دستور ویژه عارف برای نجات شرکت‌های دانش‌بنیان آسیب‌دیده از جنگ؛ کارگروه فوری تشکیل می‌شود | جزئیات حمایت مالی و بازسازی مراکز علمی

دوازدهمین جلسه ستاد ویژه توسعه فناوری به ریاست محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، با محوریت بررسی خسارت‌های واردشده به شرکت‌های دانش‌بنیان و راهکارهای حمایت از این مجموعه‌ها برگزار شد.

در این نشست که گزارش آن مربوط به دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵ است، دستگاه‌های مختلف اجرایی از جمله وزارت صنعت، معدن و تجارت، صندوق نوآوری و شکوفایی، معاونت علمی ریاست‌جمهوری و وزارت امور اقتصادی و دارایی، اقدامات انجام‌شده برای حمایت از شرکت‌های آسیب‌دیده را بررسی کردند.

عارف در این جلسه تأکید کرد که پس از تأمین معیشت مردم، توسعه علم و فناوری‌های پیشرفته و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان از مهم‌ترین اولویت‌های دولت است.

او همچنین خواستار تسریع در بازسازی، نوسازی و بهسازی شرکت‌هایی شد که در جریان جنگ خسارت دیده‌اند و تأکید کرد حمایت دولت نباید صرفاً به جبران آسیب‌های ساختمانی و تجهیزات محدود شود.

این موضع در ادامه سیاست‌هایی مطرح شده که دولت طی ماه‌های گذشته برای احیای زیرساخت‌های علمی دنبال کرده است. عارف پیش‌تر در پنجم مرداد ۱۴۰۵ نیز بر بازسازی مراکز راهبردی و تقویت سرمایه انسانی حوزه فناوری تأکید کرده بود.

خسارت شرکت‌های دانش‌بنیان چقدر است؟ آمار آسیب‌دیدگی ۹۰ شرکت

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره برنامه دولت، میزان خسارت‌های واردشده به زیست‌بوم فناوری کشور است.

بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، نزدیک به ۹۰ شرکت دانش‌بنیان در جریان جنگ آسیب دیده‌اند.

افشین پیش‌تر میزان خسارت این مجموعه‌ها را حدود ۶۵ هزار میلیارد تومان در بخش ریالی و ۲۵ میلیون دلار در بخش ارزی برآورد کرده بود. همچنین بر اساس همان گزارش، خسارت زیرساخت‌های پژوهشی و فناورانه کشور حدود ۳۰۰ میلیون دلار اعلام شده است.

این ارقام برآوردهای اعلامی مسئولان در ماه‌های گذشته هستند و لزوماً بیانگر ارزیابی نهایی خسارت‌ها در روز ۱۸ آبان نیستند.

نکته قابل‌توجه این است که آسیب به شرکت‌های دانش‌بنیان تنها در تخریب ساختمان یا از بین رفتن تجهیزات خلاصه نمی‌شود. توقف قراردادهای تولیدی، از دست رفتن مشتریان، اختلال در زنجیره تأمین و کاهش توان مالی شرکت‌ها نیز می‌تواند پیامدهای بلندمدتی به همراه داشته باشد.

از این منظر، ارزیابی خسارت‌ها باید علاوه بر زیان فیزیکی، کاهش درآمد و هزینه بازگشت فعالیت اقتصادی را نیز در بر بگیرد.

حمایت مالی از دانش‌بنیان‌ها؛ ۳۳ پرونده آماده و تسهیلات سه شرکت تعیین تکلیف شد

بررسی روند حمایت‌های قبلی نشان می‌دهد دولت پیش از نشست جدید نیز سازوکارهایی برای تأمین مالی شرکت‌های آسیب‌دیده تعریف کرده بود.

تورج امرایی، معاون توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان معاونت علمی، در گزارشی که مهرماه منتشر شد اعلام کرد پرونده ۳۳ شرکت برای دریافت تسهیلات آماده شده و تا آن زمان تسهیلات به سه شرکت تعلق گرفته بود.

او همچنین توضیح داد که میزان اعتبار تفاهم‌نامه مربوط به جبران خسارت شرکت‌های دانش‌بنیان هنوز نهایی نشده و نمی‌توان زمان مشخصی برای پرداخت تمام تسهیلات تعیین کرد.

این آمار نشان می‌دهد میان شناسایی شرکت‌های آسیب‌دیده، تشکیل پرونده و دستیابی به منابع مالی فاصله وجود دارد.

از منظر اقتصادی، طولانی شدن فرایند پرداخت تسهیلات می‌تواند مشکلات نقدینگی شرکت‌ها را افزایش دهد؛ به‌ویژه برای مجموعه‌هایی که همچنان هزینه حقوق کارکنان، نگهداری تجهیزات و اجرای قراردادهای قبلی را بر عهده دارند.

