شوک تازه به بازار لبنیات؛ شیر ۱۲۰ هزار تومان و ماست ۲ کیلویی ۲۶۵ هزار تومان شد

قیمت رسمی سه قلم لبنی پرمصرف در چهارم مرداد ۱۴۰۵ تعیین شد. طبق مصوبه کارگروه امنیت غذایی و تنظیم بازار کالاهای کشاورزی، صنایع لبنی باید تولید و عرضه این اقلام را به تفکیک کارخانه گزارش کنند تا سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و وزارت جهاد کشاورزی بتوانند وضعیت توزیع آنها را رصد کنند.

بر خلاف برخی برداشت‌ها، مصوبه جدید به معنای تغییر قیمت همه محصولات لبنی نیست. سه قلم موردنظر دارای چربی ۲.۵ درصد هستند و اکنون به فهرست رسمی محصولات پرمصرف اضافه شده‌اند. بااین‌حال، قیمت‌های اعلامی نشان می‌دهد خانوارهایی که به شیر و ماست با چربی بالاتر نیاز دارند، باید سهم بیشتری از بودجه ماهانه خود را به خرید لبنیات اختصاص دهند.

جدول قیمت مصوب جدید شیر و ماست

بر مبنای این ارقام، هر کیلوگرم شیر نایلونی حدود ۱۰۱ هزار تومان و هر کیلوگرم ماست دبه‌ای ۱۳۲ هزار و ۵۰۰ تومان برای مصرف‌کننده تمام می‌شود. شیر نایلونی همچنان از نظر قیمت واحد، گزینه اقتصادی‌تری نسبت به شیر بطری است؛ هرچند نوع بسته‌بندی، مدت نگهداری و شرایط توزیع این دو محصول یکسان نیست.

قیمت‌های جدید چقدر با مصوبه قبلی تفاوت دارد؟

در چهارم خرداد ۱۴۰۵، چهار محصول لبنی با چربی ۱.۵ درصد مشمول قیمت‌گذاری تنظیم بازاری شدند. در آن مصوبه، قیمت شیر بطری یک‌لیتری ۹۸ هزار تومان، شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی ۸۴ هزار تومان و ماست دبه‌ای دوکیلوگرمی ۲۲۸ هزار و ۷۰۰ تومان تعیین شده بود. قیمت شیر خام تحویلی به کارخانه نیز کیلویی ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان اعلام شد.

مقایسه ساده دو فهرست نشان می‌دهد نرخ شیر بطری جدید ۲۲ هزار تومان، شیر نایلونی هفت هزار تومان و ماست دبه‌ای ۳۶ هزار و ۳۰۰ تومان بیشتر است. این اختلاف برای شیر بطری حدود ۲۲.۴ درصد، برای شیر نایلونی ۸.۳ درصد و برای ماست حدود ۱۵.۹ درصد محاسبه می‌شود.

اما این درصدها را نباید مستقیماً «تورم دوماهه یک محصول ثابت» نامید؛ زیرا درصد چربی محصولات از ۱.۵ به ۲.۵ درصد افزایش یافته است. بخشی از اختلاف نرخ به تغییر ترکیب محصول و افزایش ماده اولیه موردنیاز مربوط می‌شود. در عین حال، ورود نرخ‌های بالاتر به فهرست اقلام پرمصرف، می‌تواند میانگین هزینه واقعی سبد لبنی خانوار را افزایش دهد.

چرا محصولات ۲.۵ درصدی به فهرست پرمصرف اضافه شدند؟

طبق توضیحات منتشرشده، تقاضا برای برخی محصولات کم‌چرب با حدود یک تا ۱.۵ درصد چربی کاهش یافته بود. به همین دلیل، کارگروه تصمیم گرفت محصولاتی با چربی ۲.۵ درصد را نیز وارد گروه اقلام پرمصرف کند تا تولیدکنندگان، عرضه مشخص و قابل‌رصدی از این محصولات داشته باشند.

