شوک به سفره خانوار؛ روغن ۵ برابر و مرغ نزدیک ۳ برابر گران شد

قیمت مرغ ماشینی در تیرماه نسبت به خرداد ۱۴.۶ درصد کاهش یافت و یکی از بیشترین افت‌های ماهانه را در میان ۵۳ قلم خوراکی منتخب ثبت کرد. بااین‌حال، همین محصول در مقایسه با تیرماه سال گذشته ۱۹۰.۲ درصد افزایش قیمت داشته است؛ یعنی متوسط قیمت مرغ، حتی پس از کاهش تیرماه، نزدیک به ۲.۹ برابر سطح یک سال قبل باقی مانده است.

این تفاوت میان تغییر ماهانه و سالانه، برای درک وضعیت واقعی بازار اهمیت دارد. کاهش ۱۴.۶ درصدی لزوماً به معنای بازگشت مرغ به محدوده قیمتی قابل‌تحمل نیست؛ زیرا این افت پس از جهش‌های شدید ماه‌های گذشته رخ داده است. اگر کالایی ابتدا از ۱۰۰ به ۳۰۰ واحد برسد و سپس ۱۵ درصد کاهش یابد، قیمت جدید آن ۲۵۵ واحد خواهد بود؛ یعنی همچنان بیش از دو برابر نقطه آغاز.

کاهش قیمت مرغ می‌تواند تحت تأثیر افزایش مقطعی عرضه، افت تقاضای مصرف‌کنندگان، بهبود توزیع نهاده یا تخلیه بخشی از هیجان بازار ایجاد شده باشد. اما تا زمانی که هزینه خوراک دام، جوجه یک‌روزه، حمل‌ونقل، انرژی و نرخ ارز در سطوح بالا قرار دارند، تداوم این روند کاهشی تضمین‌شده نیست.

روغن جامد تقریباً پنج برابر شد

بیشترین تورم نقطه‌به‌نقطه در میان خوراکی‌های منتخب به روغن نباتی جامد اختصاص داشته است. قیمت این محصول در تیرماه ۱۴۰۵ نسبت به ماه مشابه سال قبل ۳۹۹.۵ درصد افزایش یافته است. این رقم به آن معناست که کالایی با قیمت فرضی ۱۰۰ هزار تومان در تیر سال گذشته، اکنون تقریباً ۵۰۰ هزار تومان قیمت دارد.

روغن مایع نیز با رشد سالانه ۳۴۴.۳ درصدی در جایگاه دوم تورم خوراکی‌ها قرار گرفته است. قیمت این کالا در تیرماه نسبت به خرداد حدود سه درصد افزایش یافت؛ بنابراین برخلاف مرغ، نشانه‌ای از اصلاح ماهانه نیز در بازار روغن مشاهده نشده است.

جهش قیمت روغن فقط هزینه خرید بطری یا حلب روغن خانوار را افزایش نمی‌دهد. روغن یکی از نهاده‌های اصلی تولید بسیاری از مواد غذایی از جمله کنسروها، سس‌ها، شیرینی، کیک، بیسکویت، غذاهای آماده و محصولات رستورانی است. در نتیجه، افزایش چندبرابری آن می‌تواند با تأخیر به قیمت مجموعه گسترده‌تری از کالاها منتقل شود.

سس مایونز نیز در همین دوره با رشد نقطه‌ای ۲۵۳.۱ درصدی روبه‌رو شده است؛ افزایشی که بخشی از آن را می‌توان با جهش قیمت روغن و سایر مواد اولیه مرتبط دانست.

گرانی دوباره شیر، ماست و پنیر

گروه لبنیات در تیرماه برخلاف برخی میوه‌ها و محصولات پروتئینی، هم‌زمان افزایش ماهانه و سالانه را تجربه کرد. قیمت شیر پاستوریزه نسبت به خرداد ۶.۶ درصد، ماست ۷.۹ درصد، دوغ ۸.۷ درصد و پنیر پاستوریزه ۱۵.۲ درصد افزایش یافت.

در مقایسه سالانه نیز قیمت شیر پاستوریزه حدود ۱۵۰ درصد و ماست نزدیک ۱۳۰ درصد افزایش داشته است. پنیر پاستوریزه با تورم نقطه‌ای ۱۵۶.۴ درصدی، یکی از رکوردداران افزایش قیمت در گروه لبنیات بوده است.

تداوم افزایش قیمت لبنیات از منظر تغذیه‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد. شیر، ماست و پنیر کالاهایی هستند که بخشی از نیاز خانوار به پروتئین و کلسیم را تأمین می‌کنند. هنگامی که رشد قیمت این محصولات از افزایش درآمد خانوار بیشتر می‌شود، مصرف‌کنندگان معمولاً به کاهش مقدار خرید، انتخاب بسته‌بندی کوچک‌تر یا حذف برخی اقلام از سبد خود روی می‌آورند.

