پاسخ تند ظریف به تهدید ترامپ در سازمان ملل؛ پزشکیان چه گفت؟

محمدجواد ظریف صبح پنجشنبه ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶، برابر با ۲ مهر ۱۴۰۵، در شبکه اجتماعی ایکس به سخنان رئیس‌جمهور آمریکا واکنش نشان داد.

او با بازی زبانی با عنوان «فرمانده کل» رئیس‌جمهور آمریکا، ترامپ را «قلدر کل» توصیف کرد و نوشت که رئیس‌جمهور آمریکا مجمع عمومی سازمان ملل را با «میدان جنگ عصر حجر» اشتباه گرفته است. ظریف همچنین تهدید مطرح‌شده از سوی ترامپ را در چارچوب تهدید به نابودی یک ملت تفسیر کرد و آن را «مادر همه جنایات جنگی» خواند. این عبارات موضع و ارزیابی شخصی ظریف از سخنان ترامپ است.

وزیر پیشین امور خارجه در ادامه به سخنرانی مسعود پزشکیان اشاره کرد و نوشت رئیس‌جمهور ایران متن از پیش آماده‌شده خود را کنار گذاشته تا این پیام را منتقل کند که ایران آماده دیپلماسی است، اما تهدید ایرانیان را نمی‌پذیرد.

ترامپ دقیقاً درباره ایران چه گفته بود؟

برای ارزیابی واکنش ظریف، متن اصلی سخنان ترامپ اهمیت زیادی دارد.

دونالد ترامپ روز سه‌شنبه ۲۲ سپتامبر در هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل گفت در برابر ایران یک «تصمیم بزرگ» دارد: دستیابی به توافق یا «نابود کردن جمهوری اسلامی» و انجام سریع آن. او در ادامه از «راندن آنها به جهنم» سخن گفت، اما همزمان پیش‌بینی کرد که بعد از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا احتمال دستیابی به توافق وجود دارد. متن ثبت‌شده سخنرانی، استفاده مستقیم او از فعل annihilate را تأیید می‌کند.

یک نکته در بازتاب فارسی این سخنان مهم است: ترامپ در متن ثبت‌شده مستقیماً عبارت «نابود کردن ملت ایران» را به کار نبرد، بلکه گفت «جمهوری اسلامی» را نابود کند. ظریف این سخن را تهدیدی علیه یک ملت تفسیر کرده است. تفکیک این دو برای بازتاب دقیق خبر ضروری است.

ترامپ در همان سخنرانی در عین استفاده از ادبیات تهدیدآمیز، مسیر توافق را نیز منتفی ندانست و بعدتر گفت گفت‌وگوها با ایران ادامه دارد و به اعتقاد او امکان رسیدن به یک توافق وجود دارد.

پاسخ پزشکیان در سازمان ملل چه بود؟

مسعود پزشکیان یک روز بعد، چهارشنبه ۲۳ سپتامبر، پشت تریبون مجمع عمومی قرار گرفت و بخش مهمی از سخنانش را به پاسخ به مواضع آمریکا اختصاص داد.

بر اساس گزارش سازمان ملل و رویترز، پزشکیان اعلام کرد ایران در برابر فشار آمریکا «تسلیم» نخواهد شد، اما همچنان به مذاکره برای پایان دادن به بحران اعتقاد دارد. او گفت تهران برای گفت‌وگو، دیپلماسی و مذاکره آماده است، اما این روند باید بدون زبان زور و تهدید انجام شود.

گاردین نیز بخش محوری سخنان او را چنین خلاصه کرد که ایران برای گفت‌وگو و مذاکره آماده است، اما این آمادگی شامل پذیرش «زبان زور» نمی‌شود. به این ترتیب، سخنرانی پزشکیان از یک سو پاسخ سیاسی مستقیمی به ترامپ بود و از سوی دیگر تلاش داشت در را برای ادامه مذاکرات نبندد.

همین ترکیب «مقاومت در برابر تهدید و حفظ کانال دیپلماسی» اکنون یکی از عناصر اصلی موضع رسمی تهران در نیویورک است.

پشت پرده جدال لفظی؛ مذاکرات ایران و آمریکا ادامه دارد

نکته قابل توجه این است که لحن تند دو طرف همزمان با ازسرگیری تحرکات دیپلماتیک در نیویورک شکل گرفته است.

در حاشیه مجمع عمومی، ایران و آمریکا از طریق میانجی‌ها ساعت‌ها مذاکره کرده‌اند. گزارش‌ها درباره اینکه آیا تماس مستقیمی هم میان مقام‌های دو کشور انجام شده متفاوت است، اما اصل مذاکرات غیرمستقیم تأیید شده است.