این تصمیم از یک تغییر در الگوی خرید مصرف‌کنندگان حکایت دارد. ممکن است بخشی از مشتریان، محصولات دارای چربی بیشتر را از نظر طعم یا کاربرد ترجیح دهند و تمایل کمتری به خرید نسخه‌های بسیار کم‌چرب داشته باشند. در چنین شرایطی، قیمت‌گذاری فقط روی محصولاتی که تقاضای آنها کاهش یافته، نمی‌تواند هدف تنظیم بازار را محقق کند.

بااین‌حال، اضافه شدن یک محصول به فهرست پرمصرف زمانی از مصرف‌کننده حمایت می‌کند که کالا به‌اندازه کافی در فروشگاه‌ها موجود باشد و فروشندگان نیز سقف قیمت را رعایت کنند. به همین دلیل، انجمن صنایع لبنی موظف شده آمار تولید و عرضه را به تفکیک کارخانه در اختیار نهادهای ناظر قرار دهد.

تناقض بازار؛ چرا با وجود مازاد شیر، لبنیات ارزان نمی‌شود؟

بخش قابل‌توجه مصوبه به عرضه بیش از تقاضای شیر خام در بعضی استان‌ها اختصاص دارد. بر این اساس، سازمان مرکزی تعاون روستایی باید شیر مازاد دامداران را خریداری کند و معاونت توسعه بازرگانی وزارت جهاد کشاورزی نیز صادرات مدیریت‌شده شیرخشک را بررسی کند.

در نگاه نخست، بیشتر بودن عرضه از تقاضا باید به کاهش قیمت منجر شود. اما بازار شیر زنجیره‌ای چندمرحله‌ای دارد. قیمت شیر خام فقط یکی از اجزای قیمت نهایی است و هزینه بسته‌بندی، انرژی، حمل‌ونقل، سردخانه، دستمزد، مالیات و توزیع نیز به آن اضافه می‌شود.

از سوی دیگر، مازاد عرضه می‌تواند نتیجه کاهش قدرت خرید و افت تقاضای مصرفی باشد، نه جهش تولید. سخنگوی انجمن صنایع لبنی در تیرماه اعلام کرده بود افزایش قیمت‌ها، مصرف محصولات لبنی را حدود ۱۰ درصد کاهش داده است. فعالان این صنعت همچنین خواستار اختصاص کالابرگ ویژه لبنیات شده‌اند تا از کاهش بیشتر مصرف جلوگیری شود.

بنابراین «شیر مازاد» الزاماً نشانه فراوانی و رونق بازار نیست. ممکن است دامدار همچنان شیر تولید کند، اما خانوار به دلیل افزایش قیمت، خرید خود را محدود کرده باشد. در این حالت شیر خام در ابتدای زنجیره باقی می‌ماند، درحالی‌که محصولات بسته‌بندی‌شده در انتهای زنجیره برای بخش بزرگی از مصرف‌کنندگان گران هستند.

خرید شیر مازاد چه کمکی به دامداران می‌کند؟

شیر خام کالایی با فسادپذیری بالاست و دامدار نمی‌تواند آن را برای مدت طولانی نگه دارد. کاهش خرید کارخانه‌ها ممکن است تولیدکننده را مجبور کند محصول خود را زیر قیمت بفروشد یا بخشی از آن را دور بریزد. ورود تعاون روستایی به خرید مازاد می‌تواند مانع سقوط نرخ خرید از دامداران و زیان واحدهای تولیدی شود.

پیش‌تر نیز شرکت صنایع شیر ایران از خرید بیش از شش هزار میلیارد تومان شیر خام و تبدیل آن به شیرخشک خبر داده بود. بخشی از شیرخشک تولیدشده به بازارهایی مانند عراق صادر شد و تلاش برای ورود به بازار پاکستان نیز در جریان قرار گرفت.

