واکنش تند وزارت خارجه به حمله به شناور ایرانی؛ بقایی: آمریکا امنیت کشتیرانی را هدف گرفته است

حادثه‌ای که صبح یکشنبه در آب‌های نزدیک جزیره هنگام و ساحل شیب‌دراز قشم رخ داد، تنها یک درگیری دریایی دیگر در ماه‌های پرتنش منطقه نیست. موقعیت جغرافیایی حادثه و همزمانی آن با تلاش‌های دیپلماتیک درباره آینده تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز باعث شده این حمله ابعاد سیاسی، اقتصادی و امنیتی گسترده‌تری پیدا کند.

مقام‌های محلی ایران اعلام کرده‌اند شناور مورد اصابت یک کشتی کانتینربر تجاری با ۱۰ خدمه بوده است. گزارش‌های تکمیلی حاکی از آن است که جمشید رجبی از خدمه ایرانی کشتی جان باخته و چهار نفر دیگر مجروح شده‌اند؛ دو مجروح ایرانی و دو نفر پاکستانی هستند و وضعیت عمومی آنها مساعد اعلام شده است.

بقایی: آمریکا در کنار مرزهای ایران امنیت کشتیرانی را تهدید می‌کند

اسماعیل بقایی در نشست خبری امروز وزارت امور خارجه با اشاره به این حادثه، آن را نمونه‌ای از «ناامن‌سازی کشتیرانی» در خلیج فارس و دریای عمان توصیف کرد.

سخنگوی وزارت خارجه با تسلیت به خانواده جمشید رجبی و آرزوی بهبود برای مجروحان تأکید کرد که از نگاه تهران، حضور نظامی آمریکا هزاران کیلومتر دورتر از خاک این کشور و در نزدیکی مرزهای ایران با ادعای واشنگتن درباره تأمین امنیت دریانوردی در تضاد است.

محور اصلی موضع بقایی این بود که آمریکا از یک سو درباره ضرورت حفظ امنیت کشتی‌ها در آبراه‌های منطقه سخن می‌گوید، اما از سوی دیگر تهران معتقد است نیروهای آمریکایی خود در حملاتی که در نزدیکی سواحل ایران اتفاق می‌افتد نقش دارند.

این موضع‌گیری در شرایطی مطرح می‌شود که طی ماه‌های گذشته تنگه هرمز به یکی از اصلی‌ترین نقاط برخورد مستقیم و غیرمستقیم ایران و آمریکا تبدیل شده است.

جزئیات حمله به کشتی در نزدیکی جزیره هنگام

بر اساس گزارش مقام‌های ایرانی، حادثه در ساعات ابتدایی صبح یکشنبه ۲۲ شهریور رخ داده است. فرماندار قشم ابتدا از کشته شدن یک نفر و مجروح شدن چند خدمه خبر داد و در گزارش‌های تکمیلی تعداد مجروحان چهار نفر اعلام شد.

خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز اصل برخورد یک پرتابه با کشتی ایرانی و کشته شدن یک نفر و مجروح شدن چهار نفر را به نقل از رسانه‌های دولتی ایران گزارش کرده است؛ با این تفاوت مهم که این خبرگزاری تأکید می‌کند ایالات متحده تا زمان انتشار گزارش، مسئولیت حمله را تأیید نکرده بود. بنابراین در گزارش دقیق این حادثه باید میان انتساب حمله از سوی مقام‌های ایرانی به آمریکا و تأیید مستقل عامل حمله تمایز قائل شد.

این تفکیک از آن جهت اهمیت دارد که در فضای جنگی منطقه، اطلاعات مربوط به منشأ پرتابه‌ها، اهداف نظامی و مسئولیت حملات دریایی گاهی با روایت‌های متفاوت طرف‌های درگیر منتشر می‌شود.

چرا حمله نزدیک هنگام اهمیت ویژه‌ای دارد؟

جزیره هنگام و قشم در مجاورت یکی از حساس‌ترین مسیرهای دریایی جهان قرار دارند. تنگه هرمز پیش از تشدید جنگ، مسیر عبور حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت بود و هر تحول نظامی در این محدوده مستقیماً روی بازار انرژی، هزینه بیمه کشتی‌ها و تصمیم شرکت‌های کشتیرانی اثر می‌گذارد.

همین موضوع توضیح می‌دهد چرا حمله به یک کشتی تجاری، حتی اگر تأثیر فوری آن روی ظرفیت حمل‌ونقل محدود باشد، می‌تواند پیامد اقتصادی بسیار بزرگ‌تری ایجاد کند.

داده‌های شرکت Kpler که رویترز گزارش کرده نشان می‌دهد عبور کشتی‌های کالایی از تنگه هرمز به‌شدت کاهش یافته است؛ روز شنبه تنها پنج کشتی کالایی از این مسیر عبور کردند، در حالی که تعداد آنها در آخر هفته قبل ۳۱ فروند بوده است.

کاهش تردد به معنی افزایش ریسک عملیاتی، هزینه حمل‌ونقل و فشار بیشتر بر بازار جهانی انرژی است.

