سپاه از هدف قرار دادن شهپاد آمریکایی خبر داد؛ ماجرای «Saildrone 5838» در تنگه هرمز چیست؟

نیروی دریایی سپاه در اطلاعیه خود اعلام کرده یک شناور بدون‌سرنشین آمریکایی با شماره بدنه ۵۸۳۸ را در ورودی تنگه هرمز مورد اصابت قرار داده است. در اطلاعیه ایرانی از نام «سیل‌درون» برای این شناور استفاده شده و فرمانده نیروی دریایی سپاه نیز بعداً همین شماره بدنه را تکرار کرده است.

در برخی رسانه‌های داخلی از واژه «شمپاد» و در برخی دیگر از «شهپاد» استفاده شده است. هر دو در این گزارش‌ها به شناور بدون‌سرنشین سطحی یا USV اشاره دارند؛ یعنی وسیله‌ای دریایی که بدون حضور خدمه درون شناور فعالیت می‌کند و می‌تواند برای شناسایی، مراقبت، جمع‌آوری اطلاعات یا مأموریت‌های دیگر استفاده شود.

نکته مهم این است که خود اطلاعیه سپاه از عبارت «مورد اصابت قرار داد» استفاده می‌کند، در حالی که بعضی رسانه‌ها از «انهدام» سخن گفته‌اند. تصاویر منتشرشده نیز به‌تنهایی برای تأیید مستقل نوع دقیق شناور، محل واقعه و میزان خسارت کافی نیستند. یک رسانه تخصصی دفاعی نیز همین محدودیت را درباره ویدئوی منتشرشده یادآور شده است.

Saildrone Explorer چیست؟

اگر شناسایی اعلام‌شده از سوی سپاه صحیح باشد، شناور مورد بحث یک Saildrone Explorer است؛ سامانه‌ای که نیروی دریایی آمریکا سال‌هاست در خلیج فارس، دریای سرخ و آب‌های اطراف برای افزایش پوشش اطلاعاتی و نظارتی آزمایش و استفاده کرده است.

نیروی دریایی آمریکا در معرفی رسمی این سامانه نوشته Saildrone Explorer حدود ۲۳ فوت، معادل هفت متر طول دارد، با نیروی باد حرکت می‌کند و حسگرهای آن با انرژی خورشیدی تغذیه می‌شوند. هدف اصلی این پلتفرم ایجاد تصویر اطلاعاتی مستمر از محیط دریایی است.

شرکت سازنده نیز برای نسخه Explorer طول هفت متر، ارتفاع بال پنج متر، سرعت متوسط یک تا سه گره و مداومت عملیاتی بیش از ۱۲ ماه را اعلام کرده است. این وسیله می‌تواند دوربین، سامانه AIS، ارتباط ماهواره‌ای و مجموعه‌ای از حسگرهای محیطی را حمل کند.

بنابراین با یک قایق رزمی بزرگ یا ناو بدون سرنشین روبه‌رو نیستیم؛ اهمیت Saildrone بیشتر در ماندگاری طولانی، نظارت و جمع‌آوری داده است.

چرا آمریکا چنین شناورهایی را به تنگه هرمز می‌فرستد؟

پاسخ را باید در ساختار «Task Force 59» نیروی دریایی آمریکا جست‌وجو کرد.

نیروی دریایی ایالات متحده این یگان را برای ادغام سامانه‌های بدون‌سرنشین و هوش مصنوعی با عملیات ناوگان پنجم ایجاد کرده است. Task Force 59 پیش‌تر Saildrone Explorer را در خلیج فارس و دریای سرخ به کار گرفته و حتی نخستین عبور بدون‌سرنشین نیروی دریایی آمریکا از تنگه هرمز را در کارنامه دارد.

در رزمایش‌های مشترک آمریکا و امارات نیز Saildroneها تصاویر و اطلاعات کشتی‌های اطراف را جمع‌آوری کرده و داده‌ها را به مراکز عملیاتی ساحلی فرستاده‌اند تا سامانه‌های هوش مصنوعی در شناسایی و طبقه‌بندی اهداف کمک کنند.