بنابراین، یکی از معیارهای اصلی ارزیابی کارگروه جدید، سرعت تبدیل تصمیم‌های حمایتی به پرداخت واقعی منابع مالی خواهد بود.

تشکیل کارگروه ویژه؛ مأموریت دولت برای رفع موانع بانکی و مالیاتی

عارف در دوازدهمین جلسه ستاد ویژه توسعه فناوری دستور تشکیل کارگروهی با حضور نمایندگان بیمه مرکزی، سازمان برنامه و بودجه، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت علوم، معاونت علمی ریاست‌جمهوری، بانک مرکزی و ستاد ویژه توسعه فناوری را صادر کرد.

مطابق گزارش جلسه، این کارگروه مأموریت دارد پیشنهادهای لازم برای تسریع در بازسازی شرکت‌های دانش‌بنیان را بررسی و نهایی کند.

مسائل مربوط به تأمین منابع مالی، زمین، تخفیف‌های مالیاتی، دریافت تسهیلات و ضمانت‌نامه‌های بانکی از محورهای مورد تأکید معاون اول رئیس‌جمهور بوده است.

اهمیت این تصمیم در آن است که بسیاری از شرکت‌های فناور، به‌ویژه مجموعه‌های کوچک و متوسط، ممکن است دارایی ثابت کافی برای ارائه وثیقه‌های سنگین بانکی نداشته باشند.

در چنین شرایطی، بازنگری در شیوه ارزیابی اعتبار شرکت‌ها و استفاده از ظرفیت صندوق‌های ضمانت می‌تواند دریافت تسهیلات را تسهیل کند.

بااین‌حال، تشکیل کارگروه به‌معنای تصویب قطعی همه معافیت‌های مالیاتی یا پرداخت تسهیلات نیست و اجرای هر حمایت به مصوبات نهایی، منابع مالی و ضوابط قانونی وابسته خواهد بود.

بازسازی شرکت‌های دانش‌بنیان؛ چرا حفظ نخبگان از ساختمان مهم‌تر است؟

یکی از محورهای مهم سخنان عارف، ضرورت حفظ نیروی انسانی متخصص در شرکت‌های آسیب‌دیده بود.

شرکت‌های دانش‌بنیان برخلاف بسیاری از واحدهای تولیدی سنتی، بخش مهمی از ارزش اقتصادی خود را از دانش فنی، تجربه نیروهای متخصص و توانایی توسعه محصولات جدید به دست می‌آورند.

در نتیجه، خروج پژوهشگران و مهندسان از یک شرکت ممکن است حتی پس از بازسازی ساختمان و خرید تجهیزات جدید نیز به کاهش ظرفیت تولید منجر شود.

از سوی دیگر، تربیت نیروی انسانی متخصص فرایندی زمان‌بر است و جایگزینی سریع نیروهای باتجربه در پروژه‌های پیچیده فناوری همیشه امکان‌پذیر نیست.

بر همین اساس، حمایت از پرداخت حقوق کارکنان، تأمین سرمایه در گردش و فراهم کردن امکانات موقت تولید می‌تواند به حفظ ظرفیت شرکت‌ها کمک کند.

معاونت علمی ریاست‌جمهوری نیز پیش‌تر برنامه‌ای سه‌مرحله‌ای شامل حمایت اضطراری برای تداوم تولید، بازگرداندن شرکت‌ها به سطح فعالیت قبلی و تقویت تاب‌آوری بلندمدت آنها را تشریح کرده بود.

بازسازی چهار دانشگاه آسیب‌دیده؛ اختصاص ۱۲ همت برای زیرساخت‌های فناوری

در کنار شرکت‌های دانش‌بنیان، بازسازی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی آسیب‌دیده نیز بخشی از برنامه حمایتی دولت است.

بر اساس تفاهم‌نامه‌ای که ۱۴ مهر ۱۴۰۵ منعقد شد، دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه علم و صنعت ایران و دانشگاه صنعتی اصفهان در مرحله نخست برنامه بازسازی زیرساخت‌های فناورانه قرار گرفتند.

طبق اعلام تورج امرایی، مبلغ این تفاهم‌نامه ۱۲ هزار میلیارد تومان است که برای بازسازی و تجهیز مراکز فناوری آسیب‌دیده در چهار دانشگاه در نظر گرفته شده است.

این اعتبار با مشارکت وزارت اقتصاد، معاونت علمی و بانک‌های عامل پیش‌بینی شده است.

نکته مهم آن است که اعتبار ۱۲ همتی مربوط به بازسازی زیرساخت‌های چهار دانشگاه است و نباید آن را با بودجه نهایی جبران خسارت شرکت‌های دانش‌بنیان یکسان دانست.