یک مقام ارشد ایرانی نیز به رویترز گفته است تهران و واشنگتن هنوز درباره چگونگی پایان دادن به درگیری فاصله زیادی دارند، اما دیپلماسی باید ادامه پیدا کند. همزمان ایران اعلام کرده در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا و رفع محاصره بنادر، آمادگی دارد تنگه هرمز را دوباره بازگشایی کند.

این وضعیت نشان می‌دهد که سخنان علنی رهبران لزوماً تمام آن چیزی نیست که در مسیر مذاکرات جریان دارد. در حالی که دو طرف در پشت تریبون سازمان ملل ادبیات بسیار تندی علیه یکدیگر استفاده کرده‌اند، کانال‌های مذاکره نیز به‌طور همزمان فعال مانده‌اند.

تهدید به استفاده از زور در منشور سازمان ملل چه جایگاهی دارد؟

واکنش ظریف همچنین یک بحث حقوقی را برجسته کرده است.

ماده ۲ بند ۴ منشور ملل متحد از اعضای سازمان می‌خواهد در روابط بین‌المللی خود از «تهدید یا استفاده از زور» علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی دیگر کشورها یا به هر شکل ناسازگار با اهداف سازمان ملل خودداری کنند.

با این حال، اینکه یک اظهارنظر مشخص سیاسی از نظر حقوق بین‌الملل دقیقاً مصداق «تهدید به زور» یا یک جرم بین‌المللی باشد، موضوعی حقوقی است که به متن کامل، زمینه، قصد، شرایط درگیری و ارزیابی حقوقی مراجع ذی‌صلاح بستگی دارد. بنابراین تعبیر ظریف از «مادر همه جنایات جنگی» را باید به‌عنوان موضع او گزارش کرد، نه یک حکم حقوقی اثبات‌شده.

این تمایز در شرایطی که تهران و واشنگتن همزمان درگیر تقابل نظامی و تلاش برای مذاکره هستند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

مجمع عمومی سازمان ملل؛ صحنه تقابل دو پیام متضاد

هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی از ۲۲ تا ۲۸ سپتامبر در مقر سازمان ملل در نیویورک برگزار می‌شود و بحران ایران و آمریکا یکی از مهم‌ترین پرونده‌های مطرح‌شده در آن بوده است.

ترامپ در سخنرانی خود قدرت نظامی آمریکا و شرط جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را برجسته کرد و در عین حال احتمال توافق را باز گذاشت. پزشکیان نیز بر عدم تسلیم در برابر فشار تأکید کرد، ولی گفت دیپلماسی همچنان ممکن است. اکنون ظریف نیز با واکنش تند خود عملاً وارد همین جدال روایی شده است.

در نتیجه، پیام‌های مطرح‌شده در نیویورک را نمی‌توان صرفاً یک تبادل لفظی دانست. هر دو دولت در حال ارسال پیام همزمان به افکار عمومی داخلی، کشورهای منطقه، میانجی‌های عرب و طرف مقابل هستند.

واکنش ظریف چه پیامی دارد؟

واکنش ظریف بیش از همه بر تضاد میان «دیپلماسی تحت فشار» و «دیپلماسی بدون تهدید» متمرکز است. او تلاش کرده سخنان پزشکیان را به‌عنوان پیام آمادگی ایران برای مذاکره، مشروط به کنار رفتن تهدید نظامی، برجسته کند. این برداشت با بخش‌هایی از سخنان خود پزشکیان که بر گفت‌وگو بدون زبان زور تأکید داشت همخوان است.

در سوی مقابل، موضع ترامپ نیز دو بخش دارد: تهدید شدید در صورت شکست مسیر توافق و همزمان ابراز امیدواری نسبت به حصول توافق.

بنابراین مهم‌ترین تحول روزهای آینده نه صرفاً شدت گرفتن جنگ لفظی، بلکه سرنوشت مذاکراتی است که در حاشیه مجمع عمومی از سر گرفته شده است. اگر دو طرف بتوانند بر اختلافات درباره شرایط پایان درگیری، برنامه هسته‌ای، فشار نظامی و محدودیت‌های دریایی غلبه کنند، لحن تند نیویورک ممکن است در کنار یک مسیر دیپلماتیک ادامه پیدا کند. اگر مذاکرات متوقف شود، همین تهدیدها می‌تواند اهمیت سیاسی و امنیتی بیشتری پیدا کند.

در شرایط فعلی، واکنش پنجشنبه ۲ مهر ظریف تازه‌ترین حلقه از مناقشه‌ای است که در آن ترامپ از تهدید و توافق به‌طور همزمان سخن می‌گوید، پزشکیان بر مذاکره بدون فشار تأکید دارد و دیپلمات‌های دو کشور نیز در پشت صحنه همچنان مشغول رایزنی هستند.