تبدیل شیر خام به شیرخشک، مدت نگهداری محصول را افزایش می‌دهد و امکان صادرات یا عرضه در ماه‌های آینده را فراهم می‌کند. بااین‌حال، اگر صادرات بدون محاسبه دقیق نیاز داخلی انجام شود، ممکن است پس از مدتی عرضه مواد اولیه داخل کاهش یابد و قیمت‌ها دوباره تحت فشار قرار گیرد. به همین دلیل در مصوبه از عبارت «صادرات مدیریت‌شده» استفاده شده است.

نظارت بر قیمت‌های مصوب چگونه انجام می‌شود؟

کارگروه از انجمن صنایع لبنی خواسته گزارش‌های دوره‌ای تولید و عرضه را به سازمان حمایت و وزارت جهاد کشاورزی ارائه کند. این گزارش‌ها باید مشخص کند هر کارخانه چه میزان از سه محصول مصوب را تولید و وارد شبکه توزیع کرده است.

این سازوکار می‌تواند از دو تخلف احتمالی جلوگیری کند: نخست، عرضه کالا با قیمت بالاتر از نرخ مصوب و دوم، کاهش عمدی تولید محصولات تنظیم بازاری و هدایت مواد اولیه به سمت کالاهای گران‌تر و آزاد.

با وجود این، نظارت آماری تنها زمانی مؤثر است که نتیجه آن در سطح فروشگاه دیده شود. مصرف‌کننده باید بتواند محصول مشمول نرخ مصوب را با وزن، درصد چربی و قیمت درج‌شده روی بسته‌بندی شناسایی کند. هر تغییر در وزن، فرمول تولید یا بسته‌بندی نیز می‌تواند مقایسه قیمت‌ها را دشوار کند.

نرخ جدید چه اثری بر بودجه خانوار دارد؟

خانواده‌ای که در ماه ۱۰ بطری شیر یک‌لیتری و چهار دبه ماست دوکیلوگرمی خریداری کند، با نرخ جدید باید حدود دو میلیون و ۲۶۰ هزار تومان بپردازد. این مبلغ فقط هزینه دو قلم لبنی است و پنیر، کره، خامه و سایر محصولات را شامل نمی‌شود.

همین محاسبه ساده نشان می‌دهد چرا تقاضای لبنیات در برابر افزایش قیمت حساس شده است. خانوارها ممکن است تعداد دفعات خرید را کاهش دهند، به بسته‌بندی‌های ارزان‌تر روی بیاورند یا بعضی محصولات را از سبد خود حذف کنند. کاهش تقاضا نیز دوباره به مازاد شیر خام و فشار بر دامداران منجر می‌شود؛ چرخه‌ای که فقط با تعیین قیمت برطرف نخواهد شد.

قیمت‌گذاری به‌تنهایی بازار لبنیات را تنظیم نمی‌کند

مصوبه جدید تلاش می‌کند هم‌زمان سه ضلع بازار را مدیریت کند: تعیین سقف قیمت برای مصرف‌کننده، الزام کارخانه‌ها به عرضه کافی و خرید شیر مازاد برای حمایت از تولیدکننده. صادرات شیرخشک نیز به‌عنوان راهی برای تخلیه مازاد تولید در نظر گرفته شده است.

بااین‌حال، موفقیت این سیاست به حفظ تعادل میان این سه ضلع بستگی دارد. پایین نگه داشتن دستوری قیمت بدون جبران هزینه تولید ممکن است عرضه را کاهش دهد؛ افزایش نرخ نیز می‌تواند مصرف را پایین‌تر بیاورد و مازاد شیر را تشدید کند.

سه قیمت تازه اکنون به مرجع رسمی بازار تبدیل شده‌اند: شیر بطری یک‌لیتری ۱۲۰ هزار تومان، شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی ۹۱ هزار تومان و ماست دبه‌ای دوکیلوگرمی ۲۶۵ هزار تومان. پرسش اصلی این است که آیا این اقلام با همین قیمت و به میزان کافی در دسترس مردم قرار خواهند گرفت یا فاصله میان مصوبه و بازار، بار دیگر تنظیم بازار لبنیات را با چالش مواجه می‌کند.