میوه ۲ برابر گران شد؛ هزینه تولید ۳ برابر بالا رفت | پشت پرده گرانی میوه با وجود رکورد ۱۳۷ میلیون تنی کشاورزی

افزایش قیمت میوه بار دیگر به یکی از دغدغه‌های خانوارها تبدیل شده؛ بازاری که برخلاف بسیاری از کالاها، کمبود تولید ظاهراً مهم‌ترین عامل گرانی آن نیست. مجتبی شادلو، نایب رئیس اتحادیه باغداران تهران، تازه‌ترین روایت از وضعیت این بازار را ارائه کرده و معتقد است بخش مهمی از افزایش قیمت‌ها را باید در جهش هزینه‌های تولید جست‌وجو کرد.

شادلو اعلام کرده هزینه‌های تولید، بسته‌بندی و جمع‌آوری محصولات باغی نسبت به سال گذشته حدود سه برابر شده و در مقابل، قیمت میوه تقریباً دو برابر افزایش یافته است. او همچنین تأکید کرده که تولیدکنندگان با مشکل جدی تأمین نقدینگی مواجه‌اند و ادامه این شرایط می‌تواند استمرار تولید را دشوار کند.

چرا میوه گران شد وقتی تولید کم نشده است؟

یکی از نکات مهم اظهارات نایب رئیس اتحادیه باغداران این است که امسال، برخلاف برخی سال‌ها، شرایط اقلیمی از نگاه او مشکل تعیین‌کننده‌ای برای میزان تولید ایجاد نکرده است. بنابراین نمی‌توان همه افزایش قیمت بازار را به سرمازدگی، خشکسالی یا افت شدید محصول نسبت داد.

مشکل این بار بیشتر از سمت هزینه تمام‌شده تولید خود را نشان داده است.

باغدار برای رساندن یک کیلو میوه از باغ تا بازار تنها هزینه آب و کود نمی‌پردازد. دستمزد نیروی انسانی، کود و سم، ماشین‌آلات، سوخت، جعبه و سبد، سردخانه، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و هزینه جمع‌آوری محصول همگی در قیمت نهایی اثر دارند. شادلو پیش‌تر نیز افزایش دستمزد و نهاده‌های کشاورزی را از عوامل اصلی بالا رفتن هزینه تولید عنوان کرده بود.

به این فهرست باید مشکل دیگری را نیز اضافه کرد: قطعی برق. به گفته شادلو، اگرچه وضعیت جوی در سال جاری مانع بزرگی برای تولید نبوده، محدودیت‌های برق چالش‌هایی برای فعالان این بخش ایجاد کرده است.

برای یک واحد کشاورزی یا باغداری مدرن، برق فقط روشنایی نیست؛ سیستم‌های آبیاری، پمپ‌های آب، سردخانه‌ها و بخشی از تجهیزات نگهداری و بسته‌بندی به انرژی وابسته‌اند. بنابراین اختلال در تأمین برق می‌تواند هزینه‌ای ایجاد کند که در نهایت بخشی از آن در زنجیره عرضه منعکس می‌شود.

عدد عجیب بازار میوه؛ هزینه ۳ برابر، قیمت ۲ برابر

مهم‌ترین بخش اظهارات شادلو شاید مقایسه رشد هزینه تولید با رشد قیمت فروش باشد. او می‌گوید هزینه‌های تولید و آماده‌سازی محصول در یک سال سه برابر شده، در حالی که قیمت میوه دو برابر شده است.

این نسبت یک پیام مهم برای آینده بازار دارد.

گرانی میوه الزاماً به معنای افزایش سود باغدار به همان میزان نیست. ممکن است مصرف‌کننده محصول را بسیار گران‌تر بخرد، اما تولیدکننده نیز همزمان با جهش هزینه‌های خود روبه‌رو باشد. اگر درآمد کشاورز با سرعت هزینه‌ها افزایش پیدا نکند، تأمین سرمایه در گردش برای فصل بعد دشوارتر خواهد شد.

شادلو نیز دقیقاً نسبت به همین مسئله هشدار داده و از چالش جدی تأمین نقدینگی تولیدکنندگان سخن گفته است. ادامه چنین وضعیتی در بلندمدت می‌تواند بر تصمیم باغداران برای سرمایه‌گذاری، نگهداری باغ، خرید نهاده و حتی میزان تولید سال‌های بعد اثر بگذارد.

تولید کشاورزی ایران واقعاً چقدر افزایش یافته است؟

نایب رئیس اتحادیه باغداران تهران در بخش دیگری از سخنان خود گفته تولید محصولات کشاورزی ایران از حدود ۲۰ میلیون تن در اوایل انقلاب به بیش از ۱۳۰ میلیون تن رسیده است.

البته در آمارهای رسمی منتشرشده درباره نقطه شروع این مقایسه، اعداد متفاوتی دیده می‌شود. غلامرضا گل‌محمدی، معاون وزیر جهاد کشاورزی، پیش‌تر رقم تولید ابتدای انقلاب را حدود ۲۵ میلیون تن و تولید فعلی را ۱۳۰ میلیون تن اعلام کرده بود. وزیر جهاد کشاورزی نیز در گزارشی دیگر از افزایش تولید از حدود ۳۰ میلیون تن به ۱۳۰ میلیون تن سخن گفته بود.

