بنزین ۱۰ هزار تومانی قطعی شد؛ نرخ جدید از ۱۷ شهریور اجرا می‌شود / سهمیه ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی چه می‌شود؟

براساس اعلام رسمی سخنگوی دولت، ساختار قیمت بنزین برای خودروهای شخصی از بامداد ۱۷ شهریور به این شکل خواهد بود:

بنابراین آنچه از سه‌شنبه تغییر می‌کند نرخ بنزین کارت جایگاه است و دو نرخ ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی دست‌نخورده باقی می‌مانند. مهاجرانی گفته در جلسات کارشناسی ارقام متفاوتی مطرح شده بود، اما در نهایت عدد ۱۰ هزار تومان که پیش‌تر از سوی رئیس‌جمهور مطرح شده بود، مبنای تصمیم قرار گرفت.

بنزین آزاد یک‌شبه ۱۰۰ درصد گران می‌شود

نرخ سوم بنزین تاکنون لیتری ۵ هزار تومان بود. این نرخ از آذر ۱۴۰۴ برای سوخت‌گیری از کارت اضطراری جایگاه‌ها اجرایی شد و اکنون کمتر از یک سال بعد به ۱۰ هزار تومان می‌رسد. به این ترتیب، قیمت این بخش از بنزین دقیقاً ۱۰۰ درصد افزایش پیدا می‌کند.

برای راننده‌ای که مصرف ماهانه‌اش در همان ۱۱۰ لیتر سهمیه باقی بماند، هزینه سوخت تغییری نمی‌کند. مجموع هزینه استفاده کامل از ۶۰ لیتر سهمیه ۱۵۰۰ تومانی و ۵۰ لیتر سهمیه ۳۰۰۰ تومانی ۲۴۰ هزار تومان است.

اما اگر خودرویی ماهانه ۱۵۰ لیتر بنزین مصرف کند، ۴۰ لیتر اضافه با نرخ جدید ۱۰ هزار تومان، ۴۰۰ هزار تومان هزینه خواهد داشت. در نتیجه مجموع هزینه ۱۵۰ لیتر بنزین برای چنین مصرف‌کننده‌ای به حدود ۶۴۰ هزار تومان می‌رسد. همین ۴۰ لیتر با نرخ قبلی ۵ هزار تومان ۲۰۰ هزار تومان تمام می‌شد.

بنابراین فشار اصلی تصمیم جدید روی خانوارها و رانندگانی خواهد بود که بیش از سقف سهمیه ماهانه مصرف می‌کنند یا به استفاده از کارت جایگاه وابسته هستند.

سهمیه ارزان بنزین تغییر نکرد؛ اما قبلاً نصف شده بود

تأکید دولت بر ثابت ماندن ۱۱۰ لیتر سهمیه فعلی اهمیت زیادی دارد، اما باید توجه داشت که میزان سهمیه دوم در ماه‌های گذشته کاهش یافته است.

در آغاز اجرای نظام سه‌نرخی، خودروهای شخصی ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی و ۱۰۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی دریافت می‌کردند. سهمیه دوم ابتدا به ۷۰ لیتر و سپس در مرداد ۱۴۰۵ به ۵۰ لیتر کاهش یافت. در نتیجه مجموع سهمیه ارزان خودروهای شخصی اکنون به ۱۱۰ لیتر رسیده است.

دولت اکنون می‌گوید همین میزان حفظ خواهد شد. مهاجرانی نیز در اظهارات امشب تأکید کرد طبق آمار شرکت ملی پالایش و پخش، حدود ۸۵ درصد مردم می‌توانند نیاز خود را با همین ۱۱۰ لیتر پوشش دهند.

اگر این برآورد محقق شود، افزایش قیمت مستقیم عمدتاً متوجه حدود مصرف بالاتر از سهمیه خواهد بود؛ هرچند اثرات غیرمستقیم آن بر هزینه حمل‌ونقل و قیمت خدمات نیز باید در هفته‌های آینده رصد شود.

چرا دولت قیمت بنزین کارت جایگاه را بالا برد؟

پاسخ را باید در شکاف میان تولید و مصرف جست‌وجو کرد.

آمارهای رسمی منتشرشده در نخستین روزهای شهریور نشان می‌دهد متوسط مصرف روزانه بنزین کشور به حدود ۱۴۸ میلیون لیتر رسیده و در برخی روزها از مرز ۱۵۰ میلیون لیتر نیز عبور کرده است. این در حالی است که گزارش‌های اخیر ظرفیت تولید روزانه را در محدوده حدود ۱۳۰ میلیون لیتر قرار داده‌اند.

حتی در تیرماه نیز مدیرعامل شرکت ملی پخش اعلام کرده بود متوسط تولید بنزین کشور از ابتدای سال حدود ۱۲۱ میلیون لیتر در روز و مصرف حدود ۱۲۹ میلیون لیتر بوده است؛ یعنی ناترازی پیش از رکوردهای مصرف شهریور نیز وجود داشت.

این اختلاف باید از مسیرهایی مانند بنزین اختلاطی، ذخایر یا واردات جبران شود و هرچه مصرف افزایش پیدا کند، هزینه تأمین برای دولت بیشتر خواهد شد.

از همین زاویه، افزایش نرخ سوم یک «سیگنال قیمتی» است؛ دولت می‌خواهد استفاده از سهمیه شخصی را تشویق و مصرف مازاد را گران‌تر کند.

آیا بنزین ۱۰ هزار تومانی مصرف را کاهش می‌دهد؟

این مهم‌ترین سؤال پس از اجرای طرح خواهد بود.