کاهش مصرف لبنیات ممکن است در کوتاه‌مدت به‌عنوان راهی برای مدیریت مخارج دیده شود، اما در بلندمدت می‌تواند هزینه‌های بهداشتی و تغذیه‌ای ایجاد کند. بنابراین افزایش قیمت لبنیات تنها یک تحول تجاری در بازار مواد غذایی نیست و می‌تواند به مسئله‌ای در حوزه سلامت عمومی تبدیل شود.

میوه‌ها؛ افت موز و جهش سیب و پرتقال

بازار میوه در تیرماه روند یکسانی نداشت. قیمت موز نسبت به خرداد ۱۲.۹ درصد و هلو ۱۱.۷ درصد کاهش یافت، اما قیمت پرتقال ۲۵.۱ درصد و سیب ۱۷.۶ درصد افزایش پیدا کرد. هویج‌فرنگی با رشد ماهانه ۴۰.۲ درصدی نیز بیشترین افزایش قیمت را در میان خوراکی‌های منتخب ثبت کرد.

قیمت سیب و موز با وجود حرکت متفاوت در مقایسه ماهانه، نسبت به تیر سال گذشته تقریباً دو برابر شده است. این وضعیت نشان می‌دهد عوامل فصلی می‌توانند در یک ماه قیمت بعضی محصولات را پایین بیاورند، اما تورم انباشته‌شده سالانه همچنان در بازار باقی می‌ماند.

محصولات کشاورزی معمولاً بیش از کالاهای صنعتی تحت تأثیر فصل برداشت، شرایط آب‌وهوایی، هزینه حمل‌ونقل، میزان ضایعات و محدودیت عرضه قرار می‌گیرند. به همین دلیل، نوسان‌های ماهانه شدید در بازار میوه و سبزی طبیعی‌تر است؛ اما رشدهای سالانه نزدیک یا بالاتر از ۱۰۰ درصد را نمی‌توان فقط با تغییر فصل توضیح داد.

۴۱ خوراکی بیشتر از تورم عمومی گران شدند

یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش تیرماه این است که از مجموع ۵۳ قلم خوراکی منتخب، افزایش قیمت سالانه ۴۱ قلم بیشتر از نرخ تورم نقطه‌ای مناطق شهری کشور بوده است. تورم نقطه‌ای مناطق شهری در این ماه ۸۵.۲ درصد اعلام شده، اما بیشتر کالاهای خوراکی رشدهایی بالاتر از این رقم داشته‌اند.

در کنار روغن، مرغ و لبنیات، برنج خارجی ۲۱۱.۳ درصد، تخم‌مرغ ۲۰۱.۲ درصد، خیار ۱۸۱.۶ درصد و هندوانه ۱۷۲.۶ درصد نسبت به تیر سال گذشته گران شده‌اند. حتی کالاهایی که کمترین افزایش قیمت را داشته‌اند نیز ارزان نشده‌اند؛ لوبیاچیتی با ۴۱.۱ درصد، کره پاستوریزه با ۶۲.۸ درصد، لپه با ۶۵.۴ درصد و فلفل دلمه‌ای با ۶۵.۶ درصد افزایش، فقط در مقایسه با سایر خوراکی‌ها رشد کمتری داشته‌اند.

بنابراین اصطلاح «کاهش تورم» نباید با «کاهش قیمت» اشتباه گرفته شود. کاهش نرخ تورم به معنای کندتر شدن سرعت افزایش قیمت‌هاست، نه بازگشت قیمت‌ها به سطح گذشته. هنگامی که تورم ماهانه مثبت است، متوسط قیمت سبد همچنان افزایش پیدا می‌کند، حتی اگر این افزایش از ماه قبل کمتر باشد.

تورم عمومی تیرماه چه می‌گوید؟

بر اساس گزارش شاخص قیمت مصرف‌کننده، تورم ماهانه کل خانوارهای کشور در تیرماه ۳.۱ درصد بوده است. تورم ماهانه گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات نیز ۲.۵ درصد و تورم کالاهای غیرخوراکی و خدمات ۳.۶ درصد ثبت شده است.

تورم نقطه‌به‌نقطه کل کشور به ۸۷.۹ درصد و تورم سالانه به ۶۶ درصد رسیده است. این ارقام نشان می‌دهد خانوارها برای خرید یک مجموعه یکسان از کالاها و خدمات، به‌طور متوسط ۸۷.۹ درصد بیشتر از تیر سال گذشته هزینه کرده‌اند.

