رکورد ۱۵ ساله گندم ایران در آستانه شکستن؛ تولید ۱۵.۵ میلیون تنی پشت یک شرط مهم

نشست ستاد عالی زراعت کشور روز دوشنبه ۵ مرداد ۱۴۰۵ در شرایطی برگزار شد که بخش کشاورزی خود را برای آغاز کشت‌های پاییزه آماده می‌کند. در این جلسه، مجید آنجفی، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، مجموعه‌ای از آمارهای امیدوارکننده درباره تولید گندم، شکر، ذرت، حبوبات و توسعه دیمزارها ارائه کرد؛ آماری که در صورت تحقق کامل، می‌تواند بخشی از نگرانی‌های مرتبط با امنیت غذایی و واردات محصولات اساسی را کاهش دهد.

مهم‌ترین خبر این نشست، احتمال ثبت رکورد تازه در تولید گندم ایران بود. بر اساس گزارش‌های جمع‌آوری‌شده از استان‌ها، میزان تولید گندم به ۱۴ میلیون و ۱۰۰ هزار تن رسیده است؛ اما داده‌های مرکز رصد وزارت جهاد کشاورزی که با تصاویر ماهواره‌ای، سطح برداشت و سنجش از دور تهیه شده‌اند، تولیدی بالاتر از ۱۵.۵ میلیون تن را نشان می‌دهند. این اختلاف آماری هنوز در حال بررسی است و به همین دلیل، شکسته‌شدن رکورد ۱۵ ساله را نباید پیش از اعلام نتیجه نهایی، قطعی تلقی کرد.

رکورد گندم هنوز نهایی نشده است

فاصله میان برآورد استانی و داده‌های رصدخانه وزارتخانه حدود ۱.۴ میلیون تن است؛ اختلافی که برای محصولی راهبردی مانند گندم قابل توجه محسوب می‌شود. آمار دقیق تولید، مبنای تصمیم‌گیری درباره واردات، ذخایر راهبردی، میزان خرید دولتی و برنامه‌ریزی تأمین آرد است. بنابراین ضروری است وزارت جهاد کشاورزی پس از پایان برداشت، آمار نهایی را همراه با سطح زیر کشت، عملکرد هر هکتار و میزان تحویل محصول به مراکز رسمی منتشر کند.

نکته مهم این است که حتی رقم ۱۴.۱ میلیون تن نیز از وضعیت مطلوب تولید حکایت دارد. چند روز پیش از نشست ستاد عالی زراعت، آنجفی میزان تولید احتمالی را بیش از ۱۵.۵ میلیون تن اعلام کرده بود، اما هم‌زمان تأکید داشت که اسناد استانی و تصاویر ماهواره‌ای هنوز در حال تطبیق هستند. به این ترتیب، استفاده از عبارت «رکورد قطعی تولید گندم» در شرایط فعلی زودهنگام است؛ تعبیر دقیق‌تر، قرارگرفتن ایران در آستانه ثبت رکوردی ۱۵ ساله است.

عبور خرید تضمینی گندم از ۷ میلیون تن

دومین محور مهم نشست، وضعیت خرید تضمینی گندم و پرداخت پول کشاورزان بود. معاون وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرد خرید دولتی از مرز ۷ میلیون تن عبور کرده است. او همچنین از واریز ۱۷ هزار میلیارد تومان دیگر از مطالبات گندمکاران و در دست اقدام بودن پرداخت ۵۰ هزار میلیارد تومان خبر داد. چند روز قبل‌تر میزان خرید حدود ۶.۵ میلیون تن اعلام شده بود که نشان می‌دهد تحویل محصول از استان‌های سردسیر همچنان ادامه دارد.

افزایش خرید رسمی فقط به معنای تقویت ذخایر گندم کشور نیست. پرداخت سریع پول محصول، قدرت کشاورز برای خرید بذر، کود، سم و آماده‌سازی زمین برای فصل بعد را تعیین می‌کند. هرگونه تأخیر طولانی می‌تواند کشاورزان را به فروش محصول خارج از شبکه رسمی، کاهش سطح کشت یا استفاده کمتر از نهاده‌های استاندارد سوق دهد.

به همین دلیل، اعلام ارقام پراکنده پرداخت کافی نیست. برای شفافیت بیشتر باید ارزش کل گندم تحویل‌شده، مبلغ پرداخت‌شده، تعداد کشاورزان طلبکار و زمان تسویه باقی‌مانده مطالبات در یک جدول به‌روز منتشر شود. افزایش سرعت پرداخت خبر مثبتی است، اما پایداری تولید زمانی تضمین می‌شود که کشاورز پیش از شروع کشت بعدی به منابع مالی خود دسترسی داشته باشد.

۱۲ میلیون هکتار زیر کشت؛ نیمی آبی و نیمی دیم

بر اساس گزارش معاونت زراعت، ایران ۱۸.۵ میلیون هکتار اراضی کشاورزی دارد و سالانه حدود ۱۲ میلیون هکتار آن به محصولات زراعی اختصاص پیدا می‌کند. نزدیک به ۶ میلیون هکتار از این اراضی آبی و ۶ میلیون هکتار دیگر دیم است. حدود ۷۸ درصد کشت سالانه کشور، معادل ۹.۵ میلیون هکتار، نیز در فصل پاییز انجام می‌شود.

این ترکیب نشان می‌دهد تصمیم‌هایی که در هفته‌های منتهی به کشت پاییزه گرفته می‌شوند، می‌توانند بر بخش عمده تولید سال آینده اثر بگذارند. تأخیر در توزیع کود، کمبود بذر اصلاح‌شده یا نبود نقدینگی فقط یک مشکل کوتاه‌مدت نیست؛ بلکه ممکن است عملکرد گندم، جو، کلزا و سایر محصولات پاییزه را برای یک سال کامل کاهش دهد.

