پرسپولیسِ تارتار تهاجمی شد؟ آرایش دو مهاجمه مقابل پیرامیدز یک نشانه است، نه حکم نهایی

مهدی تارتار در سال‌های اخیر و پس از نتایجی که با ملوان، ذوب‌آهن و گل‌گهر گرفت، بارها در فضای رسانه‌ای به‌عنوان یکی از گزینه‌های احتمالی پرسپولیس مطرح شد. او سرانجام در تابستان ۱۴۰۵ با قراردادی دوساله رسماً هدایت سرخ‌پوشان را بر عهده گرفت.

جدایی او از گل‌گهر برخلاف برخی روایت‌ها با فعال‌شدن یک بند رسمی در قرارداد جدید انجام نشد. گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهند تمدید تازه تارتار با گل‌گهر هنوز به امضا نرسیده بود و دو طرف پس از یک توافق شفاهی، به‌صورت مسالمت‌آمیز به همکاری پایان دادند. بنابراین ادعای رایج مبنی بر اینکه تارتار در تمام قراردادهای خود بند ویژه جدایی به مقصد پرسپولیس قرار می‌داد، دست‌کم با اسناد عمومی موجود قابل تأیید نیست و بیشتر یک روایت رسانه‌ای محسوب می‌شود.

تارتار در دو فصل حضورش در گل‌گهر این تیم را به رتبه‌های پنجم و چهارم رساند؛ جایگاه چهارم بهترین رتبه گل‌گهر در لیگ برتر عنوان شده است. همین ثبات نتیجه‌گیری، در کنار شناخت او از فوتبال ایران، سرانجام مدیران پرسپولیس را به انتخاب مربی‌ای رساند که پیش‌تر بیشتر به‌عنوان گزینه‌ای محتاط و نتیجه‌گرا شناخته می‌شد.

ترکیب پرسپولیس برابر پیرامیدز چه بود؟

پرسپولیس در نخستین بازی تدارکاتی اردوی ارزروم با این ترکیب وارد زمین شد:

این ترکیب از سوی منابع باشگاه و گزارش زنده مسابقه اعلام شد. علیرضا همایی‌فرد نیز به‌دلیل غیبت گزینه‌های دیگر دفاع چپ، در این پست به میدان رفت. پرسپولیس بازی را با همین نفرات آغاز کرد و در نهایت با گل دقیقه ۸۶ تیوی بیفوما، پیرامیدز را یک بر صفر شکست داد.

چینش نفرات در نگاه نخست به یک آرایش کلاسیک ۴-۴-۲ شباهت دارد: چهار مدافع، دو هافبک مرکزی، دو بازیکن کناری و دو مهاجم نوک. بااین‌حال، صرف انتشار فهرست ۱۱ بازیکن برای تعیین قطعی سیستم کافی نیست. ممکن است پرسپولیس هنگام دفاع ۴-۴-۲ بوده باشد، اما در زمان مالکیت با جلو رفتن تیکدری یا عقب‌آمدن علیپور، شکل ۴-۲-۳-۱ یا ۴-۲-۴ نامتقارن پیدا کرده باشد.

بدون دسترسی به فیلم کامل، نقشه لمس توپ‌ها و موقعیت متوسط بازیکنان، باید از اعلام قطعی سیستم خودداری کرد. آنچه می‌توان با اطمینان گفت این است که تارتار برخلاف انتظار بخشی از منتقدان، از ابتدا دو مهاجم تخصصی را هم‌زمان در زمین قرار داد.

آیا انتخاب دو مهاجم به معنای فوتبال تهاجمی است؟

قرارگرفتن علیپور و سرگیف در کنار یکدیگر تصمیم مهمی است، اما به‌تنهایی هجومی‌بودن تیم را تضمین نمی‌کند. یک تیم می‌تواند با دو مهاجم بازی کند، اما خط دفاع را عقب نگه دارد، تعداد کمی بازیکن وارد محوطه کند و بیشتر به ارسال‌های بلند یا ضدحمله متکی باشد.

