پیشنهاد بزرگ پزشکیان به قرقیزستان؛ نفت ایران برای پالایشگاه مشترک و «هاب بندرعباس» روی میز

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، دوشنبه ۳۱ اوت ۲۰۲۶ در بیشکک با صدیر جبارف، رئیس‌جمهور قرقیزستان، دیدار کرد. این ملاقات در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و نشست «شانگهای‌پلاس» انجام شد؛ اجلاسی که قرقیزستان به‌عنوان رئیس دوره‌ای سازمان در سال ۲۰۲۶ میزبانی آن را برعهده دارد.

دولت قرقیزستان نیز رسماً تأیید کرده که پزشکیان برای شرکت در اجلاس سران شانگهای، نشست شانگهای‌پلاس و مراسم ششمین دوره بازی‌های جهانی عشایری وارد بیشکک شده است. اجلاس امسال همزمان با بیست‌وپنجمین سال تأسیس سازمان همکاری شانگهای برگزار می‌شود.

اما بخش مهم ملاقات دو رئیس‌جمهور به همکاری‌های اقتصادی اختصاص داشت؛ جایی که پزشکیان از پایین بودن سطح فعلی تجارت در مقایسه با ظرفیت دو کشور سخن گفت و چند پیشنهاد مشخص را روی میز گذاشت.

ایران با ساخت پالایشگاه مشترک در قرقیزستان موافقت کرد

مهم‌ترین خبر اقتصادی این دیدار، اعلام موافقت اصولی ایران با پیشنهاد قرقیزستان برای احداث یک پالایشگاه مشترک بود.

پزشکیان گفت تهران این پیشنهاد را مثبت ارزیابی کرده و با اصل اجرای پروژه موافق است. مدلی که رئیس‌جمهور ایران توضیح داده، بر تأمین نفت خام پالایشگاه از سوی ایران و تقسیم فرآورده‌های تولیدی میان دو طرف استوار است.

اگر این پروژه از مرحله مذاکره به قرارداد و سرمایه‌گذاری واقعی برسد، می‌تواند برای هر دو کشور اهمیت داشته باشد. ایران یک بازار تازه برای نفت خام و خدمات فنی و مهندسی خود به دست می‌آورد و قرقیزستان نیز می‌تواند بخشی از وابستگی خود به واردات سوخت را کاهش دهد.

این موضوع برای بیشکک در شرایط فعلی بی‌اهمیت نیست. قرقیزستان همچنان وابستگی بالایی به تأمین سوخت خارجی، به‌ویژه روسیه دارد و همزمان پروژه نوسازی پالایشگاه بزرگ «جوندا» در کارا-بالتا را دنبال می‌کند. گزارش‌های تازه از سرمایه‌گذاری نزدیک به ۱۹۴ میلیون دلاری برای توسعه این پالایشگاه خبر می‌دهند.

حتی مقام‌های سابق قرقیزستان طی روزهای اخیر از ایران در کنار روسیه، قزاقستان و چین به‌عنوان یکی از منابع بالقوه تأمین مواد اولیه پالایشگاه‌های این کشور نام برده‌اند.

در چنین شرایطی، پیشنهاد پالایشگاه مشترک فقط یک پروژه سیاسی نیست؛ می‌تواند پاسخی به یک نیاز واقعی در بازار انرژی قرقیزستان باشد.

بندرعباس؛ پیشنهاد ایران برای خروج قرقیزستان از محصور بودن در خشکی

دومین محور مهم صحبت‌های پزشکیان به ترانزیت و لجستیک مربوط می‌شد.

قرقیزستان کشوری محصور در خشکی است و دسترسی مستقیم به دریا ندارد. همین ویژگی باعث شده دسترسی به بنادر جنوبی از مسیر کشورهای دیگر، بخشی اساسی از راهبرد تجاری آسیای مرکزی باشد.

