هشدار درباره افزایش دوباره قیمت لبنیات؛ شیر خام باز هم گران می‌شود؟

درحالی‌که افزایش قیمت شیر خام و محصولات لبنی در ماه‌های گذشته به کاهش خرید خانوارها منجر شده است، رئیس هیأت مدیره اتحادیه تولیدکنندگان فرآورده‌های لبنی از احتمال افزایش دوباره قیمت‌ها خبر می‌دهد. علی احسان ظفری معتقد است بالا بردن قیمت در بازاری که با افت تقاضا روبه‌رو شده، نه‌تنها سرانه مصرف را کمتر می‌کند، بلکه می‌تواند شمار بیشتری از کارخانه‌های لبنی را به سمت تعطیلی ببرد.

بازار لبنیات بار دیگر در آستانه یک تصمیم قیمتی تازه قرار گرفته است. تغییر قیمت چند قلم از محصولات لبنی و مطرح شدن احتمال بازنگری مجدد در نرخ شیر خام، نگرانی‌هایی را میان فعالان این صنعت ایجاد کرده است؛ زیرا آثار افزایش‌های قبلی هنوز به‌طور کامل از بازار تخلیه نشده و مصرف‌کنندگان نیز با محدودیت جدی قدرت خرید مواجه‌اند.

علی احسان ظفری، رئیس هیأت مدیره اتحادیه تولیدکنندگان فرآورده‌های لبنی، می‌گوید برخی دستگاه‌های اجرایی در حال فراهم کردن مقدمات افزایش قیمت شیر خام و دیگر محصولات لبنی هستند. او این رویکرد را فاقد مطالعه کافی می‌داند و هشدار می‌دهد که ادامه سیاست افزایش قیمت، هم سفره خانوارها را کوچک‌تر می‌کند و هم تولیدکنندگان واقعی را زیر فشار قرار می‌دهد.

آیا افزایش دوباره قیمت شیر خام قطعی است؟

اظهارات ظفری در شرایطی مطرح شده که قیمت شیر خام پیش‌تر در سال ۱۴۰۵ افزایش قابل‌توجهی را تجربه کرده است. براساس مصوبه وزارت جهاد کشاورزی، قیمت هر کیلوگرم شیر خام با چربی ۳.۲ درصد درب دامداری به ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان رسید. این رقم در مقایسه با نرخ قبلی ۴۶ هزار و ۵۰۰ تومان، رشدی حدود ۳۰ درصدی را نشان می‌دهد.

بااین‌حال، هشدار تازه فعالان صنعت لبنیات درباره یک مرحله دیگر از افزایش قیمت است. در منابع رسمی در دسترس، هنوز نرخ جدیدی فراتر از ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان برای شیر خام اعلام نشده است؛ بنابراین باید میان «زمینه‌سازی برای افزایش قیمت» و «تصویب قطعی نرخ جدید» تفاوت قائل شد.

ظفری می‌گوید مطرح شدن نام سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان در فرایند بررسی قیمت‌ها نیز نگرانی واحدهای لبنی را بیشتر کرده است. از نگاه او، تصمیم‌گیری تازه بدون بررسی توان خرید مردم، میزان فروش کارخانه‌ها و وضعیت رقابت در صنعت، ممکن است پیامدهایی فراتر از افزایش قیمت روی قفسه فروشگاه‌ها داشته باشد.

قیمت جدید شیر، ماست و پنیر چقدر است؟

افزایش نرخ شیر خام در ماه‌های گذشته به تغییر قیمت چند محصول پرمصرف و تنظیم بازاری منجر شد. براساس نرخ‌های اعلام‌شده، قیمت شیر نایلونی ۹۰۰ گرمی با چربی ۱.۵ درصد به ۸۴ هزار تومان و شیر بطری یک لیتری با همین میزان چربی به ۹۸ هزار تومان رسید.

همچنین پنیر UF با وزن ۴۰۰ گرم و چربی ۱.۵ درصد، ۲۰۳ هزار تومان قیمت‌گذاری شد و نرخ ماست دبه‌ای دو کیلوگرمی با چربی ۱.۵ درصد به ۲۲۸ هزار و ۷۰۰ تومان رسید. گزارش‌ها نشان می‌دهد این تغییر، دومین موج افزایش قیمت شیر خام و برخی محصولات لبنی در سال ۱۴۰۵ بوده است.

این اعداد نشان می‌دهد خرید چند قلم ساده لبنیات می‌تواند بخش قابل‌توجهی از بودجه روزانه خانوار را به خود اختصاص دهد. برای نمونه، خرید یک بطری شیر، یک بسته پنیر و یک ظرف ماست با قیمت‌های مصوب، بیش از ۵۰۰ هزار تومان هزینه دارد؛ رقمی که برای خانواده‌های پرجمعیت یا خانوارهایی با درآمد ثابت، فشار مالی محسوسی ایجاد می‌کند.

