پیام دوگانه پزشکیان در اجلاس آموزش و پرورش؛ «اختیار به معلم بدهید» و دفاع صریح از توافق اخیر

رئیس‌جمهور صبح یکشنبه ۲۵ مرداد در این اجلاس، پس از گرامی‌داشت یاد دانش‌آموزان جان‌باخته میناب، بخش مهمی از سخنانش را به مفهوم تفکر و تعقل اختصاص داد. محور استدلال او این بود که آموزش زمانی می‌تواند کشور را متحول کند که دانش‌آموز صرفاً دریافت‌کننده اطلاعات نباشد و یاد بگیرد داده‌ها را تحلیل کند، مسئله را تشخیص دهد و برای آن راه‌حل پیدا کند.

این نگاه در ادامه سخنان پزشکیان شکل عملی‌تری پیدا کرد. او از مدیران و معلمان خواست مهارت‌هایی مانند حل مسئله، کار گروهی، ارتباط مؤثر و تفکر ساختاری و سیستمی را به نسل آینده منتقل کنند و استدلال کرد تقویت همین توانایی‌ها می‌تواند به افزایش قدرت و استقلال اقتصادی کشور کمک کند.

این بخش از سخنان رئیس‌جمهور در واقع نقدی به مدل آموزشی مبتنی بر انتقال یک‌طرفه دانش است؛ مدلی که در آن معلم می‌گوید و دانش‌آموز باید حفظ و تکرار کند. پزشکیان در سخنان قبلی خود درباره آموزش و حکمرانی نیز بارها بر مشارکت، مأموریت‌محوری و حل مسئله به جای ساختار صرفاً دستوری تأکید کرده است.

«دستور دادن و اطاعت گرفتن» زیر سؤال رفت

یکی از صریح‌ترین قسمت‌های سخنرانی امروز به سبک مدیریت مربوط بود.

پزشکیان گفت مدیریت صرفاً مبتنی بر امر و نهی جواب نمی‌دهد و مدیران باید بپذیرند که هیچ فردی به تنهایی تصویر کامل یک مسئله را در اختیار ندارد. از نگاه او، قرار گرفتن دیدگاه‌های مختلف کنار یکدیگر می‌تواند تصمیم کامل‌تری ایجاد کند و به همین دلیل باید به مدیران منطقه‌ای و معلمان اختیار بیشتری داده شود.

پیام این بخش فراتر از آموزش و پرورش است. رئیس‌جمهور عملاً از مدلی دفاع می‌کند که در آن مرکز همه جزئیات را تعیین نمی‌کند و بخشی از تصمیم‌گیری به سطوح اجرایی واگذار می‌شود.

البته موفقیت چنین رویکردی فقط به «واگذاری اختیار» بستگی ندارد. اختیار زمانی به بهبود کیفیت منجر می‌شود که همراه با مسئولیت‌پذیری، ارزیابی عملکرد، دسترسی به منابع و معیارهای روشن باشد؛ در غیر این صورت تمرکززدایی می‌تواند صرفاً تصمیم‌گیری را از یک سطح اداری به سطح دیگری منتقل کند.

هشدار به آموزش و پرورش: قالب‌های ذهنی کهنه را بشکنید

پزشکیان در بخش دیگری از سخنانش از مدیران خواست روش‌های ثابت و قدیمی را غیرقابل تغییر تصور نکنند. او تأکید کرد رضایت از وضع موجود با مفهوم پیشرفت سازگار نیست و نظام آموزشی باید دائماً برای بهتر شدن تلاش کند.

این موضع با یکی از محورهای ثابت سخنان او درباره آموزش همخوان است. رئیس‌جمهور پیش‌تر نیز گفته بود تحول آموزش و پرورش را پیش‌نیاز پیشرفت و قدرت ملی می‌داند و بر طراحی مدارس و الگوهای آموزشی متناسب با نیازهای جدید تأکید کرده بود.

چالش اصلی اما تبدیل این ادبیات به سیاست اجرایی است. تغییر برنامه درسی، آموزش معلمان، کاهش تمرکز اداری و فراهم کردن امکان تصمیم‌گیری در سطح مدرسه به منابع مالی و اصلاح ساختار نیاز دارد؛ به‌ویژه در شرایطی که خود پزشکیان امروز از ناترازی‌های گسترده اقتصادی و انرژی سخن گفته است.

