شوک ۲.۶ میلیارد بشکه‌ای در بازار نفت؛ هشدار آرامکو دقیقاً چه معنایی دارد؟

امین حسن الناصر، رئیس و مدیرعامل شرکت آرامکو عربستان، در نشست اعلام نتایج مالی نیمه نخست سال ۲۰۲۶، بحران کنونی را بزرگ‌ترین شوک عرضه تاریخ بازار نفت توصیف کرد. براساس متن رسمی سخنان او، اختلال‌های منطقه‌ای به‌طور متوسط روزانه ۱۱ میلیون بشکه از عرضه نفت و سایر سوخت‌های مایع را از دسترس بازار خارج کرده است. مجموع این کمبود در طول بحران، بیش از ۲.۶ میلیارد بشکه برآورد شده است.

الناصر گفت این نفت قرار بود در بخش‌هایی مانند کشاورزی، صنعت نیمه‌رسانا، خودروسازی، صنایع شیمیایی و تولید کالا مصرف شود. بنابراین اثر بحران فقط به افزایش قیمت بنزین یا گازوئیل محدود نیست و می‌تواند از طریق هزینه انرژی و حمل‌ونقل، به زنجیره تولید مواد غذایی، تجهیزات الکترونیکی و کالاهای صنعتی منتقل شود.

آیا آرامکو عرضه ۲.۶ میلیارد بشکه نفت را متوقف کرده است؟

تعبیر «آرامکو عرضه ۲.۶ میلیارد بشکه نفت را متوقف کرد» دقیق نیست. سخنان مدیرعامل آرامکو درباره کمبود تجمعی کل بازار جهانی است، نه میزان نفتی که فقط این شرکت تولید نکرده یا تحویل نداده است.

این کمبود از مجموعه‌ای از عوامل ایجاد شده است؛ از جمله کاهش عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز، تعطیلی یا کاهش تولید در برخی تأسیسات، محدودیت صادرات کشورهای خلیج فارس، مشکلات حمل‌ونقل دریایی و کاهش عرضه در مسیرهای دیگر مانند دریای سرخ و دریای سیاه. آرامکو نیز با وجود کاهش جریان نفت از هرمز، بخشی از صادرات خود را از طریق خط لوله شرق به غرب عربستان و پایانه‌های بندر ینبع ادامه داده است.

تفاوت ۲.۶ میلیارد بشکه با کمبود خالص ۱.۸ میلیارد بشکه

الناصر توضیح داد که آزادسازی نفت از ذخایر راهبردی دولت‌ها، برداشت از موجودی انبارهای تجاری، سهمیه‌بندی یا کاهش تقاضا و افزایش انتقال نفت از خط لوله شرق به غرب عربستان، بخشی از شوک اولیه را جبران کرده است. پس از محاسبه این عوامل، کمبود خالص بازار حدود ۱.۸ میلیارد بشکه برآورد می‌شود.

در نتیجه، ۲.۶ میلیارد بشکه میزان عرضه‌ای است که در حالت عادی باید در اختیار بازار قرار می‌گرفت، اما مستقیماً از مسیرهای معمول به مصرف‌کننده نرسیده است. بخشی از آن با ذخایر موجود و مسیرهای جایگزین جبران شده و بخشی دیگر نیز به دلیل قیمت بالاتر، کاهش فعالیت اقتصادی یا صرفه‌جویی مصرف نشده است.

این تفکیک مهم است؛ زیرا ممکن است تیتر «۲.۶ میلیارد بشکه نفت به بازار نرسید» این تصور را ایجاد کند که ذخایر جهان دقیقاً به همین میزان کاهش یافته‌اند. رقم اعلام‌شده برای افت خالص ذخایر و عرضه قابل استفاده، طبق گفته مدیرعامل آرامکو حدود ۱.۸ میلیارد بشکه است.

رقم ۲.۶ میلیارد بشکه چقدر بزرگ است؟

براساس برآورد اداره اطلاعات انرژی آمریکا، مصرف نفت و سایر سوخت‌های مایع جهان در سال ۲۰۲۶ به‌طور متوسط حدود ۱۰۲.۸ میلیون بشکه در روز خواهد بود. با این معیار، ۲.۶ میلیارد بشکه تقریباً معادل مصرف ۲۵ روز جهان و کمبود خالص ۱.۸ میلیارد بشکه معادل مصرف حدود ۱۷ تا ۱۸ روز بازار جهانی است.