افزایش قیمت لبنیات مصرف را ۱۰ درصد کاهش داد

هشدار درباره کاهش تقاضا تنها یک پیش‌بینی نیست. سخنگوی انجمن صنایع لبنی در تیرماه اعلام کرد افزایش قیمت محصولات لبنی پس از رشد نرخ شیر خام، میزان مصرف را حدود ۱۰ درصد کاهش داده است. این افت در فاصله کوتاهی پس از تغییر قیمت‌ها اتفاق افتاده و نشان می‌دهد واکنش خانوارها به گرانی سریع‌تر از گذشته شده است.

زمانی که قیمت مواد غذایی ضروری افزایش می‌یابد، خانوارها معمولاً در مرحله نخست مقدار خرید را کاهش می‌دهند، به سمت بسته‌بندی‌های کوچک‌تر می‌روند یا محصولات ارزان‌تر را جایگزین می‌کنند. اگر فشار قیمتی ادامه یابد، حذف کامل برخی اقلام از سبد مصرفی نیز محتمل می‌شود.

در بازار لبنیات، این رفتار می‌تواند به کاهش خرید شیر، ماست، پنیر و دوغ منجر شود. خانواده‌ها ممکن است مصرف برخی محصولات فرآوری‌شده مانند خامه، کره یا پنیرهای گران‌تر را زودتر کنار بگذارند، اما ادامه افزایش قیمت می‌تواند مصرف محصولات پایه را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد.

سرانه مصرف لبنیات به محدوده هشدار رسیده است

آمارهای ارائه‌شده درباره سرانه مصرف لبنیات در ایران یکسان نیست، اما همه آنها یک روند مشترک را نشان می‌دهند: مصرف لبنیات به‌شدت کاهش یافته است. برخی برآوردهای صنفی، سرانه مصرف را کمتر از ۵۰ کیلوگرم در سال اعلام می‌کنند. در گزارشی دیگر گفته شده این میزان از حدود ۱۳۰ کیلوگرم در سال ۱۳۸۹ به حدود ۵۵ کیلوگرم در سال ۱۴۰۴ رسیده است.

ظفری نیز پیش‌تر اعلام کرده بود سرانه مصرف در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۵ تا ۶۰ کیلوگرم بوده، اما اکنون ممکن است به کمتر از ۴۰ کیلوگرم رسیده باشد. تفاوت این برآوردها می‌تواند ناشی از روش محاسبه، لحاظ کردن یا نکردن صادرات، مصرف صنعتی و تبدیل شیر خام به انواع فرآورده‌ها باشد. با وجود اختلاف عددی، جهت حرکت بازار روشن است: لبنیات به‌تدریج از سبد غذایی بخش بیشتری از جامعه خارج می‌شود.

کاهش مصرف لبنیات فقط یک مسئله تجاری نیست. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، شیر و محصولات لبنی را از منابع مهم پروتئین، کلسیم، منیزیم، ویتامین B12 و ریبوفلاوین معرفی می‌کند. کاهش دسترسی اقتصادی به این محصولات، به‌ویژه برای کودکان، نوجوانان و سالمندان، می‌تواند کیفیت تغذیه خانوارها را تحت‌تأثیر قرار دهد.

چرا افزایش قیمت در بازار کم‌تقاضا خطرناک است؟

استدلال اصلی رئیس هیأت مدیره اتحادیه تولیدکنندگان فرآورده‌های لبنی این است که افزایش قیمت در پاسخ به کاهش تقاضا، مشکل بازار را حل نمی‌کند. هنگامی که فروش کاهش یافته است، بالا بردن قیمت ممکن است درآمد اسمی هر واحد محصول را بیشتر کند، اما در صورت افت شدید تعداد فروش، درآمد نهایی کارخانه افزایش نخواهد یافت.

این وضعیت برای کارخانه‌های کوچک و متوسط خطرناک‌تر است. شرکت‌های بزرگ ممکن است با صادرات، تنوع محصول، شبکه توزیع گسترده و توان مالی بیشتر بخشی از فشار را جبران کنند، اما کارخانه‌های محلی معمولاً به بازار داخلی وابسته‌اند. کاهش فروش برای این واحدها به معنای استفاده کمتر از ظرفیت تولید، افزایش هزینه ثابت هر محصول و کمبود نقدینگی است.