نفت بالای ۱۰۰ دلار؛ بازار به ناامنی هرمز حساس شد

پیامدهای امنیتی تحولات منطقه خیلی سریع در بازار نفت دیده شده است. بر اساس گزارش تازه رویترز، قیمت نفت برنت روز دوشنبه حدود سه درصد افزایش یافت و به محدوده ۱۰۷.۵۴ دلار در هر بشکه رسید؛ نفت خام آمریکا نیز در محدوده ۱۰۲.۹۳ دلار معامله شد.

البته افزایش قیمت نفت فقط نتیجه حادثه نزدیک هنگام نیست. حملات به زیرساخت‌های انرژی عربستان، تحولات یمن و اختلال در دیگر مسیرهای انتقال انرژی نیز همزمان ریسک بازار را افزایش داده‌اند.

با این حال، تنگه هرمز همچنان مهم‌ترین متغیر این معادله است. هرگونه محدودیت طولانی‌مدت در عبور نفتکش‌ها می‌تواند نه‌فقط کشورهای حاشیه خلیج فارس، بلکه پالایشگاه‌ها و مصرف‌کنندگان انرژی در آسیا، اروپا و آمریکا را تحت تأثیر قرار دهد.

حمله به شناور ایرانی و گره تازه در دیپلماسی منطقه‌ای

اهمیت زمانی حادثه نیز قابل توجه است. قرار بود ایران و کشورهای منطقه درباره سازوکارهای عبور امن کشتی‌های تجاری و مدیریت شرایط تنگه هرمز در عمان گفت‌وگو کنند.

اسماعیل بقایی چند روز قبل گفته بود نتایج مذاکرات ایران و عمان درباره تعیین مسیرهای امن برای دریانوردی تجاری در تنگه هرمز قرار است در نشست کشورهای ساحلی بررسی شود.

اما تازه‌ترین گزارش رویترز نشان می‌دهد این نشست که برای دوشنبه برنامه‌ریزی شده بود، در پی اختلاف نظرها و نبود اجماع منطقه‌ای به تعویق افتاده است.

همزمانی تعویق مذاکرات با حمله به کشتی ایرانی نشان می‌دهد شکاف میان مسیر دیپلماتیک و تحولات میدانی در حال افزایش است. هرچه تعداد حوادث امنیتی بیشتر شود، رسیدن کشورهای منطقه به یک سازوکار مورد توافق برای عبور کشتی‌ها نیز دشوارتر خواهد شد.

حضور دو شهروند پاکستانی میان مجروحان چه پیامی دارد؟

یکی از ابعاد مهم حادثه، مجروح شدن دو شهروند پاکستانی است. طبق اطلاعات منتشرشده، پنج نفر از ۱۰ خدمه کشتی ایرانی و پنج نفر پاکستانی بوده‌اند و دو خدمه پاکستانی در میان مجروحان قرار دارند.

این موضوع می‌تواند پرونده حادثه را از یک مسئله صرفاً دوجانبه میان تهران و واشنگتن خارج کند؛ زیرا آسیب دیدن اتباع یک کشور ثالث معمولاً پیگیری‌های کنسولی و دیپلماتیک جداگانه‌ای را به دنبال دارد.

پاکستان نیز در ماه‌های اخیر یکی از بازیگران فعال در تلاش‌های دیپلماتیک مربوط به بحران ایران و آمریکا بوده و حضور اتباع این کشور در میان مجروحان بر حساسیت ماجرا می‌افزاید.

آینده امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز چه می‌شود؟

اظهارات امروز بقایی نشان می‌دهد تهران قصد دارد موضوع حمله نزدیک هنگام را در چارچوب بزرگ‌تری از حضور نظامی آمریکا و امنیت آبراه‌های منطقه تعریف کند. در مقابل، نبود تأیید علنی آمریکا درباره مسئولیت این حمله باعث می‌شود تعیین قطعی عامل حادثه نیازمند اطلاعات مستقل بیشتری باشد.

آنچه فعلاً روشن است، افزایش سطح ریسک در یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجاری جهان است. تعداد کشتی‌های عبوری کاهش یافته، قیمت نفت دوباره از مرز ۱۰۰ دلار فاصله گرفته و تلاش دیپلماتیک برای رسیدن به تفاهمی منطقه‌ای درباره تنگه هرمز نیز با مانع روبه‌رو شده است.

به همین دلیل حمله به شناور ایرانی در نزدیکی جزیره هنگام را نمی‌توان صرفاً یک حادثه نظامی محدود دانست. این اتفاق درست در نقطه‌ای رخ داده که منافع امنیتی ایران، حضور نظامی آمریکا، صادرات انرژی کشورهای عربی و تجارت جهانی به یکدیگر گره خورده‌اند. اگر روند حملات متقابل ادامه پیدا کند، مهم‌ترین پیامد آن می‌تواند از دست رفتن بیشتر اطمینان شرکت‌های کشتیرانی و افزایش هزینه اقتصادی بحران برای تمام کشورهای منطقه باشد.