پزشکیان پیشنهاد کرد یک مرکز لجستیکی اختصاصی قرقیزستان در بندرعباس ایجاد شود تا کالاهای این کشور از طریق شبکه حمل‌ونقل ایران به خلیج فارس، شبه‌قاره هند و شرق آسیا برسد. او همچنین گفت این مسیر می‌تواند در اختیار سایر اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا قرار گیرد.

این پیشنهاد در خلأ مطرح نشده است. ایران در ماه‌های اخیر همکاری بندری خود با دیگر کشورهای آسیای مرکزی را نیز توسعه داده؛ برای نمونه قزاقستان در ژوئن ۲۰۲۶ یک قرارداد ۲۷ ساله برای احداث و بهره‌برداری از پایانه حمل‌ونقل و لجستیکی در بندر شهید رجایی بندرعباس امضا کرد.

اگر الگوی مشابهی برای قرقیزستان شکل بگیرد، بندرعباس می‌تواند به‌تدریج از یک بندر صرفاً ایرانی به یکی از دروازه‌های جنوبی تجارت کشورهای آسیای مرکزی تبدیل شود.

البته افزایش تنش‌های منطقه‌ای و ریسک مسیرهای منتهی به خلیج فارس چالشی جدی برای این راهبرد محسوب می‌شود و شرکت‌های حمل‌ونقل هنگام انتخاب مسیر، علاوه بر هزینه و زمان، ریسک امنیتی را نیز محاسبه خواهند کرد.

برگ برنده ایران؛ تجارت آزاد با اتحادیه اقتصادی اوراسیا

یکی از دلایلی که تهران اکنون روی توسعه تجارت با بیشکک تأکید دارد، توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا است.

این توافق که ایران را به بازار روسیه، قزاقستان، بلاروس، ارمنستان و قرقیزستان متصل می‌کند، از ۱۵ مه ۲۰۲۵ رسماً اجرایی شده است. اطلاعات سازمان تجارت جهانی نیز وضعیت آن را «لازم‌الاجرا» ثبت کرده است.

توافق جدید بخش بزرگی از تعرفه‌های تجاری را کاهش یا حذف کرده و هدف آن افزایش مبادلات ایران با مجموعه کشورهای اتحادیه اوراسیاست. کمیسیون اقتصادی اوراسیا در زمان اجرایی شدن توافق حتی برآورد کرده بود که تجارت دوجانبه ایران و کل این اتحادیه در آینده می‌تواند تا حدود ۱۲ میلیارد دلار افزایش یابد.

پزشکیان در دیدار با جبارف نیز گفت حجم تجارت ایران و قرقیزستان در سال‌های اخیر بیش از ۳۰ درصد رشد کرده، اما همچنان پایین‌تر از ظرفیت واقعی دو کشور است. این رقم، ارزیابی اعلام‌شده از سوی رئیس‌جمهور ایران است و در گزارش رسمی ریاست‌جمهوری نیز آمده است.

بنابراین مسئله اصلی اکنون دیگر فقط کاهش تعرفه‌ها نیست؛ تهران و بیشکک برای استفاده عملی از توافق اوراسیا به شبکه بانکی، مسیر حمل‌ونقل ارزان، تسهیل گمرک و ارتباط مستقیم فعالان اقتصادی نیاز دارند.

مشکل بانک‌ها؛ مانعی که هنوز سر راه شرکت‌های ایرانی است

صحبت‌های پزشکیان یک نشانه مهم دیگر نیز داشت. او از مشکلات بانکی شرکت‌های ایرانی فعال در قرقیزستان سخن گفت و از دولت این کشور خواست برای رفع محدودیت حساب‌های بانکی و تسهیل فعالیت اقتصادی آنها کمک کند.

این مسئله نشان می‌دهد توافق‌های تجاری به‌تنهایی برای جهش روابط اقتصادی کافی نیستند.

حتی اگر تعرفه کالا صفر یا بسیار پایین باشد، شرکتی که در انتقال پول، افتتاح حساب، دریافت ضمانت‌نامه یا تسویه معاملات مشکل دارد نمی‌تواند از مزایای تجارت آزاد به‌طور کامل استفاده کند.