اما تازه‌ترین عدد منتشرشده حتی بالاتر است.

مجید آنجفی، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، در چهارم شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که تولید محصولات کشاورزی کشور از حدود ۱۳۰ میلیون تن به ۱۳۷ میلیون تن افزایش یافته است؛ رشدی که به گفته او در شرایط محدودیت منابع آبی، خشکسالی، تحریم و ناترازی‌ها اتفاق افتاده است.

بنابراین اصل جهش چندبرابری تولید کشاورزی ایران در چند دهه گذشته مورد تأیید آمارهای مختلف است، هرچند درباره رقم دقیق تولید در سال‌های ابتدایی انقلاب روایت‌های آماری متفاوتی وجود دارد.

پس چرا رشد تولید باعث ارزانی نشده است؟

اینجا همان نقطه‌ای است که تفاوت «افزایش تولید» و «کاهش قیمت» مشخص می‌شود.

زیاد بودن حجم تولید ملی الزاماً به معنای ارزان شدن محصول در مغازه نیست. قیمت مصرف‌کننده نتیجه مجموعه‌ای از عوامل است؛ هزینه تولید در مزرعه یا باغ، ضایعات، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، واسطه‌گری، عمده‌فروشی، اجاره واحد صنفی و هزینه توزیع همگی می‌توانند فاصله قیمت باغ تا سفره را بیشتر کنند.

براساس ضوابطی که درباره بازار تهران منتشر شده، قیمت عمده محصولات کشاورزی می‌تواند با احتساب هزینه‌هایی مانند حمل‌ونقل، اجاره و سایر مخارج در خرده‌فروشی تا حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد بالاتر عرضه شود.

همین مسئله توضیح می‌دهد چرا حتی در دوره فراوانی محصول نیز ممکن است مصرف‌کننده کاهش چشمگیری در قیمت مشاهده نکند.

نگاهی به نرخ‌های رسمی مردادماه نیز نشان می‌دهد قیمت برخی میوه‌ها در سطوح بالایی قرار گرفته است؛ برای نمونه در نرخنامه سازمان میادین تهران در ۲۸ مرداد، قیمت هر کیلو انگور بی‌دانه سفید و قرمز ۱۶۵ هزار تومان، آلو شابلون ۱۶۵ هزار تومان و انبه ۳۳۸ هزار تومان اعلام شده بود.

آیا قیمت میوه در هفته‌های آینده ارزان می‌شود؟

خبر امیدوارکننده برای مصرف‌کنندگان این است که نایب رئیس اتحادیه باغداران تهران احتمال متعادل‌تر شدن قیمت‌ها را مطرح کرده است.

شادلو می‌گوید با توجه به وضعیت جوی و افزایش فراوانی عرضه، انتظار می‌رود بازار در ادامه به سمت تعادل حرکت کند. به بیان ساده، ورود بیشتر محصولات فصل به بازار می‌تواند فشار سمت عرضه را کاهش داده و مانع ادامه جهش قیمت برخی اقلام شود.

اما این پیش‌بینی یک شرط مهم دارد: هزینه‌های زنجیره تولید و توزیع نباید دوباره جهش کند.

اگر هزینه تولید، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، نیروی انسانی و انرژی در سطح بالا باقی بماند، حتی افزایش عرضه نیز ممکن است فقط جلوی رشد بیشتر قیمت را بگیرد و الزاماً به بازگشت قیمت‌ها به سطح سال گذشته منجر نشود.

معادله سخت بازار؛ هم باغدار ناراضی است، هم خریدار

وضعیت فعلی بازار میوه را می‌توان در یک معادله دشوار خلاصه کرد؛ مصرف‌کننده از گرانی گلایه دارد و تولیدکننده از هزینه تولید و کمبود نقدینگی.

این وضعیت نشان می‌دهد راه‌حل بازار میوه صرفاً افزایش حجم تولید نیست. ایران توانسته تولید محصولات کشاورزی خود را طی چند دهه چند برابر کند و طبق جدیدترین اعلام وزارت جهاد کشاورزی به سطح ۱۳۷ میلیون تن برساند، اما چالش بعدی افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه رساندن محصول از مزرعه و باغ تا مصرف‌کننده است.

اگر هزینه‌های تولید و توزیع کنترل نشود، حتی رکوردهای بالاتر تولید هم لزوماً به معنای میوه ارزان‌تر برای خانوار ایرانی نخواهد بود.

حالا چشم بازار به هفته‌های پیش روست؛ زمانی که افزایش عرضه میوه‌های فصل می‌تواند اولین آزمون جدی این پیش‌بینی باشد. اگر فراوانی محصول بتواند قیمت‌ها را پایین بیاورد، بخشی از فشار واردشده به سفره خانوار کاهش خواهد یافت؛ اما اگر هزینه‌های تولید همچنان مسیر صعودی داشته باشد، گرانی میوه ممکن است از یک نوسان فصلی به یک مشکل ماندگارتر در سبد غذایی خانوار تبدیل شود.