ظفری هشدار می‌دهد تصمیمات قیمتی ممکن است تنها به سود تعداد محدودی از فعالان بزرگ صنعت تمام شود و سایر واحدها را در معرض تعطیلی قرار دهد. چنین اتفاقی، در بلندمدت می‌تواند تمرکز بازار را افزایش دهد؛ یعنی شمار تولیدکنندگان کمتر شود و سهم بازار در اختیار چند شرکت محدود قرار گیرد.

دامداران نیز با افزایش هزینه تولید روبه‌رو هستند

مخالفت با افزایش قیمت لبنیات به معنای نادیده گرفتن مشکلات دامداران نیست. تولید شیر خام نیز تحت‌تأثیر قیمت خوراک دام، هزینه انرژی، دستمزد، دارو، حمل‌ونقل و نگهداری دام قرار دارد. علاوه بر این، تنش گرمایی می‌تواند تولید شیر دامداری‌ها را کاهش دهد؛ مؤسسه تحقیقات علوم دامی اعلام کرده در صورت نبود تجهیزات مناسب خنک‌کننده، گرمای شدید ممکن است تولید شیر را ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش دهد.

بنابراین پایین نگه داشتن دستوری قیمت شیر خام، بدون کاهش هزینه‌های دامدار، راه‌حل پایداری نیست. اگر دامدار نتواند هزینه تولید را پوشش دهد، ممکن است تعداد دام مولد کاهش یابد یا عرضه شیر خام در آینده با مشکل مواجه شود.

مسئله اصلی، نحوه تقسیم هزینه میان دولت، تولیدکننده و مصرف‌کننده است. انتقال کامل رشد هزینه‌ها به قیمت مصرف‌کننده، تقاضا را کاهش می‌دهد؛ در مقابل، تثبیت اجباری قیمت بدون حمایت از تولید نیز می‌تواند دامداری‌ها و کارخانه‌ها را زیان‌ده کند.

راه‌حل بازار لبنیات چیست؟

راهکار پایدار باید هم‌زمان سه هدف را دنبال کند: حفظ قدرت خرید خانوار، جبران هزینه واقعی تولید و جلوگیری از ایجاد امتیاز برای گروهی محدود. پرداخت یارانه مستقیم به دهک‌های هدف، احیای برنامه شیر مدارس، تأمین باثبات نهاده‌های دامی و شفاف‌سازی فرمول قیمت‌گذاری شیر خام از گزینه‌های قابل بررسی هستند.

دولت همچنین می‌تواند به جای سرکوب قیمت یا صدور مجوز افزایش‌های پیاپی، بخشی از حمایت را مستقیماً به حلقه‌های آسیب‌پذیر زنجیره اختصاص دهد. دامداران کوچک، کارخانه‌های منطقه‌ای و خانوارهای کم‌درآمد باید در مرکز سیاست حمایتی قرار گیرند.

احیای شیر مدارس می‌تواند علاوه بر حمایت تغذیه‌ای از کودکان، تقاضایی پایدار برای کارخانه‌ها ایجاد کند. در چنین مدلی، دولت به جای پرداخت یارانه گسترده و غیرهدفمند، محصول مشخصی را برای گروهی معین خریداری می‌کند و هم‌زمان بخشی از ظرفیت خالی صنعت را فعال نگه می‌دارد.

چشم‌انداز قیمت لبنیات در ماه‌های آینده

با توجه به افزایش نرخ شیر خام، رشد هزینه بسته‌بندی، دستمزد و انرژی، فشار برای اصلاح قیمت محصولات لبنی همچنان وجود دارد. بااین‌حال، افت قدرت خرید و کاهش مصرف اجازه نمی‌دهد کارخانه‌ها بدون نگرانی از ریزش فروش، قیمت‌ها را افزایش دهند.

بازار لبنیات اکنون میان دو خطر قرار گرفته است: افزایش قیمت می‌تواند مصرف را کمتر کند و ثابت ماندن قیمت بدون حمایت از زنجیره تولید نیز ممکن است به زیان دامدار و کارخانه منجر شود. به همین دلیل، هر تصمیم تازه باید بر پایه اطلاعات واقعی درباره هزینه تولید، ظرفیت کارخانه‌ها، وضعیت مصرف خانوار و پیامدهای سلامت عمومی گرفته شود.

هشدار علی احسان ظفری نشان می‌دهد بخشی از فعالان صنعت، سیاست افزایش دوباره قیمت را راه‌حل بحران نمی‌دانند. اگر افزایش نرخ شیر خام بدون طراحی بسته حمایتی برای مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان کوچک اجرا شود، احتمال کاهش بیشتر سرانه مصرف، تشدید رکود بازار و تعطیلی واحدهای کم‌توان وجود خواهد داشت؛ شرایطی که در نهایت نه به سود مصرف‌کننده است و نه آینده صنعت لبنیات را تضمین می‌کند.