مثال عجیب اما معنادار رئیس‌جمهور؛ استخر خاموش شد، چمن خشک شد

پزشکیان برای توضیح نگاه خود به بهره‌وری از تجربه مدیریت مصرف در ساختمان‌های دولتی مثال زد و گفت دولت برخی مصارف غیرضروری را حذف کرده؛ از خاموش کردن استخر گرفته تا کاهش استفاده از کولر و کنار گذاشتن آبیاری برخی چمن‌های غیرضروری. هدف او از این مثال نشان دادن این بود که بخشی از صرفه‌جویی الزاماً به معنی اختلال در زندگی یا فعالیت نیست و می‌توان با تغییر عادت‌های مدیریتی مصرف را پایین آورد.

این مثال در شرایطی مطرح می‌شود که دولت با ناترازی هم‌زمان آب، برق و انرژی روبه‌روست و پزشکیان نیز در سخنرانی امروز این مشکلات را در کنار مسائل بانکی، محیط‌زیستی و اقتصادی از چالش‌های تحویل‌گرفته‌شده دولت توصیف کرد.

اما صرفه‌جویی ساختمان‌های دولتی، هرچند می‌تواند از نظر الگوسازی اهمیت داشته باشد، به تنهایی راه‌حل ناترازی ساختاری انرژی نیست. بخش بزرگ‌تر مسئله به بهره‌وری تولید، زیرساخت، قیمت‌گذاری، شبکه انتقال، سرمایه‌گذاری و الگوی مصرف در سطح ملی مربوط می‌شود.

عدالت آموزشی؛ «کسانی را ببینید که دیده نمی‌شوند»

بخش دیگری از سخنان رئیس‌جمهور به عدالت آموزشی اختصاص داشت.

او وظیفه حاکمیت را توجه ویژه به دانش‌آموزان و خانواده‌هایی دانست که امکانات و قدرت اقتصادی کمتری دارند و تأکید کرد نظام آموزشی نباید تنها کسانی را ببیند که از ابتدا به منابع بهتر دسترسی داشته‌اند.

این موضوع با مواضع قبلی پزشکیان نیز همخوان است. عدالت آموزشی از نخستین ماه‌های ریاست‌جمهوری او یکی از محورهای اعلام‌شده دولت بوده و او پیش‌تر نیز تفاوت کیفیت آموزش میان مناطق را مسئله‌ای اساسی توصیف کرده بود.

در سخنرانی امروز این موضوع با شایسته‌سالاری نیز پیوند خورد. پزشکیان گفت دولت باید افراد دارای «باور، علم، مهارت و علاقه» را مستقل از جنسیت، قومیت و گرایش سیاسی به کار بگیرد و وابستگی‌های جناحی نباید باعث کنار گذاشته شدن مدیران توانمند شود.

بخش سیاسی سخنرانی؛ دفاع دوباره از توافق

سخنرانی آموزشی پزشکیان در ادامه وارد سیاست خارجی شد. او گفت توافق انجام‌شده از دید دولت با حفظ عزت و قدرت تنظیم شده و کسانی که در مذاکرات حضور داشته‌اند، شرایط میدان و مصلحت کشور را از نزدیک دیده‌اند؛ در مقابل، از منتقدانی سخن گفت که به تعبیر او از بیرون صحنه درباره تصمیم‌های مذاکره‌کنندگان قضاوت می‌کنند.

این موضع تازه‌ای نیست. پزشکیان در مصاحبه رسمی اخیر خود نیز مفصل از تفاهم‌نامه دفاع کرده و گفته بود تصمیم مربوط به آن صرفاً تصمیم دولت نبوده و با مشارکت مجموعه‌های سیاسی، امنیتی و نظامی گرفته شده است. او همچنین تأکید کرده بود که شخصاً تفاهم‌نامه را پس از آن امضا کرده که در طرف آمریکایی دونالد ترامپ در سطح رئیس‌جمهور پای سند قرار گرفت.

منظور از «توافق اخیر» دقیقاً کدام توافق است؟

در گزارش سخنرانی امروز، پزشکیان از «توافقات اخیر» سخن می‌گوید اما نام سند را در همان بخش مشخص نمی‌کند. بنابراین نباید بدون توضیح، جمله او را به یک توافق مشخص نسبت داد.

با این حال، قرائن بسیار قوی وجود دارد که منظور او همان تفاهم‌نامه موقت ایران و آمریکا در خرداد ۱۴۰۵ است. پزشکیان فقط چند روز قبل در مصاحبه رسمی ریاست‌جمهوری درباره همین تفاهم‌نامه، نحوه امضای آن، نقش تیم مذاکره‌کننده، موضوع هرمز و تعهدات دو طرف توضیح داده بود.