به همین دلیل حضور چنین شناوری در نزدیکی هرمز از منظر نظامی بیشتر به معنای پایش مداوم محیط دریایی است تا حضور یک سلاح سنگین تهاجمی.

آمریکا هنوز چه گفته است؟

در گزارش اولیه مربوط به همین مورد، اعلام شد که فرماندهی مرکزی آمریکا هنوز اصابت ادعاشده را تأیید نکرده است. تا زمان تنظیم این گزارش نیز در منابع رسمی قابل دسترس نیروی دریایی آمریکا یا سنتکام تأیید مستقلی درباره نابودی Saildrone شماره ۵۸۳۸ دیده نمی‌شود.

این احتیاط اهمیت زیادی دارد، زیرا تنها چند روز قبل نیز تهران و واشنگتن روایت‌های متفاوتی درباره یک شناور بدون‌سرنشین آمریکایی ارائه کرده بودند.

در یک مورد پیشین، ایران از هدف قرار دادن یک وسیله بدون‌سرنشین آمریکایی سخن گفت اما ارتش آمریکا آن ادعا را رد کرد. بنابراین تا روشن شدن موضع رسمی طرف آمریکایی درباره اتفاق جدید، دقیق‌ترین عبارت این است که «سپاه اعلام کرده یک Saildrone آمریکایی را هدف قرار داده است»، نه اینکه انهدام آن را یک واقعیت مستقل و قطعی بدانیم.

این دومین رویارویی مهم با پهپادهای دریایی آمریکا در چند روز است

حادثه Saildrone در شرایطی رخ داده که جنگ ابزارهای بدون‌سرنشین در تنگه هرمز به‌سرعت در حال گسترش است.

سه روز قبل، سپاه اعلام کرده بود یک زیردریایی بدون‌سرنشین آمریکایی از نوع Dive-LD را در ورودی تنگه هرمز به دست آورده است. در آن مورد، پنتاگون اصل از دست رفتن وسیله را تأیید کرد اما گفت سامانه به دلیل نقص فنی از کنترل خارج شده و حامل اطلاعات طبقه‌بندی‌شده نبوده است.

این دو اتفاق کنار هم یک روند مهم را نشان می‌دهند: رقابت دریایی ایران و آمریکا دیگر صرفاً با ناوشکن، قایق تندرو، موشک و هواپیما تعریف نمی‌شود؛ سامانه‌های خودران و بدون‌سرنشین به خط مقدم شناسایی و مراقبت در هرمز منتقل شده‌اند.

برای آمریکا، این وسایل امکان حضور دائمی بدون به خطر انداختن خدمه را فراهم می‌کنند. برای ایران نیز شناسایی یا از کار انداختن آنها می‌تواند بخشی از تلاش برای محدود کردن شبکه اطلاعاتی آمریکا در منطقه باشد.

چرا محل حادثه از خود شناور مهم‌تر است؟

ارزش مالی یا نظامی یک Saildrone در مقایسه با ناوهای بزرگ آمریکا محدود است؛ اما محل حادثه، یعنی ورودی تنگه هرمز، اهمیت ماجرا را چند برابر می‌کند.

طبق داده‌های کشتیرانی که رویترز روز جمعه منتشر کرد، تنها هفت کشتی در روز ۱۰ سپتامبر از تنگه هرمز عبور کردند؛ در حالی که متوسط ۱۰ روز قبل ۱۵ کشتی و متوسط پیش از جنگ حدود ۱۲۵ عبور روزانه بوده است.

این کاهش شدید نشان می‌دهد هرمز در حال حاضر فقط صحنه یک رویارویی نظامی نیست؛ اختلال واقعی در کشتیرانی تجاری ایجاد شده است.

سپاه نیز در اطلاعیه اخیر مدعی شده تنگه تحت کنترل اطلاعاتی و هوشمند این نیرو قرار دارد و هر حضور خصمانه هدف قرار خواهد گرفت. این موضع در شرایطی بیان شده که آمریکا نیز عملیات دریایی و محدودیت‌های خود علیه ایران را ادامه می‌دهد.

