پاسخ تند پزشکیان به ترامپ؛ «مقاومت تا پشیمانی کامل متجاوزان ادامه دارد»

مسعود پزشکیان امروز سه‌شنبه ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ در حساب خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «جمهوری اسلامی ایران همواره با جنگ مخالف بوده و حفظ منافع مردم و امنیت منطقه را در پرهیز از آتش‌افروزی دانسته است.»

او در ادامه تأکید کرد ایران همان‌گونه که تاکنون در برابر حملات نظامی دفاع کرده، این مسیر را «تا پشیمانی کامل متجاوزان» ادامه خواهد داد و از حقوق مردم ایران حفاظت خواهد کرد.

این پیام را نمی‌توان جدا از فضای پرتنش روزهای اخیر میان تهران و واشنگتن تحلیل کرد. دونالد ترامپ در چند نوبت از ایران با عنوان «کشور شکست‌خورده» یاد کرده و همزمان تلاش کرده مجموعه‌ای از مشکلات اقتصادی و خسارات نظامی ایران را به عنوان نشانه موفقیت سیاست فشار آمریکا معرفی کند.

ترامپ درباره ایران چه گفته بود؟

ترامپ طی روزهای گذشته چند بار لحن بسیار تندی علیه ایران به کار برده است.

او در یکی از پیام‌های خود در تروث‌سوشال مدعی شد ایران «رسماً یک کشور شکست‌خورده» شده و درباره وضعیت نیروهای نظامی، پول ملی، تورم و توانایی دولت برای پرداخت هزینه‌ها ادعاهایی مطرح کرد. در پیام‌های بعدی نیز با انتشار نمودارهایی درباره کاهش صادرات نفت و افت ارزش ریال، وضعیت اقتصادی ایران را نشانه افزایش تأثیر فشارهای آمریکا دانست.

این اظهارات البته ادعاهای دولت آمریکا هستند و تمام ارقام مطرح‌شده از سوی ترامپ، از جمله نرخ‌های بسیار بالایی که درباره تورم ایران بیان کرده، با داده‌های رسمی منتشرشده از سوی نهادهای آماری ایران یکسان نیستند.

از سوی دیگر، فشار اقتصادی بر ایران موضوعی قابل انکار نیست. افزایش نرخ ارز، محدودیت صادرات نفت، تحریم‌های گسترده‌تر و اختلال در تجارت خارجی طی ماه‌های اخیر فشار قابل توجهی بر اقتصاد کشور وارد کرده است. بنابراین بخش مهمی از جنگ روایت‌ها میان دو طرف دقیقاً بر سر همین مسئله شکل گرفته است: واشنگتن این وضعیت را نشانه موفقیت راهبرد فشار می‌داند و تهران آن را نتیجه جنگ و تحریم اقتصادی آمریکا معرفی می‌کند.

پیام پزشکیان؛ «ما جنگ نمی‌خواهیم اما عقب‌نشینی هم نمی‌کنیم»

دو بخش اصلی پیام رئیس‌جمهور در ظاهر متضاد به نظر می‌رسند، اما در واقع چارچوب ثابت دولت را نشان می‌دهند.

از یک سو پزشکیان می‌گوید ایران خواهان جنگ نیست و امنیت منطقه در جلوگیری از گسترش درگیری تأمین می‌شود؛ از سوی دیگر تأکید می‌کند در صورت ادامه حملات، ایران پاسخ خواهد داد.

این موضع با سخنان قبلی رئیس‌جمهور نیز همخوانی دارد. پزشکیان پیش‌تر هم گفته بود دولت به دنبال جنگ نیست اما اگر ایران مورد حمله قرار گیرد، کشور از خود دفاع خواهد کرد. او همزمان بارها بر هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی ادامه نااطمینانی جنگ برای مردم، شرکت‌ها و سرمایه‌گذاری تأکید کرده است.

بنابراین پیام امروز بیش از آنکه تغییر موضع باشد، تشدید لحن همان سیاست قبلی در پاسخ به ادبیات تازه ترامپ است.

تنش تهران و واشنگتن چگونه دوباره بالا گرفت؟

تنش میان ایران و آمریکا در هفته گذشته با حملات تازه در اطراف تنگه هرمز افزایش پیدا کرد.

ترامپ در ۱۰ شهریور تأیید کرد نیروهای آمریکا اهدافی در ایران را هدف قرار داده‌اند و هشدار داد در صورت پاسخ تهران، حملات شدیدتری انجام خواهد شد. او همچنین مدعی شد این عملیات در واکنش به تلاش ایران برای مین‌گذاری در مسیرهای دریایی و حملات موشکی به نیروهای آمریکایی انجام شده است.

مقام‌های ایرانی در مقابل این عملیات‌ها را تجاوز به قلمرو ایران توصیف کرده و اعلام کرده‌اند پاسخ نظامی به حملات ادامه خواهد یافت.

در چنین شرایطی، عبارت «پشیمانی کامل متجاوزان» در پیام پزشکیان در واقع پاسخی مستقیم به تهدید ترامپ درباره حملات شدیدتر است.

جنگ روایت‌ها درباره «ایران شکست‌خورده»

یکی از محورهای اصلی ادبیات ترامپ در روزهای اخیر استفاده مکرر از اصطلاح «کشور شکست‌خورده» برای توصیف ایران بوده است.

رئیس‌جمهور آمریکا در ۱۵ شهریور نیز با انتشار نمودارهایی درباره صادرات نفت و نرخ ارز، بار دیگر ادعا کرد ایران در حال حرکت به سمت چنین شرایطی است.