این تفاهم‌نامه در ژوئن با هدف توقف درگیری و ایجاد فرصتی برای رسیدن به ترتیبات پایدارتر امضا شد. با این حال وضعیت آن اکنون بسیار شکننده است؛ رویترز در ۱۲ اوت گزارش داد دو طرف یکدیگر را به اجرای ناقص تعهدات متهم می‌کنند و یک مقام ارشد ایرانی گفته تلاش‌ها برای احیای توافق و تعیین جدول زمانی اجرای تعهدات «هیچ پیشرفتی» نداشته است.

بنابراین دفاع پزشکیان از متن و منطق توافق را نباید با این گزاره یکی دانست که توافق اکنون به‌طور کامل اجرا می‌شود یا اختلاف‌ها حل شده‌اند.

پزشکیان از مذاکره دفاع می‌کند، اما از وضعیت فعلی راضی نیست

همین تمایز در مواضع قبلی رئیس‌جمهور هم دیده می‌شود. او از اصل تفاهم‌نامه دفاع کرده، اما در عین حال گفته است هرجا طرف مقابل تعهدات خود را اجرا نکند، ایران نیز الزامی برای ادامه اجرای یک‌طرفه تعهدات ندارد.

گزارش‌های مستقل نیز نشان می‌دهد اختلاف بر سر اجرای توافق همچنان جدی است. آمریکا ایران را به باز نکردن کامل مسیر تردد هرمز متهم می‌کند و تهران می‌گوید واشنگتن در زمینه رفع برخی محدودیت‌ها، محاصره بنادر و دارایی‌های مسدودشده به تعهدات خود عمل نکرده است.

از این منظر، جمله امروز پزشکیان بیش از آنکه اعلام یک موفقیت تازه دیپلماتیک باشد، دفاع سیاسی از تصمیم قبلی دولت و تیم مذاکره‌کننده در برابر منتقدان داخلی است.

از کلاس درس تا میز مذاکره؛ یک خط مشترک در سخنان پزشکیان

در نگاه اول آموزش، صرفه‌جویی انرژی و توافق سیاسی سه موضوع جدا از هم به نظر می‌رسند؛ اما سخنرانی امروز پزشکیان یک محور مشترک میان آنها داشت: نقد تصمیم‌گیری یک‌جانبه و دفاع از عقل جمعی.

او در مدرسه از کار گروهی و حل مسئله سخن گفت، در مدیریت از واگذاری اختیار و کنار گذاشتن دستور صرف دفاع کرد و در سیاست خارجی نیز استدلال کرد کسانی که اطلاعات میدان و مسئولیت مستقیم دارند باید در تصمیم‌گیری جمعی نقش داشته باشند.

از این زاویه، سخنرانی امروز بیش از یک پیام مناسبتی برای مدیران آموزش و پرورش بود؛ پزشکیان بار دیگر تصویری از مدل حکمرانی مطلوب خود ارائه کرد: اختیار بیشتر، مشارکت بیشتر، تصمیم مبتنی بر داده و تلاش برای تغییر وضع موجود.

جمع‌بندی؛ وعده تحول، آزمون در اجرا

سی‌ونهمین اجلاس رؤسای آموزش و پرورش برای پزشکیان به صحنه‌ای برای بیان دو پیام تبدیل شد. پیام نخست به نظام آموزشی بود: دانش‌آموز باید به جای اطاعت صرف، فکر کردن، همکاری، گفت‌وگو و حل مسئله را یاد بگیرد و معلم و مدیر محلی نیز برای خلاقیت به اختیار نیاز دارند.

پیام دوم سیاسی بود: رئیس‌جمهور همچنان از تصمیم تیم مذاکره‌کننده و تفاهم‌نامه اخیر دفاع می‌کند و معتقد است این مسیر به معنای عقب‌نشینی از عزت ملی نبوده است.

اما در هر دو حوزه، فاصله میان ایده و اجرا تعیین‌کننده خواهد بود. در آموزش، مسئله این است که آیا واقعاً اختیار، منابع و شیوه‌های جدید به مدرسه می‌رسد یا نه؛ و در سیاست خارجی، پرسش این است که آیا توافقی که رئیس‌جمهور از آن دفاع می‌کند دوباره قابلیت اجرا پیدا خواهد کرد یا همچنان درگیر اختلاف تهران و واشنگتن باقی می‌ماند. تازه‌ترین گزارش‌ها فعلاً از پیشرفت جدی در احیای آن خبر نمی‌دهند.