در مقابل، تیمی با تنها یک مهاجم نیز ممکن است به کمک جلوکشیدن هافبک‌ها، مدافعان کناری و وینگرها، هنگام حمله با پنج یا شش بازیکن به یک‌سوم دفاعی حریف برسد. بنابراین تعداد مهاجمان اسمی فقط بخشی از ماجراست.

اهمیت زوج علیپور و سرگیف بیشتر در مکمل‌بودن احتمالی ویژگی‌های آن‌هاست. سرگیف می‌تواند نقش مهاجم هدف را بر عهده بگیرد، مدافعان را درگیر کند و روی ارسال‌ها حضور داشته باشد. علیپور تحرک بیشتری دارد و قادر است به کناره‌ها یا فضای پشت مدافعان حرکت کند. در یک اجرای موفق، سرگیف می‌تواند خط دفاع را عقب ببرد و برای نفوذ علیپور، عمری و تیکدری فضا ایجاد کند.

اما چنین الگویی زمانی مؤثر خواهد بود که هافبک‌های مرکزی بتوانند توپ را با سرعت به خط حمله برسانند. اگر پورعلی و باکیچ بیش از اندازه عقب بمانند و فاصله آن‌ها با مهاجمان زیاد شود، دو مهاجم پرسپولیس منزوی خواهند شد و آرایش ظاهراً تهاجمی به فوتبالی مستقیم و کم‌موقعیت تبدیل می‌شود.

گزارش مسابقه چه تصویری از پرسپولیس ارائه می‌دهد؟

گزارش لحظه‌به‌لحظه بازی نشان می‌دهد پرسپولیس در دقیقه سوم، پس از ازدست‌دادن توپ با پرس سریع آن را پس گرفت و علیپور را صاحب موقعیت کرد. این صحنه می‌تواند نشانه‌ای از تلاش تارتار برای اجرای پرس پس از لو رفتن توپ باشد. بااین‌حال، در نیمه نخست پیرامیدز دو فرصت جدی ساخت و پرسپولیس تنها یک‌بار به شکل خطرناک دروازه حریف را تهدید کرد. پیام نیازمند نیز روی اشتباه کنعانی‌زادگان مانع گل‌زنی حریف شد.

براساس همان گزارش، افزایش خلاقیت هجومی پرسپولیس بیشتر در نیمه دوم و پس از ورود بازیکنانی مانند اوستون اورونوف، امیرحسین محمودی و محمدحسین صادقی اتفاق افتاد. اورونوف یک فرصت تک‌به‌تک به دست آورد و پوریا شهرآبادی نیز در دقایق پایانی موقعیت مناسبی را از دست داد.

این جزئیات ارزیابی ترکیب اولیه را پیچیده‌تر می‌کند. پرسپولیس با دو مهاجم شروع کرد، اما گزارش موجود از برتری آشکار هجومی این ترکیب حکایت ندارد. خطرناک‌ترشدن تیم با ورود نفرات تکنیکی در نیمه دوم نشان می‌دهد کیفیت فردی و نحوه اتصال هافبک‌ها به مهاجمان، به اندازه شکل اولیه آرایش اهمیت دارد.

گل بیفوما چه چیزی را ثابت کرد؟

تیوی بیفوما تنها مدت کوتاهی پس از ورود به زمین، روی ارسال کرنر یاسین سلمانی با ضربه سر گل پیروزی پرسپولیس را در دقیقه ۸۶ به ثمر رساند. گل او نشان داد نیمکت پرسپولیس در بخش هجومی گزینه‌های متنوعی دارد و بازیکنان جانشین می‌توانند نتیجه مسابقه را تغییر دهند.

بااین‌حال، این گل از یک ضربه ایستگاهی به دست آمد و محصول مستقیم همکاری دو مهاجم ترکیب اصلی نبود. بنابراین نمی‌توان از گل بیفوما نتیجه گرفت که ساختار ۴-۴-۲ پرسپولیس در ایجاد موقعیت از جریان بازی کاملاً موفق بوده است.

