پیام امنیتی سفر بافل طالبانی به تهران؛ قالیباف چه هشداری درباره مرزهای اقلیم کردستان داد؟

بافل طالبانی، رئیس اتحادیه میهنی کردستان عراق، سه‌شنبه ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ در رأس یک هیأت بلندپایه به تهران آمد. این سفر بنا بر اعلام رسمی اتحادیه میهنی و وزارت خارجه ایران، به دعوت عباس عراقچی انجام شده و گفت‌وگو درباره همکاری اقتصادی، امنیت مرزی و تحولات منطقه‌ای در دستور کار آن قرار گرفته است. طالبانی علاوه بر قالیباف، با وزیر امور خارجه ایران نیز دیدار کرده و در این ملاقات بر حل اختلافات از طریق گفت‌وگو و احترام اقلیم کردستان به امنیت و حاکمیت همسایگان تأکید کرده است.

قالیباف به بافل طالبانی چه گفت؟

محمدباقر قالیباف در آغاز دیدار از روابط تاریخی جمهوری اسلامی با جلال طالبانی، رئیس‌جمهور پیشین عراق و پدر بافل طالبانی، یاد کرد و سپس بخش عمده سخنانش را به شرایط امنیتی منطقه اختصاص داد.

رئیس مجلس در ارزیابی خود از جنگ اخیر گفت آمریکا و اسرائیل در دستیابی به اهدافشان علیه ایران ناکام مانده‌اند و مدعی شد مقاومت ایران محاسبات طرف مقابل را تغییر داده است. این بخش از سخنان قالیباف بیانگر ارزیابی رسمی او از نتیجه درگیری‌هاست و نباید آن را با یک جمع‌بندی مورد اجماع بین‌المللی یکی دانست؛ درگیری‌های ماه‌های اخیر همچنان پیامدهای امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک گسترده‌ای در منطقه دارند و تنش‌ها نیز کاملاً پایان نیافته‌اند. برای نمونه، گزارش‌های روزهای اخیر از ادامه ناامنی در مسیرهای انرژی و افزایش تنش در خلیج فارس و دریای سرخ حکایت دارند.

اما مهم‌ترین بخش سخنان رئیس مجلس برای اقلیم کردستان به مرزهای غربی ایران مربوط بود. قالیباف گفت در جریان جنگ اخیر، تهران نگران فعالیت گروه‌های مسلح مخالف جمهوری اسلامی در خاک اقلیم بوده و از همکاری برخی مقام‌ها و نیروهای اقلیم برای جلوگیری از گسترش درگیری تقدیر کرد.

وعده مهم بافل طالبانی درباره امنیت ایران

پاسخ بافل طالبانی به این نگرانی برای تهران اهمیت ویژه‌ای داشت. رئیس اتحادیه میهنی کردستان اعلام کرد اقلیم نباید به بستری برای تهدید امنیت ایران تبدیل شود و بر آمادگی خود برای اجرای توافق امنیتی ایران و عراق تأکید کرد.

این موضع فقط به جلسه با قالیباف محدود نماند. طالبانی در دیدار روز سه‌شنبه با عباس عراقچی نیز گفت اقلیم کردستان به «امنیت و حاکمیت کشورهای همسایه» احترام می‌گذارد و اتحادیه میهنی برای کاهش تنش و حفظ ثبات تلاش خواهد کرد. رسانه رسمی اتحادیه میهنی و شفق‌نیوز هر دو این موضع را گزارش کرده‌اند.

از این منظر، سفر تهران را می‌توان نوعی اطمینان‌دهی سیاسی از سوی یکی از قدرتمندترین بازیگران اقلیم به ایران دانست؛ به‌خصوص که اتحادیه میهنی نفوذ گسترده‌ای در سلیمانیه و مناطق نزدیک به مرز ایران دارد.

توافق امنیتی ایران و عراق دقیقاً چیست؟

ریشه بخش مهمی از مذاکرات امروز به توافق امنیتی سال ۲۰۲۳ میان تهران و بغداد بازمی‌گردد. این توافق با هدف کنترل فعالیت گروه‌های مسلح کرد ایرانی مستقر در اقلیم، دور کردن آنها از نوار مرزی و جلوگیری از استفاده از خاک عراق برای اقدامات مسلحانه علیه ایران شکل گرفت.

اجرای این توافق هنوز یک موضوع زنده میان سه ضلع تهران، بغداد و اربیل است. در اردیبهشت ۱۴۰۵ کمیته عالی مشترک اجرای توافق بار دیگر در بغداد تشکیل جلسه داد و بر کنترل مرزها، هماهنگی اطلاعاتی و جلوگیری از تحرک گروه‌های مسلح تأکید کرد. یک ماه بعد نیز قاسم الاعرجی، مشاور امنیت ملی عراق، در سلیمانیه با بافل طالبانی و مقام‌های امنیتی کرد درباره همین توافق گفت‌وگو کرد.

