نسخه پزشکیان برای بنزین ۱۴۸ میلیون لیتری؛ کارت شهروندی و هم‌پیمایی در راه است؟

زمان برگزاری جلسه اتفاقی نیست.

براساس آمار منتسب به شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، در هشت روز نخست شهریور ۱۴۰۵ در مجموع حدود یک میلیارد و ۱۸۵ میلیون و ۲۰۰ هزار لیتر بنزین در کشور توزیع شده است.

میانگین مصرف روزانه در این دوره به حدود ۱۴۸ میلیون و ۱۵۰ هزار لیتر رسید؛ سطحی کم‌سابقه که فشار بر شبکه تولید، ذخیره‌سازی و توزیع سوخت را افزایش می‌دهد.

اوج مصرف نیز در چهارم شهریور ثبت شد؛ زمانی که تقاضا به ۱۵۴ میلیون و ۴۰۰ هزار لیتر در یک روز رسید. در چهار روز از هشت روز نخست شهریور مصرف از ۱۵۰ میلیون لیتر عبور کرده است.

به همین دلیل، مسئله دولت فقط تأمین بنزین امروز نیست؛ سؤال بزرگ‌تر این است که آیا ساختار حمل‌ونقل ایران می‌تواند با چنین آهنگ رشدی در مصرف ادامه دهد؟

مصرف بنزین تهران نزدیک ۳۰ درصد بالا رفت

نگرانی درباره مصرف سوخت در تهران شدیدتر است.

براساس داده‌های منتشرشده از شرکت ملی پخش، مصرف روزانه بنزین پایتخت در روزهای اخیر به حدود ۲۶ تا ۲۷ میلیون لیتر رسیده و رشد آن نزدیک به ۳۰ درصد گزارش شده است.

این عدد به‌تنهایی توضیح می‌دهد چرا پزشکیان در جلسه اخیر فقط درباره پالایشگاه یا افزایش تولید صحبت نکرد و محور را روی «تردد» گذاشت.

اگر تعداد سفرهای خودروی شخصی، زمان ماندن خودروها در ترافیک، فرسودگی ناوگان و ضعف حمل‌ونقل عمومی اصلاح نشود، افزایش ظرفیت تولید بنزین ممکن است فقط برای مدتی کوتاه عقب‌ماندگی عرضه را جبران کند.

رئیس‌جمهور نیز پیش‌تر در جلسه‌ای درباره مدیریت انرژی گفته بود پروژه‌های صرفه‌جویی باید بر اساس کاهش واقعی مصرف ارزیابی شوند، نه صرفاً اعداد محاسباتی. او حمل‌ونقل عمومی و به‌ویژه حمل‌ونقل ریلی را یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت تقاضای انرژی دانسته بود.

کارت شهروندی حمل‌ونقل عمومی چیست؟

یکی از پیشنهادهای جالب در جلسه با پزشکیان، صدور «کارت شهروندی حمل‌ونقل همگانی» بود.

جزئیات اجرایی این ایده هنوز اعلام نشده و در نتیجه نمی‌توان گفت دقیقاً چه گروه‌هایی مشمول آن خواهند شد، چه خدماتی روی کارت ارائه می‌شود یا آیا یارانه حمل‌ونقل به آن متصل خواهد شد.

اما فلسفه طرح روشن است: اگر دولت قصد دارد استفاده از خودروی شخصی را کاهش دهد، باید برای شهروندی که مترو، اتوبوس یا سایر ناوگان عمومی را انتخاب می‌کند مزیت ملموس ایجاد شود.

پزشکیان نیز در همین جلسه تأکید کرد سیاست حمل‌ونقل باید با عدالت همراه باشد و کارشناسان برای هر شهر و استان بر اساس شرایط جغرافیایی تصمیم بگیرند که راهکار مناسب قطار، مترو، جاده یا ترکیبی از آنهاست.

به این ترتیب، کارت شهروندی فعلاً یک پیشنهاد کارشناسی است، نه طرح نهایی و اجرایی دولت.

هم‌پیمایی؛ راهکاری ارزان‌تر از ساخت مترو

پیشنهاد دیگر، اجرای سرویس‌های «هم‌پیمایی» بود.

منظور از هم‌پیمایی استفاده مشترک چند نفر از یک خودرو برای مسیرهای مشابه است؛ مدلی که در بسیاری از شهرهای جهان با عنوان carpooling شناخته می‌شود.