اگر ارزش هر بشکه را به‌طور تقریبی ۸۵ دلار در نظر بگیریم، ارزش ناخالص ۲.۶ میلیارد بشکه به حدود ۲۲۱ میلیارد دلار می‌رسد. این محاسبه فقط برای نشان دادن ابعاد عدد است و نباید آن را زیان مالی قطعی بازار دانست؛ زیرا قیمت نفت در طول بحران ثابت نبوده و بخشی از کمبود با ذخایر یا کاهش تقاضا جبران شده است.

آرامکو متوسط قیمت تحقق‌یافته نفت خام خود در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ را ۱۰۸ دلار و ۱۰ سنت برای هر بشکه اعلام کرده است؛ درحالی‌که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۶۶ دلار و ۷۰ سنت بود. این افزایش قیمت یکی از عوامل رشد قابل‌توجه درآمد و سود شرکت بوده است.

یک ابهام مهم در محاسبه آرامکو

در متن رسمی، کاهش متوسط عرضه روزانه ۱۱ میلیون بشکه و کمبود تجمعی بیش از ۲.۶ میلیارد بشکه اعلام شده است. تقسیم ۲.۶ میلیارد بر ۱۱ میلیون، دوره‌ای نزدیک به ۲۳۶ روز یا حدود هشت ماه را نشان می‌دهد.

در مقابل، رویترز بحران نظامی جاری را جنگی حدود پنج‌ماهه توصیف کرده است. بنابراین می‌توان استنباط کرد که محاسبه آرامکو یا اختلال‌های پیش از آغاز رسمی جنگ را نیز شامل می‌شود، یا کاهش عرضه در برخی روزها بیش از میانگین ۱۱ میلیون بشکه بوده است. احتمال دیگر این است که رقم ۲.۶ میلیارد بشکه، علاوه بر نفت خام، مجموعه گسترده‌تری از سوخت‌های مایع و عرضه از دست‌رفته به صنایع را پوشش دهد.

آرامکو در متن منتشرشده روش محاسبه، تاریخ دقیق شروع دوره و جزئیات روزانه این برآورد را ارائه نکرده است. بنابراین عدد ۲.۶ میلیارد بشکه را باید برآورد مدیریتی این شرکت از ابعاد شوک بازار دانست، نه آماری که همراه با داده‌های کامل و قابل بازتولید منتشر شده باشد.

تنگه هرمز در مرکز بحران عرضه

الناصر اعلام کرد حجم تجارت نفت از تنگه هرمز اکنون به حدود یک‌دهم سطح پیش از بحران رسیده است. او هشدار داد تا زمانی که مسیر بسته یا به‌شدت محدود باقی بماند، بازار در هر هفته بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه نفت دیگر از دست خواهد داد.

عبور عادی از هرمز برای صادرکنندگان بزرگی مانند عربستان، ایران، عراق، امارات، کویت و قطر اهمیت حیاتی دارد. محدود شدن این آبراه فقط صادرات نفت خام را کاهش نمی‌دهد؛ بلکه انتقال میعانات گازی، فرآورده‌های پالایشی و گاز طبیعی مایع را نیز با مشکل مواجه می‌کند.

آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌تر اعلام کرده بود حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی در روز از تنگه هرمز عبور می‌کند. به همین دلیل، حتی توقف بخشی از این جریان می‌تواند بزرگ‌تر از ظرفیت مازاد قابل استفاده بسیاری از تولیدکنندگان دیگر باشد.

چرا بازار نفت فوراً به وضعیت عادی برنمی‌گردد؟

مدیرعامل آرامکو گفته است حتی اگر جریان نفت از تنگه هرمز فوراً عادی شود، بازسازی ذخایر ازدست‌رفته ممکن است تا ۱۸ ماه طول بکشد. برای جبران موجودی‌ها باید در این مدت، روزانه به‌طور متوسط ۲.۱ میلیون بشکه بیشتر از مصرف جاری وارد انبارهای تجاری و راهبردی شود.

این موضوع توضیح می‌دهد که چرا پایان درگیری لزوماً به کاهش سریع قیمت سوخت منجر نمی‌شود. پالایشگاه‌ها ابتدا باید نفت خام کافی دریافت کنند، ذخایر فرآورده‌ها بازسازی شود، کشتی‌ها به مسیرهای عادی بازگردند و هزینه بیمه و حمل‌ونقل کاهش یابد.

آرامکو همچنین هشدار داده است پالایشگاه‌های جهان نزدیک حداکثر ظرفیت خود فعالیت می‌کنند و حاشیه امن محدودی برای مقابله با تعطیلی ناگهانی یک پالایشگاه بزرگ وجود دارد. بالا ماندن حاشیه سود پالایش نیز نشان می‌دهد بازار فیزیکی بنزین، دیزل و سوخت هواپیما همچنان فشرده‌تر از آن چیزی است که صرفاً از قیمت قراردادهای آتی نفت برداشت می‌شود.