وزارت جهاد کشاورزی معتقد است با وجود کاهش سطح زیر کشت و محدودیت منابع آبی، تولید زراعی طی سال‌های گذشته افزایش یافته است. رشد عملکرد در واحد سطح نشانه مثبتی محسوب می‌شود، اما بهره‌وری بیشتر الزاماً به معنای حل بحران آب نیست. برای ارزیابی واقعی باید علاوه بر میزان محصول در هر هکتار، حجم برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی و وضعیت منابع هر حوضه نیز بررسی شود.

چغندر پاییزه؛ راهکار کاهش مصرف آب در تولید شکر

یکی از برنامه‌های مورد تأکید وزارت جهاد کشاورزی، انتقال تدریجی کشت چغندر قند از بهار به پاییز است. سطح کشت پاییزه این محصول به حدود ۴۰ هزار هکتار رسیده و هدف بعدی، افزایش آن به ۶۰ هزار هکتار است. به گفته آنجفی، مصرف آب چغندر پاییزه تقریباً نصف کشت بهاره است و توسعه این روش می‌تواند سالانه ۳۶۰ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی ایجاد کند.

تولید شکر نیز در سال زراعی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ به یک میلیون و ۴۲ هزار تن رسیده است. با این حال، نزدیک‌شدن به خودکفایی زمانی موفقیت پایدار محسوب می‌شود که افزایش تولید به فشار بیشتر بر منابع آب منجر نشود. توسعه چغندر پاییزه، استفاده از بارندگی‌های زمستانی و جانمایی کشت متناسب با ظرفیت آبی استان‌ها می‌تواند این تعارض را کاهش دهد.

جهش تولید ذرت؛ هدف بلندپروازانه یا برآورد دست‌یافتنی؟

وزارت جهاد کشاورزی پیش‌بینی کرده است تولید ذرت دانه‌ای از ۳۱۷ هزار تن به بیش از یک میلیون تن برسد. این افزایش بیش از سه‌برابری به اصلاح سیاست‌های قیمتی و کاهش رقابت نابرابر محصول داخلی با واردات نسبت داده شده است. با این حال، این عدد فعلاً یک پیش‌بینی است و تحقق آن به قیمت خرید، تأمین آب، بذر مناسب و صرفه اقتصادی کشت برای کشاورزان وابسته خواهد بود.

افزایش تولید داخلی ذرت می‌تواند وابستگی به واردات نهاده‌های دامی را کاهش دهد، اما ذرت محصولی آب‌بر است. پیش‌تر نیز معاون وزیر جهاد کشاورزی گفته بود تولید تمام ذرت مورد نیاز کشور در داخل، به حجم بسیار بالایی از آب نیاز دارد. بنابراین سیاست منطقی، خودکفایی به هر قیمت نیست؛ بلکه باید میان تولید داخلی، واردات و ظرفیت واقعی منابع آب تعادل برقرار شود.

طرح دیمزارها؛ پروژه‌ای بزرگ با تنها ۱۰ درصد اعتبار

طرح پایداری تولید در دیمزارها اکنون ۲۵ استان، ۲۵۵ شهرستان، ۲۶ هزار روستا و حدود ۶۰۰ هزار بهره‌بردار را پوشش می‌دهد. بر اساس گزارش ارائه‌شده، ۵.۵ میلیون هکتار از اراضی این طرح پلاک‌گذاری شده و بیش از ۸۱۰۰ دستگاه ادوات سازگار با کشاورزی حفاظتی جذب شده است. ارزش خالص تولیدات طرح در یک دوره پنج‌ساله نیز ۱۵۴ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.

با این حال، تنها ۱۰ درصد اعتبار مورد نیاز طرح در سال گذشته تأمین شده است. این فاصله میان وسعت پروژه و منابع اختصاص‌یافته، مهم‌ترین تهدید اجرای آن محسوب می‌شود. افزایش تولید دیم بدون توسعه سطح زیر کشت، یکی از کم‌هزینه‌ترین مسیرها برای تقویت امنیت غذایی است؛ اما این هدف بدون بیمه محصولات، آموزش کشاورزان، بذر مقاوم، ماشین‌آلات مناسب و تأمین مالی پایدار محقق نخواهد شد.

آزمون اصلی پیش از شروع کشت پاییزه

مرحله نخست یارانه کودهای فسفاته و پتاسه به مبلغ ۱۴۵۰ میلیارد تومان پرداخت شده و سازمان تعاون روستایی نیز دوباره به شبکه توزیع نهاده‌ها بازگشته است. وزارت جهاد کشاورزی از استان‌ها خواسته کمیته‌های ویژه‌ای برای مدیریت توزیع کود تشکیل دهند تا نهاده‌ها پیش از آغاز کشت پاییزه به دست تولیدکنندگان برسد.

آمارهای نشست ستاد عالی زراعت تصویری امیدوارکننده از تولید گندم و افزایش بهره‌وری ارائه می‌کند، اما سال زراعی آینده با چهار آزمون جدی روبه‌رو است: تأیید شفاف آمار تولید، تسویه به‌موقع مطالبات، تحویل نهاده‌ها پیش از کاشت و جلوگیری از افزایش فشار بر منابع آب.

ثبت تولید ۱۵.۵ میلیون تن گندم می‌تواند یک دستاورد مهم باشد؛ اما موفقیت واقعی زمانی رقم می‌خورد که این رکورد در سال‌های کم‌بارش نیز با هزینه مالی قابل‌تحمل، مصرف آب کمتر و درآمد پایدار کشاورزان تکرار شود.