مزیت این روش آن است که برخلاف احداث خط مترو یا خرید هزاران اتوبوس، به سرمایه‌گذاری زیرساختی بسیار سنگین نیاز ندارد.

برای مثال اگر تعداد قابل توجهی از کارمندان یک مجموعه بزرگ که هر روز با خودروهای جداگانه مسیر مشابهی طی می‌کنند به استفاده مشترک از خودرو ترغیب شوند، تعداد خودروهای واردشده به شبکه معابر کاهش پیدا می‌کند.

اما اجرای موفق چنین ایده‌ای نیازمند پلتفرم قابل اعتماد، مشوق اقتصادی، امنیت سفر و همراهی دستگاه‌های دولتی و شرکت‌های خصوصی است.

پزشکیان نیز تأکید کرده هر تصمیمی باید با مشارکت «صاحبان فرایند» گرفته شود؛ از رانندگان کامیون و تاکسی گرفته تا کارمندان و شهروندان عادی.

نوسازی کامیون‌ها چرا به مسئله بنزین ارتباط دارد؟

در نگاه اول کامیون بیشتر مصرف‌کننده گازوئیل است تا بنزین، اما مسئله دولت بزرگ‌تر از یک نوع سوخت است.

ناوگان فرسوده به معنای مصرف انرژی بیشتر برای جابه‌جایی هر تن بار یا هر مسافر است. به همین دلیل یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده در جلسه، نوسازی کامیون‌های فرسوده بود.

دولت در ماه‌های اخیر نیز برنامه‌های نوسازی را دنبال کرده است. رئیس ستاد نوسازی ناوگان حمل‌ونقل در مرداد گفته بود حدود ۱.۹ میلیون خودروی سواری فرسوده در کشور وجود دارد و برای تاکسی، اتوبوس و موتورسیکلت نیز بسته‌های تسهیلاتی مختلف در نظر گرفته شده است.

بر اساس همین گزارش، فقط کارت سوخت حدود یک میلیون خودروی فرسوده مستقر در کلان‌شهرها سالانه نزدیک یک میلیارد لیتر سوخت یارانه‌ای دریافت می‌کند؛ موضوعی که نشان می‌دهد فرسودگی ناوگان فقط مسئله آلودگی هوا نیست و مستقیماً با سیاست سوخت ارتباط دارد.

آیا دولت می‌خواهد با محدودیت ترافیکی مصرف را کاهش دهد؟

در جلسه چهارشنبه موضوع اصلاح قوانین و شیوه رسیدگی به تخلفات رانندگی، مدیریت تقاضای سفر، عوارض‌سنجی و استفاده از فناوری و داده‌کاوی مطرح شده است.

اما اینها هنوز به معنای اعلام محدودیت تازه برای تردد خودروها نیست.

گزارش رسمی ریاست‌جمهوری نشان می‌دهد جلسه بیشتر ماهیت کارشناسی و طراحی سیاست داشته است. پزشکیان از دانشگاهیان خواسته راهکارهایی ارائه کنند که هم قابلیت اجرا داشته باشند و هم پیوست علمی، اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی داشته باشند.

بنابراین هر تیتر با مضمون «محدودیت جدید برای خودروهای شخصی تصویب شد» در شرایط فعلی جلوتر از واقعیت است.

قیمت بنزین در این جلسه تغییر کرد؟

خیر؛ دست‌کم در گزارش رسمی این نشست تصمیمی درباره نرخ بنزین اعلام نشده است.

این تفکیک به‌خصوص در شرایط فعلی اهمیت دارد، زیرا بحث قیمت و سهمیه بنزین در هفته‌های اخیر بسیار حساس شده است.

پزشکیان اول شهریور در جلسه هیئت دولت گفته بود صرفه‌جویی باید از دستگاه‌های دولتی شروع شود و خواسته بود برای کاهش مصرف و تردد خودروهای دولتی برنامه‌ریزی شود.

جلسه ۱۱ شهریور را می‌توان ادامه همان مسیر دانست؛ با این تفاوت که این بار دولت از دانشگاهیان خواسته مسئله را از زاویه مهندسی ترافیک، حمل‌ونقل عمومی، رفتار شهروندان و فناوری بررسی کنند.

بنابراین محور فعلی این نشست «مدیریت مصرف» بود، نه اعلام یک نرخ تازه برای بنزین.

پزشکیان چرا بر عدالت حمل‌ونقل تأکید کرد؟

اصلاح مصرف سوخت بدون توجه به دسترسی مردم به حمل‌ونقل عمومی می‌تواند تبعات اجتماعی داشته باشد.

