشنگتن مستقیماً پای میز مذاکره بنشینند.

در سناریوی سوم، اختلاف بر سر شروط اصلی آن‌قدر عمیق است که انتقال پیام نیز تغییری ایجاد نمی‌کند. تأکید صریح عراقچی بر لزوم تجدیدنظر آمریکا نشان می‌دهد در شرایط فعلی، این سناریو دست‌کم در کوتاه‌مدت احتمال بالایی دارد.

جمع‌بندی؛ کانال باز است، مسیر توافق بسته مانده

اظهارات سیدعباس عراقچی یک پیام دوگانه داشت. ایران از نظر ارتباطی منزوی نیست و برای انتقال پیام به واشنگتن گزینه‌های متعددی در اختیار دارد؛ اما این ارتباط‌ها تا زمانی که آمریکا رویکرد خود را تغییر ندهد، به پیشرفت سیاسی منجر نخواهد شد.

سفر علی فالح الزیدی از واشنگتن به تهران، عراق را بار دیگر در مرکز گمانه‌زنی‌های دیپلماتیک قرار داده است. بااین‌حال، وزیر خارجه ایران تلاش کرد توجه‌ها را از هویت میانجی به محتوای اختلاف منتقل کند. به بیان ساده، از نگاه تهران مشکل این نیست که چه کسی پیام را می‌آورد؛ مسئله اصلی این است که واشنگتن در آن پیام چه چیزی مطالبه می‌کند.