از همین رو موفقیت پروژه‌هایی مانند پالایشگاه مشترک نیز به مدل تأمین مالی و سازوکار پرداخت وابسته خواهد بود. اعلام «موافقت اصولی» نخستین مرحله است؛ تبدیل آن به پالایشگاهی واقعی، نیازمند تعیین ظرفیت، محل احداث، سهم سرمایه‌گذاری دو طرف، شیوه انتقال نفت خام و تضمین فروش فرآورده‌هاست.

لغو روادید ایران و قرقیزستان؛ قدم بعدی چیست؟

پزشکیان در بخش دیگری از دیدار پیشنهاد لغو متقابل روادید گردشگری را مطرح کرد.

به گفته رئیس‌جمهور ایران، تهران طی سه سال گذشته روادید ورود شهروندان قرقیزستان را لغو کرده و اکنون انتظار دارد بیشکک نیز اقدامی مشابه انجام دهد. صدیر جبارف در پاسخ وعده داده موضوع را «به‌طور کامل بررسی» کند.

اگر این پیشنهاد پذیرفته شود، زمینه برای افزایش سفرهای گردشگری و تجاری فراهم خواهد شد و پس از آن امکان راه‌اندازی پرواز مستقیم نیز جدی‌تر می‌شود.

این موضوع برای کشوری مانند قرقیزستان که گردشگری طبیعی یکی از ظرفیت‌های اقتصادی آن است و برای ایران که به دنبال تقویت ارتباط با آسیای مرکزی است، می‌تواند تأثیری فراتر از صنعت گردشگری داشته باشد.

بازی‌های جهانی عشایری؛ دیپلماسی ورزشی در کنار اقتصاد

دیدار پزشکیان و جبارف همزمان با آغاز ششمین دوره بازی‌های جهانی عشایری انجام شد؛ رقابت‌هایی که از ۳۱ اوت تا ۶ سپتامبر در قرقیزستان برگزار می‌شود. سایت رسمی مسابقات از حضور گسترده کشورهای جهان و برگزاری ده‌ها رشته سنتی خبر داده است.

پزشکیان نیز اعلام کرد ایران با ۱۲۰ ورزشکار در این دوره حضور دارد و از توسعه همکاری فرهنگی و ورزشی دو کشور استقبال می‌کند. این عدد در گزارش رسمی ریاست‌جمهوری ایران اعلام شده است.

در واقع سفر بیشکک مجموعه‌ای از دیپلماسی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی را کنار هم قرار داده است.

آزمون اصلی بعد از اجلاس شانگهای آغاز می‌شود

روی کاغذ، فهرست پیشنهادها بلند است: پالایشگاه مشترک، نفت ایران، مرکز لجستیکی قرقیزستان در بندرعباس، توسعه کشاورزی، همکاری فنی و مهندسی، رفع موانع بانکی، لغو روادید و حتی گسترش همکاری دفاعی.

اما تجربه روابط اقتصادی ایران با بسیاری از کشورهای منطقه نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان اعلام تفاهم و اجرای پروژه وجود دارد.

مهم‌ترین بخش دیدار پزشکیان و جبارف از این منظر، پالایشگاه و مرکز لجستیکی است؛ زیرا هر دو قابلیت تبدیل شدن به پروژه‌های قابل اندازه‌گیری دارند. اگر طی ماه‌های آینده درباره ظرفیت پالایشگاه، سرمایه‌گذاران، محل احداث و سازوکار انتقال نفت جزئیات مشخصی منتشر شود و همزمان قرقیزستان برای حضور لجستیکی در بندرعباس وارد مذاکره اجرایی شود، می‌توان گفت روابط تهران و بیشکک از مرحله اعلام آمادگی عبور کرده است.

در غیر این صورت، این دیدار نیز به مجموعه‌ای دیگر از تفاهم‌های سیاسی اضافه خواهد شد.