این عبارت از نظر سیاسی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هدف آن صرفاً توصیف مشکلات اقتصادی نیست. در ادبیات سیاست خارجی، برچسب «failed state» معمولاً به کشوری اطلاق می‌شود که بخش مهمی از توانایی اداره سرزمین، تأمین خدمات و اعمال حاکمیت خود را از دست داده باشد.

به همین دلیل استفاده ترامپ از این اصطلاح بیش از آنکه یک ارزیابی اقتصادی دقیق باشد، بخشی از جنگ روانی و سیاسی واشنگتن علیه تهران محسوب می‌شود.

در مقابل، پیام پزشکیان دقیقاً نقطه مخالف چنین تصویری را برجسته می‌کند: دولت ایران می‌خواهد نشان دهد ساختار سیاسی و نظامی کشور همچنان قادر به دفاع، تصمیم‌گیری و ادامه مقاومت است.

فشار اقتصادی؛ نقطه آسیب‌پذیر ایران در جدال با آمریکا

با وجود اختلاف روایت‌ها، یک نکته روشن است: اقتصاد همچنان یکی از اصلی‌ترین میدان‌های رویارویی تهران و واشنگتن است.

دولت ترامپ در ماه اوت برنامه‌ای با عنوان «Operation Economic Outcast» اعلام کرد که هدف آن تشدید فشار بر شبکه‌های مالی و تجاری ایران عنوان شده است. کاخ سفید این طرح را بخشی از سیاست انزوای اقتصادی ایران معرفی کرده است.

واشنگتن همچنین مدعی است کنترل مسیرهای دریایی و محدود کردن صادرات نفت ایران بخش دیگری از این فشار است. کاخ سفید در گزارش رسمی خود درباره تنگه هرمز ادعا کرده صادرات نفت ایران به شدت محدود شده و عبور کشتی‌ها تحت حفاظت آمریکا انجام می‌شود. این ادعاها از سوی تهران رد یا با روایت متفاوتی مواجه شده‌اند.

از این منظر، پیام پزشکیان تنها یک واکنش نظامی نیست؛ بلکه در شرایطی منتشر شده که جنگ اقتصادی نیز به بخش جدایی‌ناپذیر تقابل دو کشور تبدیل شده است.

آیا هنوز فضایی برای دیپلماسی باقی مانده است؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که با چنین سطحی از تهدید، آیا امکان بازگشت دو طرف به مذاکره وجود دارد یا نه.

ترامپ در ۱۱ شهریور گفته بود برخلاف برخی گزارش‌ها، فعلاً برای بازگشت به میز مذاکره با ایران تلاش نمی‌کند و شرایط کنونی را به توافق ترجیح می‌دهد.

در مقابل، دولت پزشکیان همچنان در مواضع عمومی خود بر مخالفت با جنگ تأکید می‌کند.

همین تفاوت نشان می‌دهد درهای دیپلماسی کاملاً بسته اعلام نشده‌اند، اما فضای سیاسی برای مذاکره بسیار محدودتر از گذشته شده است. هر حمله نظامی تازه یا پاسخ متقابل می‌تواند فاصله دو طرف را بیشتر کند و هزینه بازگشت به مذاکره را افزایش دهد.

پاسخ پزشکیان به ترامپ؛ پیام بازدارندگی یا مقدمه تشدید تنش؟

عبارت «تا پشیمانی کامل متجاوزان» بدون تردید یکی از صریح‌ترین بخش‌های پیام امروز رئیس‌جمهور است.

این عبارت از منظر تهران پیامی بازدارنده دارد: ایران قصد ندارد در برابر فشار نظامی صرفاً به اعتراض دیپلماتیک بسنده کند.

اما از منظر مدیریت بحران، هر دو طرف اکنون در موقعیتی قرار گرفته‌اند که پیام‌های بازدارنده آنها می‌تواند توسط طرف مقابل به عنوان تهدید تازه تعبیر شود. ترامپ از حملات شدیدتر حرف می‌زند و پزشکیان از ادامه مقاومت تا پشیمانی طرف مقابل.

همین چرخه می‌تواند خطر محاسبه اشتباه را بالا ببرد.

جدال تازه پزشکیان و ترامپ؛ مرحله بعد چه خواهد بود؟

واکنش امروز رئیس‌جمهور ایران را باید بخشی از نبرد سیاسی و رسانه‌ای گسترده‌تری دانست که اکنون همزمان در سه میدان جریان دارد: نبرد نظامی، فشار اقتصادی و جنگ روایت‌ها.

ترامپ تلاش می‌کند ایران را کشوری ضعیف، منزوی و تحت فشار نمایش دهد؛ تهران نیز می‌کوشد ثابت کند فشار نظامی و اقتصادی نتوانسته اراده سیاسی کشور برای مقاومت را تغییر دهد.

در این میان مردم ایران بیش از هر طرف دیگری هزینه طولانی شدن این وضعیت را از مسیر نوسان ارز، فشار بر تجارت، افزایش نااطمینانی اقتصادی و نگرانی از تداوم درگیری احساس می‌کنند.

پیام پزشکیان امروز دو جمله اصلی داشت: ایران جنگ نمی‌خواهد، اما در برابر حمله نیز عقب نمی‌نشیند. حالا سؤال تعیین‌کننده این است که آیا این پیام به بازدارندگی منتهی می‌شود یا تهران و واشنگتن را وارد دور تازه‌ای از اقدام و واکنش خواهد کرد.