کسی که در مرکز تهران به چند خط مترو و اتوبوس دسترسی دارد، راحت‌تر می‌تواند خودروی شخصی را کنار بگذارد. اما شهروند یک شهر کوچک یا حاشیه کلان‌شهر که حمل‌ونقل عمومی مناسبی ندارد، ممکن است عملاً هیچ جایگزینی برای خودرو یا موتورسیکلت نداشته باشد.

به همین علت پزشکیان از دانشگاهیان خواسته نسخه واحدی برای همه مناطق کشور ارائه نکنند.

از نگاه او، باید مشخص شود در هر منطقه قطار، مترو، حمل‌ونقل جاده‌ای یا شکل دیگری از جابه‌جایی از نظر اقتصادی و جغرافیایی منطقی‌تر است.

این بخش شاید مهم‌ترین تفاوت میان «صرفه‌جویی اجباری» و «اصلاح ساختار مصرف» باشد.

اگر گزینه جایگزین فراهم نباشد، درخواست از مردم برای مصرف کمتر احتمالاً اثر محدودی خواهد داشت.

پنج محور نسخه جدید دولت برای کاهش مصرف سوخت

از مجموعه سخنان رئیس‌جمهور و پیشنهادهای دانشگاهیان می‌توان پنج محور اصلی استخراج کرد: توسعه حمل‌ونقل عمومی و ریلی، نوسازی ناوگان فرسوده، مدیریت تقاضای سفر با ابزارهایی مانند هم‌پیمایی، استفاده از فناوری و داده برای کنترل ترافیک، و ایجاد مشوق‌هایی مانند کارت شهروندی برای استفاده بیشتر از حمل‌ونقل همگانی.

اما فاصله میان پیشنهاد و اجرا تعیین‌کننده است.

خود پزشکیان نیز در جلسه ۲۶ مرداد گفته بود کشور طی سال‌های گذشته پروژه‌های متعدد کاهش مصرف انرژی اجرا کرده، اما شواهد نشان نمی‌دهد همیشه کاهش متناسب و پایداری در مصرف نهایی ایجاد شده باشد.

این اعتراف، آزمون اصلی طرح تازه را مشخص می‌کند: نتیجه باید روی عدد مصرف بنزین دیده شود.

بنزین ۱۵۴ میلیون لیتری با توصیه کم نمی‌شود

رکوردهای شهریور نشان می‌دهد مسئله مصرف سوخت از مرحله توصیه اخلاقی عبور کرده است.

وقتی مصرف روزانه در برخی روزها از ۱۵۴ میلیون لیتر می‌گذرد و میانگین هشت‌روزه بالای ۱۴۸ میلیون لیتر قرار می‌گیرد، کاهش مصرف نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های همزمان است؛ از حمل‌ونقل عمومی و نوسازی خودرو گرفته تا مدیریت سفر و اصلاح الگوی توسعه شهری.

نکته مهم جلسه پزشکیان نیز همین تغییر زاویه است.

رئیس‌جمهور از دانشگاهیان نخواست فقط درباره «کمتر رانندگی کردن مردم» صحبت کنند؛ بلکه درباره نوع وسیله حمل‌ونقل، طراحی شریان‌های ارتباطی، جابه‌جایی بار، داده‌کاوی، مشارکت رانندگان و شهروندان و حتی ساختار آموزش صحبت کرد.

حالا پرسش اصلی این است که چند مورد از این پیشنهادها از جلسه کارشناسی خارج و تبدیل به برنامه اجرایی خواهد شد.

فعلاً هیچ قیمت تازه‌ای برای بنزین در این نشست تعیین نشده و هیچ محدودیت جدیدی هم رسماً ابلاغ نشده است؛ اما با رکورد ۱۴۸ میلیون لیتر مصرف روزانه، روشن است که پرونده اصلاح مصرف سوخت به یکی از جدی‌ترین مسائل اقتصادی و حمل‌ونقلی دولت تبدیل شده است.

اگر قرار باشد «نخستین گام از فردا» ــ تعبیر خود پزشکیان ــ واقعاً برداشته شود، معیار موفقیت آن نه تعداد جلسات و طرح‌ها، بلکه کاهش قابل اندازه‌گیری ترافیک، مصرف سوخت و هزینه‌ای است که شهروند برای جابه‌جایی روزانه می‌پردازد.