بحران نفت، سود آرامکو را افزایش داد

آرامکو در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ سود خالص ۳۲ میلیارد و ۶۹۳ میلیون دلاری ثبت کرد؛ رقمی که در مقایسه با سود ۲۲ میلیارد و ۶۷۳ میلیون دلاری مدت مشابه سال قبل، حدود ۴۴ درصد افزایش نشان می‌دهد. افزایش قیمت نفت، فرآورده‌های پالایشی و محصولات شیمیایی، کاهش حجم فروش شرکت را جبران کرده است.

تولید کل هیدروکربن آرامکو در سه‌ماهه دوم به‌طور متوسط ۹.۵ میلیون بشکه معادل نفت در روز بود؛ درحالی‌که این میزان در مدت مشابه سال گذشته ۱۲.۸ میلیون بشکه اعلام شده است. با وجود افت تولید، قیمت‌های بالاتر و افزایش حاشیه سود پالایش موجب رشد سودآوری شدند.

این وضعیت دو چهره متفاوت بحران را نشان می‌دهد: کاهش عرضه برای مصرف‌کنندگان و صنایع به معنای انرژی گران‌تر و کمبود مواد اولیه است، اما برای تولیدکننده‌ای که همچنان امکان صادرات دارد، قیمت بالاتر می‌تواند درآمد بیشتری ایجاد کند.

مسیر بعدی قیمت نفت چیست؟

گلدمن ساکس پیش‌بینی کرده است نفت برنت تا زمان دستیابی به توافق روشن میان آمریکا و ایران یا وقوع تشدید بزرگ درگیری، احتمالاً در محدوده ۸۰ تا ۹۰ دلار نوسان خواهد کرد. این بانک ارزش منصفانه لحظه‌ای برنت را نزدیک ۸۰ دلار ارزیابی کرده، اما معتقد است بازار فیزیکی همچنان با کمبود واقعی عرضه روبه‌روست.

براساس برآورد گلدمن ساکس، صادرات نفت کشورهای خلیج فارس در میانگین هفت‌روزه به حدود ۳۶ درصد سطح پیش از جنگ کاهش یافته و صادرات عربستان نیز نسبت به سال قبل روزانه حدود ۲.۴ میلیون بشکه کمتر شده است. کاهش صادرات روسیه و محدود شدن ظرفیت نفتکش‌ها در دریای سرخ نیز فشار بیشتری بر بازار وارد کرده‌اند.

در صورت بازگشایی پایدار هرمز، کاهش هزینه بیمه و افزایش بارگیری نفتکش‌ها، قیمت‌ها می‌توانند بخشی از حق‌بیمه جنگ را از دست بدهند؛ اما اگر بحران به دریای سرخ گسترش یابد یا تأسیسات پالایشی و صادراتی بیشتری هدف قرار گیرند، شوک تازه‌ای در عرضه محتمل خواهد بود.

هشدار ۲.۶ میلیارد بشکه‌ای را چگونه بخوانیم؟

اظهارات مدیرعامل آرامکو تأیید می‌کند که بازار نفت با یکی از بزرگ‌ترین اختلال‌های عرضه تاریخ معاصر مواجه شده است؛ اما عدد اعلام‌شده باید با دقت تفسیر شود.

این رقم میزان نفتی نیست که فقط عربستان تولید نکرده یا آرامکو تصمیم گرفته عرضه نکند. ۲.۶ میلیارد بشکه، برآورد تجمعی آرامکو از عرضه ازدست‌رفته در کل بازار و برای مجموعه‌ای از صنایع است. با احتساب استفاده از ذخایر، مسیرهای جایگزین و کاهش مصرف، کمبود خالص حدود ۱.۸ میلیارد بشکه برآورد می‌شود.

مهم‌ترین بخش هشدار الناصر نیز شاید خود عدد ۲.۶ میلیارد نباشد، بلکه زمان لازم برای ترمیم خسارت است: حتی با بازگشایی فوری هرمز، بازار برای بازسازی ذخایر به ماه‌ها زمان نیاز دارد. به همین دلیل، پایان یک درگیری یا انتشار خبر مذاکره می‌تواند قیمت آتی نفت را سریعاً کاهش دهد، اما برطرف شدن کمبود واقعی بنزین، دیزل و خوراک صنایع فرایندی بسیار طولانی‌تر خواهد بود.