تورم سالانه در دهک‌های مختلف نیز یکسان نبوده است. این نرخ برای دهک دهم ۶۳.۹ درصد و برای دهک دوم ۷۳.۵ درصد اعلام شده و فاصله تورمی دهک‌ها به ۹.۶ واحد درصد رسیده است. بالاتر بودن تورم دهک‌های کم‌درآمد را می‌توان با سهم بیشتر خوراک و کالاهای ضروری در هزینه‌های آنها توضیح داد.

چرا خوراکی‌ها این‌قدر گران شدند؟

افزایش قیمت مواد غذایی نتیجه یک عامل واحد نیست. تغییر شیوه تأمین ارز کالاهای اساسی، افزایش نرخ ارز، رشد قیمت نهاده‌های وارداتی، هزینه بسته‌بندی، حمل‌ونقل، دستمزد، انرژی و اختلال در زنجیره تأمین، همگی می‌توانند قیمت نهایی را بالا ببرند.

بررسی‌های تحلیلی همچنین حذف ارز ترجیحی برخی کالاها از دی‌ماه ۱۴۰۴ و انتقال حمایت‌ها به مصرف‌کننده از طریق کالابرگ را یکی از عوامل جهش قیمت روغن، برنج، نهاده‌های دامی، مرغ و گوشت معرفی کرده‌اند. در چنین الگویی، ممکن است یارانه به شکل اعتبار به خانوار پرداخت شود، اما قیمت مشاهده‌شده روی قفسه فروشگاه به نرخ‌های بالاتری انتقال پیدا کند.

افزایش قیمت خوراکی‌ها در عین حال می‌تواند تقاضا را کاهش دهد. وقتی درآمد خانوار همپای قیمت‌ها رشد نمی‌کند، مصرف‌کننده مقدار خرید خود را کم می‌کند. این کاهش تقاضا ممکن است در بعضی ماه‌ها قیمت محصولاتی مانند مرغ، تخم‌مرغ یا میوه را موقتاً پایین بیاورد؛ اما چنین افتی لزوماً نشانه حل شدن مشکلات تولید و عرضه نیست.

سه‌چهارم حداقل دستمزد در سبد خوراکی

برآوردهای انجام‌شده بر پایه سبد استاندارد مصرفی وزارت رفاه نشان می‌دهد هزینه خوراکی یک خانوار در تیرماه ۱۴۰۵ نسبت به تیر سال گذشته حدود ۱۳۳ درصد افزایش یافته است. بیش از ۷۴ درصد حداقل دستمزد نیز صرف خرید مواد غذایی می‌شود؛ درحالی‌که خانوار همچنان باید هزینه مسکن، حمل‌ونقل، درمان، آموزش، پوشاک و سایر نیازها را پرداخت کند.

این وضعیت احتمال تغییر کیفیت سبد غذایی را افزایش می‌دهد. خانوارهای کم‌درآمد ممکن است گوشت، مرغ، لبنیات، میوه و خشکبار را کاهش دهند و سهم بیشتری از بودجه خود را به مواد غذایی ارزان‌تر و سیرکننده‌تر اختصاص دهند. چنین تغییری شاید هزینه کوتاه‌مدت را کنترل کند، اما ارزش تغذیه‌ای سبد مصرفی را پایین می‌آورد.

کاهش‌های تیرماه برای خانوارها کافی نیست

گزارش مرکز آمار نشان می‌دهد سرعت افزایش عمومی قیمت خوراکی‌ها در تیرماه نسبت به برخی ماه‌های گذشته کمتر شده و چند کالا نیز کاهش قیمت داشته‌اند. بااین‌حال، تورم سالانه سه‌رقمی در محصولاتی مانند روغن، مرغ، تخم‌مرغ، برنج و لبنیات اجازه نمی‌دهد این کاهش‌ها به‌عنوان بازگشت آرامش به بازار تعبیر شوند.

مرغ ۱۴.۶ درصد ارزان شده، اما هنوز ۱۹۰.۲ درصد گران‌تر از سال قبل است. موز نزدیک ۱۳ درصد کاهش ماهانه داشته، اما قیمت سالانه آن تقریباً دو برابر شده است. مهم‌تر از همه، روغن جامد تقریباً پنج برابر و روغن مایع بیش از چهار برابر قیمت تیر ۱۴۰۴ عرضه می‌شوند.

بنابراین مسئله اصلی خانوار ایرانی فقط افزایش قیمت در یک ماه نیست؛ سطح جدید و بسیار بالای قیمت‌هاست. حتی اگر تورم ماهانه در ماه‌های آینده کاهش پیدا کند، بازسازی قدرت خرید به افزایش پایدار درآمد واقعی، ثبات بازار ارز، کاهش هزینه‌های تولید و حمایت هدفمند از سبد غذایی خانوار نیاز خواهد داشت.