وام ۴۰۰ میلیونی خودروهای فرسوده با سود ۸ درصد؛ شرط سهمیه بنزین و ممنوعیت تردد در کلان‌شهرها چیست؟

فرشاد مقیمی روز ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد برای دارندگان خودروهای فرسوده‌ای که قصد ورود به طرح جایگزینی دارند، حدود ۴۰۰ میلیون تومان تسهیلات با نرخ تقریبی ۸ درصد و دوره بازپرداخت سه‌ساله پیش‌بینی شده است. نکته مهم در این اظهارات واژه «پیش‌بینی شده» است؛ بنابراین این رقم را فعلاً نباید به معنای پرداخت قطعی و بدون شرط وام به تمام مالکان خودروهای فرسوده دانست و جزئیات بانک عامل، تضامین و شرایط پرداخت می‌تواند در مرحله اجرا تعیین‌کننده باشد.

اگر وام ۴۰۰ میلیون تومانی با نرخ سالانه ۸ درصد و اقساط مساوی ۳۶ ماهه محاسبه شود، قسط ماهانه به‌طور تقریبی ۱۲ میلیون و ۵۳۵ هزار تومان خواهد بود و مجموع بازپرداخت در حدود ۴۵۱ میلیون تومان قرار می‌گیرد. این محاسبه بر مبنای فرمول متعارف اقساط بانکی است و رقم نهایی ممکن است با توجه به شیوه محاسبه بانک، کارمزدها و شرایط قرارداد متفاوت باشد.

همین عدد نشان می‌دهد مسئله توان بازپرداخت نیز به اندازه مبلغ وام اهمیت دارد. برای خانواری که خودروی فرسوده‌اش تنها وسیله رفت‌وآمد یا ابزار کسب درآمد است، پرداخت ماهانه بیش از ۱۲ میلیون تومان می‌تواند خود به یک مانع تازه برای ورود به طرح نوسازی تبدیل شود.

گواهی اسقاط ۶۰ میلیون تومان شد

یکی از تغییرات مهم امسال، افزایش ارزش گواهی اسقاط خودروهای سواری است. ستاد نوسازی ناوگان حمل‌ونقل در ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ نرخ جدید هر گواهی اسقاط خودروی سواری را ۶۰ میلیون تومان اعلام کرد. این نرخ برای دیزل سبک و دیزل سنگین ۱۲۰ میلیون تومان تعیین شده است. مالکان خودروهایی که از ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ به بعد وسیله نقلیه خود را برای اسقاط پذیرش کرده‌اند، مشمول نرخ‌های جدید می‌شوند.

در اصلاحات جدید آیین‌نامه، اسقاط یک خودروی سواری شخصی معادل سه گواهی در نظر گرفته شده است؛ بنابراین در حالتی که مالک مشمول هر سه گواهی باشد، ارزش اسقاط به ۱۸۰ میلیون تومان می‌رسد.

اگر این ۱۸۰ میلیون تومان را در کنار وام ۴۰۰ میلیون تومانی قرار دهیم، مجموع ظرفیت مالی نظری طرح به حدود ۵۸۰ میلیون تومان می‌رسد. با این حال این رقم به معنای دریافت نقدی ۵۸۰ میلیون تومان توسط همه متقاضیان نیست؛ نحوه تخصیص گواهی، ارزش خودروی اسقاطی و شرایط دریافت تسهیلات بر رقم واقعی اثر می‌گذارد.

خودرو فرسوده بدون قرعه‌کشی جایگزین می‌شود؟

براساس توضیحات مقیمی، متقاضی هنگام ثبت‌نام در سامانه می‌تواند میان «اسقاط» و «جایگزینی» یکی را انتخاب کند. در صورت انتخاب گزینه جایگزینی، قرار است مالک برای دریافت خودرو به خودروساز معرفی شود و طبق اظهارات معاون وزیر صمت، این فرآیند بدون قرارگرفتن در صف یا قرعه‌کشی انجام شود. او همچنین گفته در سال گذشته بیش از ۷۰ هزار خودرو از طریق سازوکارهای جایگزینی به مرحله اجرا رسیده‌اند.

با این حال متقاضیان بهتر است پیش از هر ثبت‌نام، شرایط همان فراخوان خودروساز را مطالعه کنند؛ زیرا در دوره‌های مختلف فروش خودرو، ضوابط تحویل، ظرفیت و نحوه اولویت‌بندی تغییر کرده است. بنابراین اظهارات جدید دولت جهت کلی سیاست را مشخص می‌کند، اما جزئیات اجرایی هر مرحله می‌تواند متفاوت باشد.

خودروهای فرسوده در کلان‌شهرها چه محدودیت‌هایی دارند؟

بخش حساس‌تر آیین‌نامه جدید به اعمال محدودیت برای ادامه فعالیت خودروهای فرسوده مربوط می‌شود. براساس گزارش منتشرشده از اصلاحات مصوبه، تردد، نقل‌وانتقال و تعویض پلاک خودروهای فرسوده در کلان‌شهرها ممنوع می‌شود و پلیس راهور باید امکان اعمال جریمه از طریق سامانه‌ها و دوربین‌های نظارتی را فراهم کند. خودروهای تجاری فرسوده نیز از حمل بار و مسافر در کلان‌شهرها و ورود به مناطق کم‌انتشار آلایندگی منع می‌شوند و سکوهای اینترنتی حمل‌ونقل موظف شده‌اند از به‌کارگیری خودروهای فرسوده جلوگیری کنند.