از سوی دیگر، مقام‌های عراقی در ماه‌های گذشته تأکید کرده‌اند که نیروهای مرزبانی عراق، پیشمرگه و نیروهای امنیتی اقلیم برای جلوگیری از عبور مسلحانه از مرز ایران هماهنگی دارند.

بنابراین تأکید تازه طالبانی بر اجرای توافق امنیتی را باید ادامه یک فرآیند چندساله دانست، نه شروع یک سازوکار کاملاً جدید.

چرا اتحادیه میهنی برای ایران اهمیت ویژه دارد؟

در ساختار سیاسی اقلیم کردستان، اتحادیه میهنی یکی از دو جریان سنتی و قدرتمند است و پایگاه اصلی آن در سلیمانیه قرار دارد؛ منطقه‌ای که از نظر جغرافیایی به ایران نزدیک‌تر است.

تهران نیز از دهه‌ها قبل روابطی ویژه با جریان طالبانی داشته است. همین سابقه تاریخی توضیح می‌دهد که چرا قالیباف در ابتدای ملاقات به جلال طالبانی اشاره کرد و بافل طالبانی نیز در مقابل، بر کمک‌های گذشته ایران به کردهای عراق تأکید داشت.

این روابط البته به معنای نبود اختلاف نیست. از زمان تشدید جنگ منطقه‌ای در سال ۲۰۲۶، تهران چند بار مواضع گروه‌های کرد مخالف جمهوری اسلامی در اقلیم را هدف قرار داده و همین موضوع تنش‌هایی در روابط ایران و اقلیم ایجاد کرده است. شفق‌نیوز نیز در گزارش امروز خود به این فضای پرتنش اشاره کرده است.

از همین رو، سفر طالبانی می‌تواند تلاشی برای جلوگیری از تبدیل اختلاف امنیتی به بحران سیاسی گسترده‌تر باشد.

یک نکته درباره خروج نیروهای آمریکایی از عراق

قالیباف در سخنان خود از شرایطی صحبت کرد که آمریکا ناچار به ترک زمین و آسمان عراق شده است. با این حال، گزارش‌های مستقل نشان می‌دهند روند خروج کامل نیروهای باقی‌مانده ائتلاف آمریکایی در زمان این دیدار هنوز در حال انجام است.

رویترز در ۹ سپتامبر گزارش داد دولت عراق متعهد شده است روند جمع‌آوری سلاح گروه‌های مسلح را همزمان با خروج نیروهای باقی‌مانده ائتلاف تا پایان سپتامبر پیش ببرد. بنابراین تعبیر «خروج کامل» در این مقطع را باید بیشتر بخشی از چارچوب سیاسی سخنان قالیباف دانست تا توصیف دقیق پایان عملی حضور نظامی آمریکا در عراق.

اقتصاد؛ ضلع کمتر دیده‌شده سفر طالبانی

اگرچه امنیت محور اصلی اخبار سفر بوده، اما بخش اقتصادی نیز اهمیت بالایی دارد. وزارت خارجه ایران پیش از ورود طالبانی تصریح کرده بود توسعه همکاری اقتصادی یکی از موضوعات اصلی مذاکرات خواهد بود.

این موضوع در شرایطی مطرح می‌شود که عراق همچنان یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران است. رویترز ارزش تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۵ را بیش از ۱۰ میلیارد دلار گزارش کرده و همزمان نوشته است اقتصاد عراق به دلیل پیوندهای مالی، انرژی و تجاری با ایران و همچنین وابستگی به نظام مالی دلاری آمریکا، در موقعیت بسیار حساسی قرار دارد.

اقلیم کردستان نیز می‌تواند در تجارت مرزی، ترانزیت، انرژی و توسعه بازارهای منطقه‌ای برای ایران نقش قابل توجهی داشته باشد. به همین دلیل تهران تلاش دارد پرونده امنیتی مانع گسترش روابط اقتصادی نشود.

پیام اصلی دیدار قالیباف و طالبانی چیست؟

مجموع مواضع دو طرف نشان می‌دهد این سفر سه پیام اصلی دارد: تهران خواهان تضمین عملی درباره امنیت مرزهای غربی است، اتحادیه میهنی تلاش می‌کند نشان دهد خاک اقلیم علیه ایران استفاده نخواهد شد و هر دو طرف می‌خواهند در کنار پرونده امنیتی، مسیر همکاری اقتصادی را نیز باز نگه دارند.

برای ایران، جمله مهم طالبانی این است که اقلیم کردستان نباید پایگاه ناامنی علیه جمهوری اسلامی باشد. برای اتحادیه میهنی نیز حفظ رابطه با تهران در کنار روابطش با بغداد، آمریکا و دیگر بازیگران منطقه‌ای یک ضرورت سیاسی است.