بازار نفت هم به هر حادثه در هرمز حساس شده است

اهمیت اقتصادی چنین برخوردهایی در قیمت نفت به‌وضوح دیده می‌شود.

برنت روز جمعه پس از رسیدن به سطوح بالاتر، حدود ۱۰۴ دلار و نفت آمریکا نزدیک ۱۰۰ دلار معامله شد و هر دو شاخص در مسیر رشد هفتگی بیش از هشت درصد قرار گرفتند. نگرانی از کاهش عرضه خاورمیانه و اختلال در هرمز یکی از عوامل اصلی حفظ نفت در محدوده سه‌رقمی است.

البته نمی‌توان افزایش نفت را مستقیماً به هدف قرار گرفتن یک Saildrone نسبت داد. بازار همزمان درگیر حملات منطقه‌ای، کاهش عبور نفتکش‌ها، بحران یمن و خطر اختلال در باب‌المندب است.

اما هر حادثه نظامی تازه در ورودی هرمز، حق بیمه ریسک را بالا نگه می‌دارد؛ زیرا نگرانی اصلی معامله‌گران این است که رویارویی محدود میان شناورهای بدون‌سرنشین به برخورد مستقیم با ناوهای سرنشین‌دار گسترش پیدا کند.

یک اصلاح مهم؛ این خبر مربوط به امروز است یا دیشب؟

گزارشی که امروز در شبکه‌های اجتماعی با عنوان «یک شهپاد آمریکا امروز هدف قرار گرفت» در حال انتشار است، ظاهراً به همان اطلاعیه‌ای برمی‌گردد که شامگاه پنجشنبه ۱۹ شهریور منتشر شد.

منابع ایرانی زمان انتشار اطلاعیه را ۱۹ شهریور ثبت کرده‌اند و رسانه‌های خارجی نیز روز ۱۱ سپتامبر نوشته‌اند که سپاه روز پنجشنبه از هدف قرار دادن Saildrone خبر داده است.

بنابراین تا زمانی که اطلاعیه دیگری منتشر نشده، نباید از این بازنشر نتیجه گرفت که جمعه ۲۰ شهریور یک شهپاد دوم آمریکایی نیز هدف قرار گرفته است.

هرمز وارد جنگ ربات‌های دریایی شده است

اگر ادعای سپاه درباره شناور شماره ۵۸۳۸ تأیید شود، اهمیت اصلی حادثه بیشتر از قیمت خود شناور خواهد بود.

Saildrone بخشی از راهبرد آمریکا برای ایجاد یک شبکه دائمی از «چشم‌های بدون سرنشین» در آب‌های منطقه است. Task Force 59 نیز دقیقاً برای ترکیب این سامانه‌ها با هوش مصنوعی و نیروهای سنتی ناوگان پنجم ایجاد شده است.

در مقابل، ایران تلاش می‌کند نشان دهد حتی سامانه‌های کوچک و خودران نیز نمی‌توانند بدون هزینه در فضای مورد مناقشه هرمز فعالیت کنند.

نتیجه، شکل تازه‌ای از رقابت دریایی است که در آن دیگر لازم نیست هر رویارویی با ده‌ها ملوان و یک ناوشکن چند میلیارد دلاری همراه باشد. یک وسیله هفت‌متری، مجموعه‌ای از حسگرها و یک لینک ماهواره‌ای می‌تواند به‌اندازه کافی اطلاعات جمع کند تا خودش به هدف نظامی تبدیل شود.

فعلاً آنچه قطعی است، اعلام رسمی سپاه درباره اصابت Saildrone Explorer شماره ۵۸۳۸ است. آنچه هنوز قطعی نیست، میزان خسارت یا انهدام کامل شناور و تأیید روایت از سوی آمریکا است. در بحرانی که هر حادثه در تنگه هرمز می‌تواند روی نفت، کشتیرانی و احتمال برخورد مستقیم تهران و واشنگتن اثر بگذارد، همین تفاوت میان «ادعا» و «تأیید مستقل» اهمیت زیادی دارد.