افزایش نرخ از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان می‌تواند حداقل برای مصرف‌کنندگان پرمصرف انگیزه صرفه‌جویی ایجاد کند. در عین حال فاصله بسیار زیاد میان نرخ‌های ۱۵۰۰، ۳۰۰۰ و ۱۰ هزار تومان باعث می‌شود ارزش استفاده از کارت سوخت شخصی به شکل محسوسی افزایش پیدا کند.

اما قیمت به تنهایی تمام مسئله بنزین ایران را حل نمی‌کند.

فرسودگی بخشی از ناوگان، مصرف بالای خودروهای داخلی، ضعف حمل‌ونقل عمومی در بسیاری از شهرها و محدودیت گزینه‌های جایگزین باعث می‌شود تقاضای بنزین در کوتاه‌مدت انعطاف محدودی داشته باشد.

حتی شرکت ملی پخش در اردیبهشت امسال اعلام کرده بود متوسط مصرف روزانه از ابتدای ۱۴۰۵ حدود ۱۲۴ میلیون لیتر بوده و با مشارکت مردم امکان صرفه‌جویی تا ۲۰ میلیون لیتر در روز وجود دارد.

CNG و LPG دوباره مهم می‌شوند؟

مهاجرانی در تشریح برنامه دولت به توسعه حمل‌ونقل عمومی و استفاده بیشتر از CNG و LPG نیز اشاره کرده است.

از منظر اقتصادی این سیاست قابل فهم است. وقتی قیمت بنزین مازاد دو برابر می‌شود، اختلاف هزینه میان استفاده از بنزین و سوخت جایگزین بیشتر خواهد شد و تبدیل خودروهای مناسب به دوگانه‌سوز دوباره می‌تواند جذابیت اقتصادی پیدا کند.

اما موفقیت این مسیر به شبکه جایگاه‌های CNG، هزینه تبدیل خودرو، ایمنی و در دسترس بودن سوخت جایگزین وابسته است. بدون توسعه زیرساخت، فشار صرفاً از سمت قیمت نمی‌تواند مصرف بنزین را به شکل پایدار کاهش دهد.

درآمد بنزین ۱۰ هزار تومانی کجا می‌رود؟

سخنگوی دولت تأکید کرده تمام درآمد ناشی از افزایش نرخ کارت جایگاه برای معیشت مردم هزینه خواهد شد. دولت پیش از این نیز درباره نرخ سوم بنزین گفته بود درآمد اضافی باید در مسیر حمایت معیشتی و از جمله تأمین مالی کالابرگ مورد استفاده قرار گیرد.

این بخش از سیاست بنزینی اهمیت زیادی دارد، زیرا اثر اجتماعی افزایش قیمت تا حد زیادی به شیوه بازتوزیع منابع بستگی خواهد داشت.

اگر درآمد حاصل به شکل شفاف و هدفمند به خانوارهای کم‌درآمد بازگردد، بخشی از اثر افزایش هزینه‌ها قابل جبران است. در مقابل، اگر سازوکار تخصیص منابع روشن نباشد، نگرانی درباره انتقال افزایش هزینه سوخت به سایر کالاها و خدمات بیشتر خواهد شد.

چه کسانی از افزایش قیمت بنزین بیشتر آسیب می‌بینند؟

مهم‌ترین گروه، دارندگان خودروهایی هستند که ماهانه بیش از ۱۱۰ لیتر مصرف دارند. خانوارهایی که مجبور به سفرهای روزانه طولانی هستند، ساکنان مناطق کم‌برخوردار از حمل‌ونقل عمومی و برخی مشاغل وابسته به خودرو نیز نسبت به این تغییر حساس‌تر خواهند بود.

در مقابل، مصرف‌کننده‌ای که تمام نیاز خود را با همان ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی و ۵۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی تأمین می‌کند، مستقیماً افزایش قیمتی در هزینه سهمیه خود نخواهد داشت.

به همین دلیل استفاده از عبارت «همه بنزین ۱۰ هزار تومان شد» دقیق نیست. بنزین ۱۰ هزار تومانی مربوط به نرخ سوم و کارت جایگاه است و نرخ‌های سهمیه‌ای شخصی تغییر نکرده‌اند.

شوک بنزینی از سه‌شنبه؛ بازارها چگونه واکنش نشان می‌دهند؟

افزایش قیمت انرژی معمولاً از حساس‌ترین تصمیمات اقتصادی در ایران است و فعالان بازار نیز واکنش آن را در هزینه حمل‌ونقل، انتظارات تورمی و رفتار مصرف‌کنندگان بررسی خواهند کرد.

با این حال اثر واقعی طرح جدید به میزان استفاده مردم از نرخ سوم بستگی دارد. اگر همان‌طور که دولت می‌گوید اکثریت خودروها با ۱۱۰ لیتر سهمیه نیاز ماهانه خود را تأمین کنند، اثر مستقیم می‌تواند محدودتر باشد. اما اگر سهم قابل توجهی از مصرف از طریق کارت جایگاه انجام شود، افزایش ۱۰۰ درصدی این نرخ اثر بزرگ‌تری خواهد داشت.

یک نکته قطعی است: از بامداد سه‌شنبه ۱۷ شهریور ۱۴۰۵، بنزین کارت جایگاه از لیتری ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان می‌رسد؛ در حالی که ۶۰ لیتر سهمیه ۱۵۰۰ تومانی و ۵۰ لیتر سهمیه ۳۰۰۰ تومانی باقی می‌ماند.

این تصمیم را می‌توان مهم‌ترین تغییر قیمت بنزین در ماه‌های اخیر دانست؛ تغییری که دولت آن را پاسخی به ناترازی شدید تولید و مصرف معرفی می‌کند و حالا باید دید در عمل تا چه اندازه مصرف را کنترل می‌کند و چه اثری بر هزینه زندگی خانوارها خواهد گذاشت.