در واقع، گل بیفوما دو پیام جداگانه داشت: نخست اینکه تارتار برای تغییر جریان بازی دست خالی نیست؛ دوم اینکه بازیکنی که درباره آینده‌اش تردیدهایی وجود داشت، هنوز می‌تواند یک ابزار مؤثر هجومی باشد. گل‌زنی در یک بازی دوستانه تمام ارزیابی‌های قبلی را پاک نمی‌کند، اما معادلات مربوط به ماندن یا جدایی او را پیچیده‌تر خواهد کرد.

برچسب «مربی دفاعی» چقدر منصفانه است؟

انتقاد از سبک محتاطانه تارتار کاملاً بدون پشتوانه نیست. آمار بعضی تیم‌های او، به‌خصوص پیکان، نفت مسجدسلیمان و ذوب‌آهن، نشان می‌دهد حفظ ساختار دفاعی و کنترل ریسک در بسیاری از دوره‌ها اولویت اصلی او بوده است. خود تارتار نیز توضیح داده که با توجه به کیفیت و هدف تیم‌هایش، برای جلوگیری از سقوط یا کسب جایگاه مناسب ناچار به استفاده از چنین رویکردی بوده است.

اما تعمیم این سبک به تمام دوران مربیگری او نیز دقیق نیست. ملوانِ تارتار در فصل ۱۴۰۳-۱۴۰۲ در ۳۰ مسابقه ۳۱ گل زد، با ۴۱ امتیاز ششم شد و یکی از بهترین رتبه‌های تاریخ خود در لیگ برتر را ثبت کرد. گل‌گهر نیز در آخرین فصل تارتار یک گل بیشتر از پرسپولیس به ثمر رساند، هرچند در مقایسه با تیم‌های بالای جدول همچنان آمار هجومی پایین‌تری داشت.

در نتیجه، تعریف دقیق‌تر تارتار «مربی عمل‌گرا» است، نه الزاماً مربی‌ای که در هر شرایطی دفاع مطلق را انتخاب می‌کند. او معمولاً شیوه بازی را با کیفیت فهرست و هدف باشگاه تنظیم کرده است. پرسش اصلی این است که آیا در پرسپولیس، با بازیکنان گران‌تر و انتظار قهرمانی، می‌تواند سطح ریسک‌پذیری خود را افزایش دهد یا پس از چند نتیجه نامطلوب دوباره به الگوی محافظه‌کارانه بازمی‌گردد.

نقاط امیدوارکننده ترکیب اولیه

استفاده از دو مهاجم، حضور محمد عمری در سمت چپ و مهدی تیکدری در جناح مقابل، نشانه‌هایی از تمایل به حمله از عرض و نیم‌فضاها دارد. عمری توانایی دریبل و حرکت به مرکز را دارد و تیکدری نیز می‌تواند با استفاده از سرعت خود، پشت مدافع کناری حریف نفوذ کند.

زوج پورعلی و باکیچ از نظر فیزیکی می‌تواند قدرت پرسپولیس در نبردهای میانه میدان را افزایش دهد. این ترکیب همچنین امکان جلو رفتن یکی از دو بازیکن و باقی‌ماندن دیگری مقابل مدافعان میانی را فراهم می‌کند. موفقیت آن‌ها، اما به کیفیت پاس‌های رو به جلو بستگی دارد. یک هافبک میانی فقط با قطع توپ یا قدرت بدنی نمی‌تواند پرسپولیس را تهاجمی کند؛ توپ باید سریع و دقیق به نفرات جلو منتقل شود.

در سمت راست، حضور هم‌زمان مجید عیدی و مهدی تیکدری می‌تواند یک زوج هماهنگ ایجاد کند، به‌خصوص آنکه هر دو پیش‌تر زیر نظر تارتار کار کرده‌اند. خطر این انتخاب آن است که جلو رفتن هم‌زمان آن‌ها فضای پشت دفاع راست را باز بگذارد؛ فضایی که هافبک دفاعی و مدافع میانی سمت راست باید پوشش دهند.