بنابراین مقررات فقط مالک خودروی شخصی را هدف نگرفته است؛ تاکسی‌ها، خودروهای خدماتی، ناوگان حمل بار و حتی خودروهایی که در تاکسی‌های اینترنتی فعالیت دارند نیز می‌توانند تحت تأثیر قرار گیرند.

این بخش از قانون از نظر اجتماعی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخشی از خودروهای قدیمی متعلق به افرادی است که وسیله نقلیه برای آنها صرفاً یک دارایی مصرفی نیست و مستقیماً با درآمدشان ارتباط دارد.

سهمیه بنزین خودروهای فرسوده قطع می‌شود؟

درباره سهمیه سوخت یک نکته نیازمند دقت است. در گفت‌وگوی تازه، مقیمی گفته دارندگان خودروهای فرسوده در صورت ثبت‌نام در سامانه می‌توانند سهمیه سوخت خود را ادامه دهند.

اما گزارش‌های منتشرشده درباره متن اصلاحیه آیین‌نامه جزئیات متفاوتی ارائه می‌کنند؛ در این گزارش‌ها آمده است سهمیه سوخت با نرخ اول و دوم برای خودروی فرسوده اختصاص پیدا نمی‌کند و ثبت‌نام در سامانه شرط برخورداری از سازوکار مربوط به کارت سوخت خواهد بود.

به همین دلیل در شرایط فعلی نباید با قطعیت گفت «صرف ثبت‌نام، تمام سهمیه یارانه‌ای قبلی را حفظ می‌کند». برای مالکان خودروهای فرسوده، ملاک نهایی باید ابلاغ اجرایی شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی و پلیس راهور باشد. این تفاوت میان «داشتن کارت سوخت» و «دریافت سهمیه نرخ اول و دوم» می‌تواند در هزینه ماهانه مالک خودرو تفاوت قابل توجهی ایجاد کند.

چند خودروی فرسوده در ایران وجود دارد؟

حجم ناوگان فرسوده نشان می‌دهد چرا دولت به سمت مقررات سختگیرانه‌تر حرکت کرده است. تازه‌ترین جمع‌بندی منتشرشده از داده‌های سازمان حفاظت محیط زیست نشان می‌دهد از حدود ۴۲ میلیون خودرو و موتورسیکلت در حال تردد، بیش از ۲۰ میلیون وسیله نقلیه در مرز فرسودگی قرار دارند. از ابتدای سال ۱۴۰۳ تاکنون نیز بیش از ۶۰۰ هزار خودروی فرسوده اسقاط شده است.

در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۵۰ هزار خودرو از رده خارج شدند، اما در سال ۱۴۰۴ رقم اسقاط به حدود ۲۰۴ هزار دستگاه کاهش یافت. قانون برنامه هفتم هدف اسقاط سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه را پیش‌بینی کرده است؛ به بیان دیگر، حتی رکوردهای اخیر نیز هنوز برای رسیدن به هدف برنامه کافی نیستند.

دولت همچنین انگیزه اصلی نوسازی را کاهش مصرف سوخت و آلایندگی می‌داند. براساس داده‌های منتشرشده، خودروهای فرسوده سواری و وانت سالانه میلیاردها لیتر بنزین مصرف می‌کنند و بخشی از آن مصرف مازاد ناشی از فرسودگی ناوگان است.

آیا وام ۴۰۰ میلیونی مردم را به اسقاط خودرو تشویق می‌کند؟

چالش اصلی طرح دقیقاً در همین نقطه است. افزایش ارزش گواهی اسقاط از ۳۵ میلیون به ۶۰ میلیون تومان گام مثبتی برای نزدیک‌کردن ارزش خودروی فرسوده به هزینه جایگزینی است. تسهیلات ۴۰۰ میلیون تومانی با نرخ ۸ درصد نیز نسبت به بسیاری از وام‌های متعارف شبکه بانکی نرخ پایین‌تری دارد.

اما قیمت خودروهای نو طی سال‌های اخیر به اندازه‌ای افزایش یافته که حتی ترکیب وام و مشوق اسقاط الزاماً هزینه خرید خودرو را پوشش نمی‌دهد. از سوی دیگر، قسط ماهانه بیش از ۱۲ میلیون تومان برای یک وام ۴۰۰ میلیونی، برای همه دارندگان خودروهای فرسوده قابل تحمل نیست.

به همین دلیل موفقیت طرح اسقاط فقط به اعمال ممنوعیت تردد یا افزایش جریمه وابسته نخواهد بود. اگر مسیر جایگزینی از نظر اقتصادی برای مالک قابل پرداخت نباشد، سختگیرانه‌ترشدن مقررات می‌تواند به جای افزایش سریع اسقاط، فشار بیشتری بر صاحبان خودروهای قدیمی ایجاد کند.

در مجموع، مقررات جدید سال ۱۴۰۵ پیام روشنی دارد: دولت قصد دارد هزینه نگهداری و استفاده از خودروی فرسوده را افزایش دهد و در مقابل با گواهی ۶۰ میلیون تومانی، امکان دریافت تا سه گواهی برای سواری و تسهیلات حدود ۴۰۰ میلیون تومانی، راهی برای خروج مالک از ناوگان فرسوده ایجاد کند. اما نتیجه واقعی این سیاست زمانی مشخص می‌شود که وام وعده‌داده‌شده به مرحله پرداخت گسترده برسد و جزئیات سهمیه سوخت، جریمه‌ها و نحوه اجرای ممنوعیت تردد در کلان‌شهرها به‌صورت شفاف و یکپارچه اعلام شود.