برای سنجش پیشرفت این برنامه نیز باید میزان تخصیص واقعی منابع، پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها و زمان بازگشت تجهیزات آزمایشگاهی به چرخه فعالیت مشخص شود.

بازسازی انستیتو پاستور؛ اهمیت احیای زیرساخت‌های علمی و سلامت

یکی دیگر از دستورهای مطرح‌شده در نشست جدید، پیگیری بازسازی انستیتو پاستور ایران و مراکز دانشگاهی آسیب‌دیده بود.

انستیتو پاستور به دلیل فعالیت در حوزه واکسن، تشخیص بیماری‌ها و تحقیقات زیست‌پزشکی، از مراکز مهم علمی و سلامت کشور محسوب می‌شود.

گزارش‌های منتشرشده درباره حملات سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد بخشی از زیرساخت‌ها و تجهیزات این مرکز آسیب جدی دیده است. سازمان جهانی بهداشت نیز در گزارش‌های نقل‌شده درباره این حملات، آسیب‌دیدگی انستیتو و اختلال در ارائه برخی خدمات سلامت را تأیید کرده است.

از این منظر، بازسازی انستیتو پاستور تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه با ظرفیت پژوهشی، تولید محصولات سلامت‌محور و خدمات تشخیصی ارتباط مستقیم دارد.

تجهیز مجدد آزمایشگاه‌ها، جایگزینی دستگاه‌های پیشرفته و حفظ نیروهای پژوهشی باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود تا بازسازی ساختمان‌ها به بازگشت کامل ظرفیت علمی منجر شود.

بودجه ۱۴۰۶؛ آیا حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان افزایش می‌یابد؟

یکی از تصمیم‌های مطرح‌شده در جلسه عارف، بررسی امکان پیش‌بینی اعتبارات و احکام قانونی موردنیاز در بودجه سال آینده است.

با توجه به اینکه بخشی از هزینه‌های بازسازی ممکن است فراتر از ظرفیت تسهیلات موجود باشد، اختصاص منابع مشخص در بودجه ۱۴۰۶ می‌تواند مسیر تأمین مالی پروژه‌ها را روشن‌تر کند.

بااین‌حال، اثرگذاری چنین اقدامی به میزان اعتبار مصوب، منابع قابل تحقق و شیوه توزیع آن بستگی خواهد داشت.

اگر تسهیلات بدون توجه به ظرفیت بازپرداخت شرکت‌های آسیب‌دیده ارائه شوند، احتمال افزایش بدهی این مجموعه‌ها وجود دارد. در مقابل، حمایت‌های متناسب با نوع خسارت و وضعیت فعالیت هر شرکت می‌تواند به بازگشت پایدار تولید کمک کند.

بنابراین، تدوین سازوکاری شفاف برای شناسایی مشمولان، اولویت‌بندی پروژه‌ها و نظارت بر هزینه‌کرد منابع، از الزامات اجرای مؤثر برنامه بازسازی است.

جمع‌بندی؛ آینده شرکت‌های دانش‌بنیان به اجرای دستورهای حمایتی بستگی دارد

دوازدهمین جلسه ستاد ویژه توسعه فناوری نشان داد که بازسازی شرکت‌های دانش‌بنیان و مراکز علمی آسیب‌دیده همچنان در دستور کار دولت قرار دارد.

دستور محمدرضا عارف برای تشکیل کارگروه ویژه، بررسی حمایت‌های بانکی و مالیاتی و پیگیری بازسازی دانشگاه‌ها می‌تواند زمینه هماهنگی بیشتر میان دستگاه‌های مسئول را فراهم کند.

بااین‌حال، تجربه ماه‌های گذشته نشان داده است که شناسایی خسارت‌ها و امضای تفاهم‌نامه‌ها تنها بخشی از فرایند احیای شرکت‌هاست و مسئله اصلی به سرعت تأمین منابع و رفع موانع اجرایی بازمی‌گردد.

در مجموع، موفقیت برنامه دولت برای احیای شرکت‌های دانش‌بنیان به سه عامل بستگی دارد: پرداخت به‌موقع منابع مالی، بازگشت ظرفیت‌های تولیدی و حفظ نیروهای متخصص.

اگر این اهداف در قالب برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده و قابل ارزیابی دنبال شوند، بازسازی می‌تواند علاوه بر جبران بخشی از خسارت‌های جنگ، فرصتی برای نوسازی تجهیزات و تقویت توان تولیدی شرکت‌ها فراهم کند؛ اما تحقق این نتیجه نیازمند اجرای عملی تعهدات و انتشار گزارش‌های شفاف از پیشرفت برنامه‌های حمایتی خواهد بود.