در جناح چپ نیز استفاده از علیرضا همایی‌فرد جوان جسورانه بود، اما این انتخاب تا حدی به غیبت سایر گزینه‌ها ارتباط داشت و نباید فوراً به‌عنوان تصمیم نهایی تارتار برای فصل آینده تعبیر شود. گزارش رسمی مسابقه نیز تأکید داشت همایی‌فرد به دلیل غیبت بازیکنان دیگر در این پست بازی کرده است.

چه چیزهایی هنوز مشخص نشده است؟

این جدول نشان می‌دهد تقریباً مقابل هر علامت مثبت، یک سؤال بی‌پاسخ قرار دارد. بازی نخست پیش‌فصل برای ایجاد امید مفید است، اما برای صدور حکم درباره موفقیت یا شکست پروژه تارتار زود است.

آزمون واقعی؛ بازی مقابل تیم‌های بسته لیگ برتر

پرسپولیس در بسیاری از مسابقات لیگ با حریفانی روبه‌رو خواهد شد که عقب می‌نشینند، فضا را محدود می‌کنند و با تعداد زیادی بازیکن پشت توپ قرار می‌گیرند. در این مسابقات، داشتن دو مهاجم کافی نیست. تیم تارتار باید بتواند گردش توپ را سریع کند، مدافعان کناری را بالا ببرد، از شوت‌های پشت محوطه استفاده کند و با جابه‌جایی‌های بدون توپ نظم دفاعی حریف را بر هم بزند.

معیارهای واقعی برای ارزیابی پرسپولیس تارتار تعداد گل در یک مسابقه دوستانه نیستند، بلکه باید دید تیم او در چند شاخص چه عملکردی خواهد داشت: تعداد موقعیت‌های باکیفیت، تعداد بازیکنان حاضر در محوطه جریمه، سرعت بازپس‌گیری توپ، فاصله خطوط و واکنش دفاعی پس از حمله ناموفق.

همچنین باید مشخص شود تارتار در بازی‌های بزرگ و خارج از خانه همین جسارت را حفظ می‌کند یا به یک مهاجم و هافبک‌های محافظه‌کارتر بازمی‌گردد. هویت واقعی یک مربی نه در ترکیب نخستین بازی دوستانه، بلکه در تصمیم‌های او هنگام فشار، شکست و مسابقات حساس آشکار می‌شود.

جمع‌بندی؛ امیدواری منطقی، قضاوت زودهنگام ممنوع

ترکیب اولیه پرسپولیس مقابل پیرامیدز یک پیام روشن داشت: مهدی تارتار قصد ندارد کار خود را با یک مهاجم تنها و آرایشی آشکارا محافظه‌کارانه آغاز کند. حضور علیپور و سرگیف، استفاده از عمری و تیکدری در جناحین و قرارگرفتن دو هافبک قدرتمند در مرکز، تصویری متفاوت از کلیشه قدیمی پیرامون این مربی ارائه کرد.

اما نتیجه مسابقه نیز محدودیت این برداشت را نشان می‌دهد. پرسپولیس در نیمه نخست فرصت‌های زیادی نساخت، حریف دو بار خطرناک ظاهر شد و گل پیروزی نیز در دقیقه ۸۶، توسط یک بازیکن جانشین و از روی کرنر به ثمر رسید.

بنابراین نخستین آرایش تارتار را می‌توان یک علامت امیدوارکننده دانست، نه اثبات شکل‌گیری یک پرسپولیس کاملاً تهاجمی. او اکنون فهرستی دارد که اجازه می‌دهد از دو مهاجم، وینگرهای تکنیکی و تعویض‌های هجومی استفاده کند؛ امکانی که در بسیاری از تیم‌های قبلی در اختیارش نبود.

فصل رسمی مشخص خواهد کرد که تارتار واقعاً فلسفه خود را برای پرسپولیس تغییر داده یا فقط در یک مسابقه تدارکاتی دست به آزمایش زده است. نخستین نشانه مثبت بود، اما آزمون اصلی زمانی آغاز می‌شود که نتیجه مسابقه اهمیت داشته باشد و سرمربی میان حفظ امنیت و ادامه حمله مجبور به انتخاب شود.